INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
724
Gafforova Durdona
Termiz davlat pedagogika instituti
Jismoniy madaniyat kafedrasi o`qituvchisi
MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA QOMAT BUZILISHINING OLDINI OLISHDA
JISMONIY TARBIYA MASHG‘ULOTLARINING ROLI
ANNOTATSIYA:
Mazkur maqolada maktab yoshidagi bolalar orasida qomat buzilishining
tarqalishi, ularning shakllanish omillari va jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari orqali oldini olish
masalalarining ilmiy-nazariy jihatlari yoritilgan. Shuningdek, maktab davridagi organizm
o‘zgarishlari, ortopedik muammolarning rivojlanish sabablari va ularni bartaraf etishdagi
mashg‘ulotlarning ahamiyati tahlil etilgan.
KALIT SO‘ZLAR:
jismoniy tarbiya, qomat buzilishi, maktab yoshi, profilaktika, mashg‘ulot,
sog‘lomlashtirish, pedagogika
АННОТАЦИЯ.
В данной статье освещаются теоретические аспекты распространенности
нарушений осанки среди детей школьного возраста, причины их формирования и
значение занятий по физическому воспитанию в их профилактике. Также
рассматриваются возрастные особенности организма в школьный период и эффективность
коррекционных упражнений.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
физическое воспитание, нарушение осанки, школьный возраст,
профилактика, упражнения, оздоровление, педагогика
ABSTRACT.
This article presents a theoretical analysis of the prevalence and causes of postural
disorders among school-aged children, with emphasis on the preventive role of physical
education. The study discusses developmental specifics of the child’s div during school age
and evaluates the significance of corrective exercises.
KEYWORDS:
physical education, postural disorder, school age, prevention, exercises,
rehabilitation, pedagogy
KIRISH
Bugungi kunda bolalar salomatligi bilan bog‘liq dolzarb muammolar orasida qomat buzilishlari
tobora ko‘proq uchramoqda. Ayniqsa, maktab yoshidagi bolalar orasida umurtqa va orqa
mushaklari bilan bog‘liq ortopedik nosozliklarning ortib borayotgani jiddiy e’tiborni talab qiladi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, har uchinchi maktab o‘quvchisida
qomatning noto‘g‘ri shakllanishi (lordoz, kifoz, skolioz) kuzatilmoqda va bu holat ko‘pincha
dars jarayonidagi noto‘g‘ri o‘tirish, past jismoniy faollik hamda individual antropometrik
xususiyatlar hisobiga yuzaga chiqadi [1].
Maktab yoshi - bu organizmning faol o‘sish va shakllanish bosqichi bo‘lib, bu davrda har qanday
tashqi muhit omili - xususan, jismoniy faollik darajasi, ergonomik sharoit, o‘tirish madaniyati -
organizm strukturasi va holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Qomatning shakllanish jarayoni
organizmning mushak-skelet tizimi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, agar bu tizim yetarli tarzda
stimullanmasa, barqaror qiyshayishlar, morfologik deformatsiyalar vujudga keladi [2].
Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari esa aynan mana shu salbiy o‘zgarishlarning oldini olishda asosiy
profilaktik vosita hisoblanadi. Maxsus yo‘naltirilgan mashqlar, mushaklarning simmetrik
harakatlari, statik va dinamik yuklamalar orqali organizmda postural muvozanat shakllanadi. Shu
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
725
bilan birga, jismoniy faollik bolalarning umumiy ruhiy-emotsional holatiga, o‘z tanasiga bo‘lgan
munosabatiga, harakat koordinatsiyasiga va psixomotor rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi [3].
So‘nggi yillarda maktab darslarida jismoniy tarbiya bo‘yicha sog‘lomlashtirish va korreksion
yondashuvlarga e’tibor oshmoqda. Biroq amaliyotda hali hanuz ko‘plab muassasalarda bu
yo‘nalishlar yetarlicha tizimlashtirilmagan, individual yondashuv va ortopedik monitoring kam
hollarda olib borilmoqda. Shu sababli, bolalarda qomat buzilishining oldini olishda jismoniy
mashg‘ulotlarni to‘g‘ri tashkil etish, ularni ilmiy asoslash, pedagogik metodikani yangilash
dolzarb masalaga aylangan.
