Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 41 ~
RUHIY SALOMATLIK TUSHUNCHASINING PSIXOLOGIK MAZMUN-
MOHIYATI
Fayzullayev Anvar Zayniddinovich
O‘
zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti umumiy
psixologiya kafedrasi stajyor-
o‘
qituvchisi
Annotatsiya:
Psixik salomatlik fenomeni - bu insonlarga hayotdagi stressli
vaziyatlarni yengish, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish, o‘qish va mehnatda
muvaffaqiyatga erishish, jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shish imkonini beradigan
salomatlik holatidir. Keng ma’noda esa bu sog‘liq va salomatlikning ajralmas tarkibiy
qismi bo‘lib, unda insonning qaror qabul qilish, o‘zaro munosabatlarni o‘rnata olish va
kundalik hayot shart sanalgan individual va jamoaviy qobiliyatlar bilan tavsiflanadi.
Ruhiy salomatlik insonning asosiy huquqidir. Bu shaxsiy, ijtimoiy va ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish uchun ham juda muhimdir.
Kalit so‘zlar
: Ruhiy salomatlik, JSST, shaxs, Psixologiya, barqarorlik, psixik
farovonlik, disbalans, balans.
PSYCHOLOGICAL ESSENCE OF THE CONCEPT OF MENTAL HEALTH
Abstract:
The phenomenon of mental health is a state of health that allows people
to overcome stressful situations in life, realize their potential, achieve success in
education and work, and contribute to the development of society. Broadly speaking,
it is an integral component of health and well-being, characterized by individual and
collective abilities that are essential for human decision-making, interpersonal
relationships, and daily life. Mental health is a basic human right. It is also very
important for personal, social and socio-economic development.
Key words:
Mental health, WHO, personality, Psychology, stability, mental well-
being, imbalance, balance.
Kirish.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti bayonoti bo‘yicha, 2022
-yilda psixik
salomatlik determinantlarini hisobga olgan holda, ko‘plab individual, ijtimoiy va
tarkibiy determinantlar bizning ruhiy salomatligimizni himoya qilish yoki buzish va
ruhiy salomatlik k
ontinuumidagi pozitsiyamizni o‘zgartirish uchun birlashishi
mumkin. Turli xil individual psixologik va biologik omillar, masalan, hissiy
qobiliyatlar va genetik o‘zgarishlar, insondagi ruhiy salomatlik muammolariga ko‘proq
moyil qilishi mumkin. Noqulay ijtimoiy, iqtisodiy, geosiyosiy va ekologik sharoitlar,
jumladan, qashshoqlik, zo‘ravonlik, tengsizlik va noqulayliklarga duchor bo‘lish ham
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 42 ~
ruhiy kasalliklar xavfini oshiradi
, kasallik yoki rivojlanish nuqsonlarining yo‘qligi
emas, balki to‘liq, jismoniy, ma’naviy va ijtimoiy salomatlik holati" hisoblanadi
Ruhiy salomatlik (psixik salomatlik) insonning emotsional, kognitiv, xulqiy va ijtimoiy
jihatlardagi barqarorlik darajasini anglatadi. Bu tushuncha shunchaki kasallikning
yo‘qligini emas, balki insonning o‘z hayotiga ma’no bera olish, qiyinchiliklarga
mosl
asha olish, mehnatga layoqatli bo‘lish va ijtimoiy muhitda samarali faoliyat yurita
olish holatini bildiradi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) ta’rifiga ko‘ra,
ruhiy salomatlik
—
bu shaxs o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishi, hayotiy bosimlarg
a
bardosh bera olishi, mehnat qilish va jamiyat hayotida ishtirok eta olishi holatidir¹.
