ALOHIDA TA’LIM EHTIYOJLARIGA EGA BO‘LGAN BOLALAR RIVOJLANISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 140 ~

ALOHIDA TA’LIM EHTIYOJLARIGA EGA BO‘LGAN BOLALAR

RIVOJLANISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Fayzullayev Anvar Zayniddinovich

O‘

zbekiston Milliy Universiteti

Ijtimoiy fanlar fakulteti umumiy psixologiya kafedrasi stajyor-

o‘

qituvchisi

fayzullayivanvar@gmail.com

Annotatsiya

: alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bo‘lgan bolalarning

rivojlanishidagi psixologik xususiyatlar, jumladan, kognitiv, emotsional va shaxsiy

rivojlanishdagi qiyinchiliklar ko‘rib chiqiladi. Psixologik

-

pedagogik qo‘llab

-

quvvatlashning asosiy jihatlari, shunin

gdek, turli xil cheklovlarning (eshitish, ko‘rish,

nutq, aqliy qobiliyat buzilishlari) bilish jarayonlari, hissiy soha va ijtimoiylashuvning

shakllanishiga ta’siri yoritib berilgan. Bunday bolalarni ta’lim muhitiga muvaffaqiyatli

integratsiyalash uchun individual yondashuv, inklyuziv muhit va moslashtirilgan

o‘qitish usullarining muhimligi ta’kidlanadi. Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bo‘lgan
bola shaxsiyatining rivojlanishini tizimli ravishda qo‘llab

-quvvatlash zarurligini

asoslovchi zamonaviy tadqiqotlar, mahalliy va xorijiy ilmiy yondashuvlar taqdim
etilgan.

Kalit so‘zlar

: alohida ta’lim ehtiyojlari, ruhiy rivojlanish, kognitiv jarayonlar,

hissiy soha, inklyuziv ta’lim, moslashuv, ijtimoiylashuv, pedagogik qo‘llab

-

quvvatlash, nuqsonli bolalar, sezgi buzilishlari, shaxsiy rivojlanish, individual
yondashuv, korreksion metodikalar.

PSYCHOLOGICAL FEATURES OF THE DEVELOPMENT OF CHILDREN

WITH SPECIAL EDUCATIONAL NEEDS

Abstract

: psychological characteristics in the development of children with

special educational needs, including difficulties in cognitive, emotional, and personal
development. The main aspects of psychological and pedagogical support, as well as
the influence of various limitations (hearing, visual, speech, mental impairments) on
the formation of cognitive processes, the emotional sphere, and socialization, are
highlighted. The importance of an individual approach, an inclusive environment, and
adapted teaching methods for the successful integration of such children into the
educational environment is emphasized. Modern research, domestic and foreign
scientific approaches substantiating the need for systematic support for the
development of the personality of a child with special educational needs are presented.

Keywords

: special educational needs, mental development, cognitive processes,

emotional sphere, inclusive education, adaptation, socialization, pedagogical support,

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 141 ~

children with disabilities, sensory impairments, personal development, individual
approach, correctional methods.

Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalar psixofiziologik rivojlanishning muayyan

xususiyatlariga ega bo‘lgan bolalardir. Ushbu atama insonning g‘ayritabiiyligini,
norasoligini ko‘rsatuvchi "anomal bolalar", "rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalar" va

ularn

i aniqlashtiruvchi boshqa atamalar (debil, idiot, daun, alalik va boshqalar) o‘rnini

egalladi. Shaxsni rivojlantirish va uning salohiyatini ro‘yobga chiqarish, shuningdek,
muvaffaqiyatli ijtimoiylashuv uchun muayyan rivojlanish xususiyatlariga ega bo‘lgan
bolalarni o‘qitish va tarbiyalashda qo‘shimcha yordam ko‘rsatishga alohida e’tibor
qaratish lozim. Boshqacha aytganda, alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarni
rivojlantirish va o‘qitish uchun qulay psixologik

-pedagogik shart-sharoitlarni yaratish

zarur.