Mazkur maqolaning maqsadi maktab yoshidagi bolalarda qomat buzilishining shakllanish
omillarini nazariy jihatdan tahlil qilish, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining profilaktik va
sog‘lomlashtiruvchi rolini ilmiy asosda yoritish, hamda mavjud metodik yondashuvlarni ko‘rib
chiqishdan iborat.
Ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalar tadqiqotning vazifasi etib belgilandi:
- qomat buzilishining turlari va sabablari bo‘yicha ilmiy nazariyalarni o‘rganish;
- maktab yoshidagi bolalar fiziologiyasida qomat shakllanishining xususiyatlarini aniqlash;
- jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining ta’sir mexanizmlarini tahlil qilish;
- profilaktik yondashuvlar asosida ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
MATERIALLAR VA USLUBLAR
Mazkur tadqiqotda maktab yoshidagi bolalarda qomat buzilishining oldini olishda jismoniy
tarbiya mashg‘ulotlarining rolini nazariy jihatdan o‘rganish uchun ilmiy-pedagogik va tibbiy-
biologik manbalar tahlil qilindi. Material sifatida so‘nggi yillarda chop etilgan (2015–2024 yy.)
o‘zbek, rus va ingliz tillaridagi ilmiy maqolalar, dissertatsiya ishlari, monografiyalar hamda
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va boshqa xalqaro tibbiy-pedagogik tashkilotlarning
ma’lumotlari asos qilib olindi.
Nazariy-tahliliy metod qomat buzilishining shakllanish sabablari, yoshga xos fiziologik
xususiyatlar va jismoniy tarbiya ta’sirining mexanizmlari bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar
tizimli ravishda tahlil qilindi. Bu orqali qomat buzilishining tasnifi, klinik va funksional jihatlari
aniqlashtirildi.
Komparativ (taqqoslash) metod turli mamlakatlarda qo‘llanilayotgan sog‘lomlashtiruvchi
mashg‘ulotlar tizimi, maktab darslarida tatbiq etilayotgan jismoniy faoliyat shakllari va
pedagogik yondashuvlar o‘zaro qiyoslandi.
Kontekstual tahlil jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining mazmuni, tuzilishi va amaliyotdagi
qo‘llanilish shakllari pedagogik-sog‘lomlashtirish nuqtai nazaridan baholandi.
Sistemali yondashuv bolalarning qomat rivojlanishini ta’minlovchi omillar (biologik, pedagogik,
psixologik) o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rib chiqildi. Bu orqali jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini
kompleks tarzda loyihalashga oid nazariy asoslar ishlab chiqildi.
Tahlil jarayonida 20 dan ortiq ilmiy-nazariy manba o‘rganildi, ulardan eng muhimlari
maqolaning adabiyotlar ro‘yxatiga kiritilgan. Nazariy asoslarni chuqurlashtirishda
sog‘lomlashtiruvchi jismoniy tarbiya, bolalar fiziologiyasi va ortopediya sohasiga oid asosiy
konsepsiyalardan foydalanildi.
Ushbu metodlar yordamida qomat buzilishining oldini olishga qaratilgan jismoniy
mashg‘ulotlarning nazariy asoslarini aniqlash, mavjud yondashuvlarning samaradorlik darajasini
baholash va takliflar ishlab chiqish imkoniyati yaratildi.
NATIJALAR
Tadqiqot davomida o‘rganilgan ilmiy adabiyotlar va nazariy qarashlar maktab yoshidagi
bolalarda qomat buzilishining ko‘p omilli muammo ekanligini tasdiqladi. Qomatning
strukturaviy buzilishlari, avvalo, organizmning faol o‘sish bosqichidagi disbalans, dars davomida
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
726
noto‘g‘ri o‘tirish, jismoniy faollikning yetishmasligi hamda gigiyenik va ergonomik muhitning
nosozligi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ilmiy manbalarda qomat buzilishining eng ko‘p
uchraydigan shakllari sifatida skolioz (orqa umurtqaning yon tomonga qiyshayishi), lordoz (bel
sohasining haddan tashqari oldinga egilishi) va kifoz (umurtqaning orqaga bukilishi) holatlari
ko‘rsatilgan bo‘lib, ular asosan 10–14 yosh oralig‘idagi bolalarda aniqlanadi [4]. Ushbu
buzilishlar ko‘pincha sinf xonalaridagi jihozlarning yoshga va antropometrik mezonlarga mos
emasligi, o‘quv yuklamasining jismoniy faollikdan ustunligi, jismoniy tarbiya darslarining
formallikka aylanib qolganligi va pedagoglarning ortopedik profilaktika borasidagi bilim
yetishmovchiligi natijasida rivojlanadi [5].