Psixologik nuqtai nazardan, ruhiy salomatlik
—
bu ruhiy holatlarning
muvozanatli va uyg‘un holatidir. Bu holat shaxsiy ehtiyojlar va ijtimoiy talablar
o‘rtasidagi uyg‘unlik, emotsional reaktivlik va ijtimoiy moslashuvchanlik kabi
ko‘rsatkichlar orqali aniq
lanadi
. Masalan, inson o‘z his
-
tuyg‘ularini tan olish, nazorat
qilish va boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lsa, u ruhiy jihatdan sog‘lom hisoblanadi. Bu
ko‘nikmalar yoshligidan shakllanib, muhit, oilaviy sharoit, maktabdagi ijtimoiy
munosabatlar va shaxsning o‘ziga
xos xususiyatlari orqali rivojlanadi. Zamonaviy
psixologik tadqiqotlarda ruhiy salomatlik komponentlari sifatida quyidagilar ajratiladi:
ijobiy o‘z
-
o‘zini baholash, hayotdan mamnunlik, o‘zini anglash, ijtimoiy aloqalarga
qobiliyat, stressga qarshi turish, maqsadga intilish va shaxslararo munosabatlarda
moslashuvchanlik. Ularning har biri inson ruhiy holatining muhim mezonlari sifatida
qaraladi. Masalan, Karol Riff o‘zining “psixologik farovonlik modeli”da shaxsning
o‘zini anglash darajasi va hayotga bo‘lga
n qoniqishini ruhiy salomatlikning ajralmas
tarkibi sifatida ko‘rsatgan
Ruhiy salomatlik buzilishi esa turli tashqi va ichki omillar natijasida yuzaga
keladi. Ichki omillarga biologik predispozitsiya, shaxsiy xususiyatlar, past emotsional
barqarorlik kirsa, tashqi omillar
—
ijtimoiy izolyatsiya, travmatik voqealar,
zo‘ravonlik
, iqtisodiy qiyinchiliklar va oilaviy mojarolar hisoblanadi
. Ayniqsa,
o‘smirlik davrida ruhiy salomatlik beqarorligi tez
-tez uchraydi, chunki bu bosqichda
identitet shakllanishi, mustaqillik ehtiyoji va tashqi bosimlar o‘zaro to‘qnashadi.
Ta’lim tizimida ham ruhiy salomatlikning ahamiyati tobora ortib bormoqda.
Maktab muhitida bolalarning psixologik farovonligi, emotsional barqarorligi, o‘z
-
o‘zini anglashi va ijtimoiy munosabatlarga kirishishi ta’lim sifati va ijtimoiy
muvaffaqiyat omillari
dan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Shu bois, o‘quvchilarning
ruhiy holatini muntazam baholab borish, psixoprofilaktika va psixokorrektsiya
15
https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response.
16
Смирнов И.Н. Здоровье человека как философская проблема // Вопросы философии. 2015. № 7. С. 83–
93.
17
Карвасарский, Б.Д. (2000).
Клиническая психология.
СПб.: Питер.
18
Ryff, C. D. (2009).
Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being.
Journal
of Personality and Social Psychology, 57(6), 1069
–
1081.
19
Sartorius, N. (2008).
Stigma: What can psychiatrists do about it?
The Lancet, 352(9133), 1058
–
1059.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 43 ~
tadbirlarini tashkil etish zarur. Ruhiy salomatlik
—
bu insonning ichki uyg‘unligi,
emotsional mustahkamligi, stressga barqarorligi va ijtimoiy muhitga moslasha olish
qobiliyati asosida shakllanuvchi holat bo‘lib, u nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy
taraqqiyot uchun ham muhim omil hisoblanadi. Psixologik yondashuv bu holatni
kompleks ravishda o‘rganishga, uning omillarini aniqlashga va salbiy ta’sirlarni
kamaytirishga xizmat qiladi.
Demak, aytishimiz mumkinki, I.N.Smirnov fikri bo‘yicha ruhiy salomatlik ko‘p
faktorli va tizimli munosobatlar xususiyati bo‘lib, insonning butun hayoti davomida
uning fiziologik, psixologik, jismoniy, jabhasida muhim rol o‘ynaydi. Bunda biz
xususan, insonn
ing ruhiy salomatligini uning to‘la qonli faoliyat yuritishiga hamda o‘z
insoniy burchini bajarishga xizmat qiladi.