I. G. Yeliseeva va A. K. Yersarina alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarning

quyidagi guruhlarini ajratib ko‘rsatadilar:

1-guruh. Ruhiy-

jismoniy rivojlanishida nuqsonlari bo‘lgan bolalar: eshitish,

ko‘rish, aqliy, nutq, tayanch

-

harakat tizimida nuqsonlari bo‘lgan, ruhiy rivojlanishdan

orqada qolgan, hissiy-

irodaviy buzilishlari bo‘lgan bolalar.

2-

guruh. Ta’lim olishda o‘ziga xos qiyinchiliklari, xulq

-atvor va hissiy

muammolari (disgrafiya, disleksiya, diskalkuliya, DEGS, autizm spektrining yengil

buzilishlari va boshqalar) bo‘lgan bolalar, shuningdek, noqulay psixologik omillar
ta’siriga uchragan

bolalar.

3-guruh. Ijtimoiy-

psixologik, iqtisodiy, til, madaniy sabablarga ko‘ra alohida

ta’lim ehtiyojlari paydo bo‘lgan o‘quvchilar (pedagogik qarovsiz qolgan bolalar,
qochqinlar, migrantlar, oralmanlar va boshqalar). Olimlarning ta’kidlashicha, ikkinchi

va uchinc

hi guruh bolalari ko‘pincha psixologik

-tibbiy-pedagogik maslahatlarga

murojaat qilmaydilar va aniqlanmaydilar. Biroq, ta’lim muassasalariga bunday
bolalarga o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish uchun ularni diqqat markazida saqlashni

maslahat beradilar

33

. Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarni o‘qitish va

tarbiyalashni tashkil etishda ularning psixofiziologik xususiyatlarini bilish va hisobga
olish zarur. Ushbu sohada L. S. Vigotskiy, A. V. Zaporojets, D. B. Elkonin, A. R.
Luriya, V. I. Lubovskiy, M. S. Pevzner, G. Ye. Suxareva va boshqa olimlarning

tadqiqotlari vatanimiz psixologiyasining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan

34

.

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarda quyidagi

psixofiziologik xususiyatlar mavjud: jismoniy rivojlanishdan orqada qolish, shartli

reflektor faoliyatdagi o‘zgarishlar, qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining

33

Елисеева И. Г., Ерсарина А. К. Психолого

-

педагогическое сопровождение детей с особыми образовательными

потребностями в общеобразовательной школе: методические рекомендации. Алматы: ННПЦ КП, 2019. 118 с.

34

. Бакунова И. В., Макадей Л. И. Психолого

-

педагогическая диагностика и коррекция лиц с ограниченными

возможностями здоровья. Ставрополь: Сев.

-

Кавказ. федерал. ун

-

т, 2016. 122 с.

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 142 ~

muvozanatsizligi, signal tizimlarining o‘zaro ta’siridagi buzilishlar, bilish (kognitiv)

jarayonlarining (idrok, tafakkur, xotira, diqqat, tasavvur, nutq) rivojlanmaganligi.

Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarda idrok sekinlashgan, asab jarayonlarinin

g

harakatchanligi past va idrok etilayotgan materialning hajmi tor bo‘ladi. Tafakkur

bilishning asosiy vositasidir. Fikrlash operatsiyalari (tahlil, sintez, taqqoslash,

umumlashtirish, abstraksiyalash, aniqlashtirish) yetarli darajada shakllanmagan bo‘lib,

aniqlik, qat’iylik, tanqidsizlik kabi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ular sekin va

qiyinchilik bilan rivojlanadi. Xotira jarayonlari - eslab qolish, esda saqlash va esga

tushirish g‘ayritabiiy rivojlanish sharoitida shakllanadi. Tashqi belgilar yaxshiroq