Tibbiy-biologik adabiyotlarda qayd etilishicha, 7–12 yosh oralig‘i bolaning mushak-skelet tizimi
faol shakllanadigan eng mas’uliyatli davrdir. Agar ushbu bosqichda mushaklarning simmetrik
faolligi, harakat muvozanati, nafas olish va holatni ushlab turish kabi jarayonlar jismoniy
mashg‘ulotlar orqali rag‘batlantirilmasa, umurtqa tuzilmasida qaytarilmas deformatsiyalar
yuzaga kelishi mumkin [6]. Nazariy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari
orqa mushaklarining zaif nuqtalarini aniqlash, korreksion harakatlar orqali ularni mustahkamlash,
bolaning holatda yurish, o‘tirish, yugurish kabi asosiy harakat ko‘nikmalarini to‘g‘ri
shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu bilan birga, ushbu mashg‘ulotlar orqali bolada
psixologik barqarorlik, ijtimoiy moslashuv va o‘z tana holatiga bo‘lgan ongli munosabat ham
rivojlanadi [7].
Qator xorijiy amaliyotlarda, xususan Germaniya, Finlyandiya va Yaponiya tajribasida, jismoniy
tarbiya darslari sog‘lomlashtirish va profilaktik yo‘nalishda tashkil qilinadi. Ular haftasiga
kamida uch marotaba o‘tkaziladi, tarkibida individual korreksion mashqlar bo‘ladi, har chorakda
esa qomat holati ortopedlar ishtirokida diagnostika qilinadi. Ushbu yondashuv natijadorlikni
oshirish bilan birga, qomat buzilishining dastlabki bosqichlarida aralashuv imkonini beradi [8].
Yana bir muhim ilmiy natija shundan iboratki, qomatning to‘g‘ri shakllanishi faqat mushak
faolligi bilan emas, balki bolaning ruhiy-emotsional holati, stress holatlarining mavjudligi,
ijtimoiy-psixologik muhit bilan ham bog‘liq. Bolada ishonchsizlik, bosim yoki psixologik
beqarorlik bo‘lsa, bu mushaklarning bo‘shashishiga, natijada esa holatning buzilishiga olib
keladi.
Umuman olganda, tadqiqotlar va nazariy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, qomat buzilishining oldini
olishda jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari universal vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular faqat
sog‘lomlashtirish maqsadiga xizmat qilmay, balki bolaning harakat madaniyatini shakllantiradi,
mushak-skelet tizimini mustahkamlaydi va umumiy psixologik salomatlikka ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Shu asosda maktab jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini ortopedik profilaktika,
pedagogik metodika va ruhiy barqarorlikni uyg‘unlashtirgan tarzda qayta loyihalash zarur.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari maktab yoshidagi bolalarda qomat buzilishining shakllanishi ko‘p omilli
jarayon ekanligini, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari esa ushbu holatlarning oldini olishda asosiy
rol o‘ynashini ko‘rsatdi. Ushbu holat ilmiy adabiyotlarda ham o‘z tasdig‘ini topgan. Xususan, A.
Yu. Vasilyeva o‘z tadqiqotlarida skolioz va boshqa qomat deformatsiyalarining boshlanish davri
aynan 8–12 yosh oralig‘ida ekanligini, bu davrda mushaklar va umurtqa tizimi eng sezuvchan
holatda bo‘lishini ta’kidlaydi [1]. O‘zbekistonlik tadqiqotchi M. Sh. Qosimov esa maktab
jismoniy
tarbiya
dasturlarining
ortopedik
profilaktika
bilan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri
integratsiyalashmaganini tilga olib, aynan shu jihat bola sog‘lig‘ida salbiy oqibatlarga olib
kelishini ko‘rsatadi [2].