Psixolog olima I.V.Dubrovina talqini bo‘yicha "psixologik salomatlik" bu shaxsni
bir butun sifatida nazarda tutadi va psixologik salomatlikni ifodalash uchun inson
ruhining eng yuqori namoyonlari bilan yaqin aloqada bo‘lib, "o‘z
-
o‘zini quvvat"
sinonim tush
unchalarini ishlatadi hamda bunga monand "ma’naviy salomatlik"
tushunchasi bo‘lib, ular mohiyatiga ko‘ra, ular insonning ichki psixo
-emotsional
xotirjamlikni saqlagan holda, o‘z hayot rejasini amalga oshirish uchun atrofidagi tabiiy
va ijtimoiy muhitdagi turli vaziyatlarga moslashish qobiliyatini tavsiflaydi.
Yuqoridagi tadqiqotchi fikrini to‘ldirgan holda aytib o‘tishimiz mumkinki,
shaxsning emotsional-hissiy sohasi bevosita ruhiy salomatlik xususiyatlarini ochib
beradi. Bizning ichki psixologik holatimiz bu hayotimizdagi aks sado bo‘lib, turli
jabhalarda bizning ruhiy resurslarimizni balans holda taqsimlanishiga xizmat qiladi.
Chunki insonning ruhiy holati barqarorligi uning u yoki bu faoliyatga bo‘lgan keyingi
motiv va motivatsiyalarini belgilab beradi.
Insonning psixologik salomatligi funksiyasini eng aniq ta’rif bergan olim I.V.
Boev fikriga ko‘ra: “Insonga atrofdagi voqelikni yoshi, jinsi, ijtimoiy mavqeiga mos
ravishda tushunish, unga moslashish va paydo bo‘ladigan shaxsiy va ijtimoiy
manfaatlar, ehti
yojlar, umume’tirof etilgan axloqqa muvofiq ravishda biologik va
ijtimoiy funksiyalarini bajarishga imkon beradi".
Xulosa
Fikr bildirib o‘tishimiz mumkinki, ilmiy adabiyotlarda "psixologik salomatlik"
hodisasining namoyon bo‘lishining o‘ziga xos xususiyatlari, biz ko‘pchilik ta’riflarda
stressga chidamlilik kabi inson xususiyatini ko‘rsatishini belgilab o‘tishimiz mumkin.
Shu
ningdek, sog‘lig‘iga zarar yetkazmasdan turli xil stressli hayotiy vaziyatlarni
yengish qobiliyatini ham insonning stressli vaziyatlarga chidamlilik xususiyati bilan
ifodalash mumkin. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, psixologik jihatdan sog‘lom
20
Дубровина И.В. Практическая психология образования: учеб. пособие. СПб.: Питер, 2014. 592 с
21
Боев И.В. Индивидуальные проблемы психологического консультирования психологической коррекции
подростков, располагающихся в различных диапазонах континуального пространства: учеб.
-
метод. пособие.
Ставрополь: Авек, 2010. 25 с.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 44 ~
odam uchun og‘ir hayotiy vaziyat harakatsizlik (apatik xususiyat)ni keltirib
chiqaradigan ruhiy chalkashlik yoki befarqlikka olib kelmaydi, aksincha, uni sezilgan
qiyinchiliklarning mumkin bo‘lgan takrorlanishini bartaraf etish yo‘lida faol ravishda
fidoko
rona faoliyat ko‘rsatishga majbur qiladi. Bunda asosiy kriteriya insonning
chidamlilik xususiyati qiyinchiliklarga qarshilik ko‘rsatishni o‘z ichiga oladi.
Фойдаланилган адабиётлар
:
1.
https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-
2.
Смирнов И.Н. Здоровье человека как философская проблема //
Вопросы философии. 2015. № 7. С. 83–
93.
3.
Карвасарский, Б.Д. (2000).
Клиническая психология.
СПб.: Питер.
4.
Ryff, C. D. (2009).
Happiness is everything, or is it? Explorations on the
meaning of psychological well-being.
Journal of Personality and Social Psychology,
57(6), 1069
–
1081.
5.
Sartorius, N. (2008).
Stigma: What can psychiatrists do about it?
The
Lancet, 352(9133), 1058
–
1059.
6.
Дубровина И.В. Практическая психология образования: учеб.
пособие. СПб.: Питер, 2014. 592 с
7.
Боев
И.В.
Индивидуальные
проблемы
психологического
консультирования психологической коррекции подростков, располагающихся в
различных диапазонах континуального пространства: учеб.
-
метод. пособие.
Ставрополь: Авек, 2010. 25 с.