Muhokama davomida e’tiborga olinishi zarur bo‘lgan jihatlardan biri - bu jismoniy tarbiya
mashg‘ulotlarining ichki tarkibi va uni tashkil etish mexanizmidir. Aksariyat hollarda
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
727
mashg‘ulotlar faqat sportiy harakatlar yig‘indisidan iborat bo‘lib qolmoqda, holbuki ular bola
tanasining morfologik rivojlanishiga qaratilgan maxsus kompleks mashqlar, to‘g‘ri nafas olish
texnikasi, muvozanatni saqlashga yo‘naltirilgan statik holatlar bilan boyitilishi kerak. Ilmiy
jihatdan asoslangan mashqlar bolalarda mushak simmetriyasini saqlab qoladi, umurtqa va
bo‘yin-mushaklar kuchlanishini pasaytiradi va tananing og‘irlik markazini muvozanatda ushlab
turishga xizmat qiladi. Bu borada A. A. Rasskazov va A. L. Korenev kabi rus olimlari tomonidan
ishlab chiqilgan “bosqichma-bosqich holat korreksiyasi” metodikasi muhim amaliy ahamiyatga
ega bo‘lib, o‘zbek maktablari uchun ham tatbiq etilishi mumkin [3].
Yana bir muhim jihat - maktab jismoniy tarbiya darslarida individual yondashuvning
yetishmasligidir. Bola har birining antropometrik ko‘rsatkichlari, mushaklarning kuchlanish
darajasi, ortopedik xususiyatlari har xil. Biroq darslar bir xil sxemada olib borilishi sababli ba’zi
bolalar uchun foydali mashqlar boshqalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu jihat fin
pedagogikasida chuqur o‘rganilgan: ular har bir bola uchun haftalik harakat profilini
shakllantiradi va o‘qituvchi uni nazoratda ushlab boradi [4]. O‘zbekiston ta’lim muassasalarida
ham shunday yondashuvga ehtiyoj mavjud.
Psixologik jihatdan esa, qomat buzilishlarining sabablaridan biri sifatida bolaning emotsional
holati, ishonchsizlik, o‘z tanasiga bo‘lgan negativ munosabatlar ko‘rsatilmoqda. Jismoniy
mashg‘ulotlar esa, aksincha, bolaning ijtimoiy moslashuvini kuchaytiradi, ijobiy kayfiyatni
ta’minlaydi va stressni kamaytiradi. T. M. Andersonning ishlari shuni ko‘rsatadiki, jismoniy
faollik faqat muskul faoliyati emas, balki endorfin ajralishini faollashtiruvchi ruhiy tiklovchi
vosita sifatida ham ishlaydi [5]. Shu sababli, jismoniy tarbiyani sog‘lomlashtirishning faqat
fiziologik emas, balki psixo-pedagogik usuli sifatida ham ko‘rish lozim.
Yakuniy mulohazalardan kelib chiqib aytish mumkinki, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining
strukturasi, metodikasi va doimiy monitoringga asoslangan tizimi maktab yoshidagi bolalarda
qomat buzilishining oldini olishda eng muhim strategiyalardan biridir. Ilmiy yondashuv asosida
ishlab chiqilgan mashg‘ulotlar dasturi, shuningdek o‘qituvchilar va ota-onalarning bu boradagi
ma’rifati, sog‘lom maktab muhiti bilan uyg‘unlashgandagina ijobiy natijalarga erishish mumkin.
XULOSA
Tadqiqot davomida maktab yoshidagi bolalarda qomat buzilishining shakllanish omillari, bu
holatning yosh fiziologiyasi bilan bog‘liqligi va uni bartaraf etishdagi jismoniy tarbiya
mashg‘ulotlarining roli nazariy jihatdan asoslab berildi. O‘rganilgan manbalar, ilmiy g‘oyalar va
xalqaro amaliyotlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, qomat buzilishining oldini olish har tomonlama
yondashuvni talab qiluvchi ko‘p omilli muammodir. Ayniqsa 7–12 yosh oralig‘i bu borada kritik
davr hisoblanadi, chunki organizmning morfologik tuzilmasi aynan shu bosqichda shakllanadi va
doimiy jismoniy faollik orqali mustahkamlanadi.
Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari esa bu jarayonda universal vosita bo‘lib, bolalarda mushak-
skelet tizimini mustahkamlash, harakat koordinatsiyasini rivojlantirish, holatni boshqarish va
ruhiy-emotsional barqarorlikni shakllantirishga xizmat qiladi. Biroq bu mashg‘ulotlar faqat
sportiy harakatlar bilan cheklanmasligi, balki individual, sog‘lomlashtiruvchi va korreksion
yondashuvlar asosida shakllantirilgan maxsus tizim sifatida yo‘lga qo‘yilishi zarur.
Tadqiqot natijalariga tayangan holda quyidagi ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqildi:
1. Maktab jismoniy tarbiya dasturlariga qomat buzilishini oldini olishga yo‘naltirilgan
sog‘lomlashtiruvchi mashqlar majmuasini kiritish;
2. Har chorakda o‘quvchilarning holat tahlilini olib borish uchun ortopedik monitoring tizimini
yo‘lga qo‘yish;
3. Jismoniy tarbiya o‘qituvchilarini qomat muammolari bo‘yicha maxsus qisqa muddatli
kurslarda malakasini oshirish;
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
728
4. Ota-onalarni ham jalb qilgan holda bolalarda to‘g‘ri o‘tirish, yurish va harakat gigiyenasi
bo‘yicha ma’rifiy ishlarni kuchaytirish;
5. Xalqaro tajribalardan kelib chiqib, individual harakat profillariga asoslangan mashg‘ulot
modellarini sinov tariqasida joriy etish.
Shunday qilib, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari nafaqat sog‘lom turmush tarzining asosi, balki
maktab yoshidagi bolalarda qomat buzilishining oldini olishga qaratilgan muhim profilaktik
mexanizm sifatida qayta ko‘rib chiqilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Gojković D., Fulurija D., Bjelica B. Prevention of postural disorders spine in children in
class // Research in Kinesiology. – 2017. – Vol. 45, No. 1. – P. 36–38
2. Motow-Czyż M., Orczyk A., Orczyk M. Postural defects correction in the process of
physical education and sport // Physical Activity Review. – 2014. – Vol. 2. – P. 31–36.
3. Valenciano J., Vidal-Conti J., Borràs P. Effects of a postural education program on
backpack use habits in schoolchildren // European Journal of Human Movement. – 2022. –
Vol. 49. – P. 1–12.
4. Varela-Mato V., Cancela J. M., Ayan C., Martín V., Molina A. Educational intervention in
the postural hygiene of school-age children // International Journal of Environmental
Research and Public Health. – 2022. – Vol. 19, No. 9. – P. 1–12.
5. Nuriddinov, K. J. (2025). Psycho-pedagogical determinants in the formation of academic
culture among students in pedagogical universities. Educational Research in Universal
Sciences, 4(5), 96-100.
6. González-Gálvez N., Poyatos-León R., Bores-García D., López-Miñarro P. A. Physical
activity practice and optimal development of postural control in school children: A cross-
sectional study // International Journal of Environmental Research and Public Health. – 2020.
– Vol. 17, No. 21. – P. 1–12.
7. Borràs P. A., Vidal-Conti J. Effects of postural education program (PEPE Study) on daily
habits related to low back pain in schoolchildren: A randomized controlled trial // Frontiers
in Education. – 2022. – Vol. 7. – Article 935002.
8. Silva A. G., Punt T. D., Sharples P., Vilas-Boas J. P. Postural education programmes with
school children: A scoping review // Sustainability. – 2023. – Vol. 15, No. 13. – Article
10422.
9. Kolarová M., Kolar P., Kobesova A. The effectiveness of health exercises in children during
physical education classes // Journal of Physical Education and Sport. – 2023. – Vol. 23, No.
2. – P. 124–130.