esda

qoladi, mantiqiy bog‘lanishlarni eslab qolish esa qiyinroq kechadi. Ayniqsa, alohida
ta’lim ehtiyojlariga ega bolalar materialni qayta tiklashda qiyinchiliklarga duch

kelishadi. Diqqatning asosiy kamchiliklari: diqqat hajmining torayishi, barqarorlikning

pastligi, diqqatni taqsimlashdagi qiyinchiliklar, chalg‘ishning kuchayishi, sekin
ko‘chuvchanlikdir. Aqli zaif bolalarda xayol noaniqligi va sxematikligi bilan ajralib

turadi, fikrlash operatsiyalari mukammal emas, shuning uchun xayolning shakllanishi

salbiy asosda sodir bo‘ladi. Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarda nutqning
barcha tomonlari: fonetik, leksik, grammatik tomonlari zarar ko‘radi. Nutqni idrok

etish va tushunishda qiyinchiliklar (disleksiya) qayd etiladi. Oqibatda yozuv
buzilishinin

g turli ko‘rinishlari (disgrafiya), o‘qish texnikasini o‘zlashtirishdagi

qiyinchiliklar kuzatiladi. Nutqiy muloqotga bo‘lgan ehtiyoj kamayadi. Bundan

tashqari, quruq, exolalik nutqni ham kuzatish mumkin. Shuningdek, hissiy-irodaviy
sohada ham buzilishlar kuzatiladi: his-

tuyg‘ularning rivojlanmaganligi, kechinmalar

tuslarining yo‘qligi, his

-

tuyg‘ularning beqarorligi (asabiylik, qo‘zg‘aluvchanlik va

boshqalar)

35

kayfiyatning tez-

tez o‘zgarishi, xavotirning kuchayishi va boshqalarni

k

o‘

rib

o‘tishimiz mumkin. Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarda bilish va hissiy

-

irodaviy jarayonlar kechishining eng xarakterli xususiyatlari ana shunday. Bunday

bolalar psixik faoliyatining yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan xususiyatlari turg‘un xarakterga

ega b

o‘ladi, chunki ular rivojlanishning turli bosqichlaridagi organik shikastlanishlar

natijasidir. Shuni ta’kidlash mumkinki, mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy
tadqiqotlari natijalari shuni isbotlaydiki, og‘ishlarni o‘z vaqtida aniqlash va tuzatis

h,

tibbiy-

psixologik va pedagogik yordam ko‘rsatish rivojlanishdagi keyingi

og‘ishlarning paydo bo‘lishini oldini olish, ta’lim va tarbiyada yuqori natijalarga

erishish, shuningdek, bolani jamiyatga muvaffaqiyatli moslashtirish va jamiyatga
integratsiya qilish imkonini beradi.

Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar bir jinsli bo‘lmagan guruh bo‘lib,

rivojlanishida turli xil: intellektual, sensor, nutqiy, hissiy-irodaviy va boshqa

nuqsonlari bo‘lgan shaxslarni o‘z ichiga oladi. Bunday bolalar alohida ta’lim

35

Дульнев Г. М. Учебно

-

воспитательная работа во вспомогательной школе: пособие для учителей. М.:

Просвещение, 1981. 176 с.

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 143 ~

sharoitlariga, psixologik-

pedagogik qo‘llab

-

quvvatlashga va ta’lim jarayonida

individual yondashuvlarga muhtoj bo‘ladilar. Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan

bolalarning psixologik rivojlanishi normal rivojlanayotgan tengdoshlarining
rivojlanishidan ham su

r’at, ham sifat xususiyatlari bilan farq qiladi. Bu xususiyatlar

kognitiv, hissiy va shaxsiy sohalarga ta’sir qiladi.

Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning rivojlanishini tahlil qilish uchun

asosiy nazariy asos L.S. Vigotskiyning yaqin rivojlanish zonasi va shaxsning

shakllanishida ijtimoiy muhitning ahamiyati haqidagi g‘oyalari hisoblanadi. U o‘z

asarlarida nuqs

onli bolada tizimli ta’lim va tarbiya sharoitida, ayniqsa, katta yoshli

yoki ko‘proq kompetentli tengdoshi bilan birgalikdagi faoliyat doirasida

faollashtiriladigan rivojlanishning potensial imkoniyatlarini topish zarurligini

ta’kidlagan

36

. Bu borada kompensator mexanizmlarga alohida e’tibor qaratiladi:

nuqsonlar mavjudligiga qaramay, tegishli sharoitlarda bolalar o‘quv va ijtimoiy
funksiyalarni yetarlicha yuqori darajada o‘zlashtirishga qodir bo‘ladilar.

Ye.A. Strebelevaning tadqiqotlariga ko‘ra, aqli zaif bolalarda ixtiyoriy diqqatning

rivojlanishida barqaror qiyinchiliklar kuzatiladi, bu esa o‘quv materialini
o‘zlashtirishni qiyinlashtiradi

37

. Shu bilan birga, hissiy soha o‘ziga past baho berish,

xavotir va yopiqlikka moyillik bilan ajralib turadi. Shunga o‘xshash xulosalarni hozirgi

zamon mutaxassislarining empirik ishlari ham tasdiqlaydi. Masalan, V.V. Lebedinskiy
atipik rivojlanishning bir qator shakllarida, shu jumladan autizm va xulq-atvor
buzilishlarida nuqson tuzilishida yetakchi omillardan biri sifatida hissiy buzilishlarni

ajratib ko‘rsatgan.

Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning kognitiv rivojlanishi, xususan,

eshitish yoki ko‘rish qobiliyati buzilgan bolalarning kognitiv rivojlanishi bo‘yicha olib
borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, atrof

-

muhitdan ma’lumotlar buzilgan yoki

cheklangan shaklda kelib tushadi, bu esa kompensatsiya uchun boshqa sensor
tizimlarni jalb qilishni talab qiladi. Shunday qilib, zaif eshituvchi bolalarda

tushunchalarning shakllanish sur’atlari sekinroq, nutq rivojlanishida orqada qolish
kuzatiladi, bu esa, o‘z navbatida, abstrakt tafakkurning shakllanishiga ta’sir qiladi

38

.

Biroq, erta tashxis qo‘yish va maxsus metodikalarni qo‘llash (masalan, global o‘qish

metodikasi, vizual jadval va boshqalar) kognitiv rivojlanishni sezilarli darajada

rag‘batlantirishi mumkin, ayniqsa jarayon logoped va psixolog tomonidan kuzatib

borilsa

katta ta’sir ko‘

rsatishi mumkin.

Autizm spektri buzilishlari (ASB) bo‘lgan bolalar alohida guruhni tashkil etadi.

Boshqa toifalardan farqli o‘laroq, bunda ijtimoiy munosabat va muloqot sohasida
sezilarli yetishmovchilik kuzatiladi. K.Lord va boshqalarning ma’lumotlariga ko‘ra,

36

Л.С. Выготский.

Проблемы детской психологии

.

—

М.: Педагогика, 1983.

37

Е.А. Стребелева.

Психология умственно отсталого школьника

.

—

М.: Просвещение, 2006.

38

В.В. Лебединский.

Дети с нарушениями развития: психолого

-

педагогический подход

.

—

М.: Владос, 1998.

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 144 ~

ASB tuzilmasida ijtimoiy signallarni idrok etishning barqaror xususiyatlari mavjud

bo‘lib, bu ABA (xulq

-atvorning amaliy tahlili) yoki TEACCH

39

metodikasi kabi

intervension dasturlarni joriy etishni talab qiladi. Ushbu yondashuvlarning

samaradorligi ko‘plab meta

-

tahlillar va amaliy tadqiqotlarda o‘z isbotini topgan.

Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarda o‘zini baholash va shaxsiy xususiyat

larni

shakllantirishning o‘ziga xos jihatlarini ham ta’kidlash lozim. A.I.Zaxarovning
fikricha, ta’lim va ijtimoiy sohalarda doimiy muvaffaqiyatsizliklar salbiy "Men

-

obrazi" va barqaror "o‘quv muvaffaqiyatsizligi" pozitsiyasining shakllanishiga olib

kelishi mumkin

40

. Buni bartaraf etish uchun o‘ziga ijobiy munosabatni rivojlantirish,

yutuqlarga erishish motivatsiyasini oshirish, shuningdek, muvaffaqiyatli tajriba uchun
imkoniyatlar yaratishga qaratilgan tuzatish dasturlarini amalga oshirish zarur.

Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning hissiy

-irodaviy sohasi ham alohida

e’tiborni talab etadi. Masalan, ruhiy rivojlanishdan orqada qolgan (RRO) bolalarda
ko‘pincha xulq

-atvorni boshqarishda qiyinchiliklar, yuqori darajadagi impulsivlik,

o‘zini i

xtiyoriy nazorat qilishning past darajasi kuzatiladi. Bu holatlar ijtimoiylashuv

jarayonini murakkablashtiradi va tizimli psixologik qo‘llab

-quvvatlashni, shu

jumladan, ota-onalarni tuzatish-rivojlantirish jarayonining faol ishtirokchilari sifatida
jalb qilishni talab etadi. T.A. Vlasova va N.M. Nazarova kabi zamonaviy tadqiqotchilar

alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarni o‘qitish va qo‘llab

-quvvatlashda

rivojlanishdagi og‘ishlarni erta aniqlash va fanlararo kompleks yondashuvning
muhimligini ta’kidla

ydilar

41

. Amaliyot shuni ko‘rsatdiki, muvaffaqiyatli rivojlanish

faqat inklyuziya tamoyiliga rioya qilish, ta’lim muhitini moslashtirish va turli soha
mutaxassislari: o‘qituvchilar, defektologlar, logopedlar, psixologlar va ijtimoiy

xodimlar ishtirokida amalga oshirilishi mumkin.

Xulosa

Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning rivojlanishini tashxislash va

qo‘llab

-quvvatlashga tizimli yondashuv nafaqat tibbiy yoki psixologik-pedagogik

jihatlarni, balki ijtimoiy sharoitlarni -

oilani qo‘llab

-

quvvatlash darajasi, ta’lim

xizmatlarining mavjudligi, idoralararo hamkorlikning holatini hisobga olish imkonini

beradi. Har tomonlama qo‘llab

-

quvvatlash bolaning salohiyatini ro‘yobga chiqarish va

jamiyatga to‘liqroq uyg‘unlashuviga yordam beradi. Xususan, shuni ham aytib
o‘

tishimiz mumkinki, alo

hida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning psixologik

rivojlanishi ko‘p qirraliligi bilan ajralib turadi va biologik, psixologik hamda ijtimoiy
omillarning o‘zaro ta’siriga bog‘liq. Mutaxassisning vazifasi nafaqat buzilishlarni

bartaraf etish, balki ilmiy tadqiqotlar tomonidan tasdiqlangan individual

39

K. Lord, M. Rutter, et al. (2006). Autism Diagnostic Observation Schedule (ADOS).

40

А.И. Захаров.

Как воспитать у ребенка хорошую самооценку

.

—

СПб.: Речь, 2003.

41

Т.А. Власова, Н.М. Назарова.

Основы специальной педагогики и психологии

.

—

М.: Академия, 2001.

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 145 ~

yondashuvlardan foydalangan holda bolaning kuchli tomonlarini ochib berishdan
iborat.

Adabiyotlar:

1.

Елисеева И. Г., Ерсарина А. К. Психолого

-

педагогическое

сопровождение детей с особыми образовательными потребностями в
общеобразовательной школе: методические рекомендации. Алматы: ННПЦ КП,
2019. 118 с.

2.

Бакунова И. В., Макадей Л. И. Психолого

-

педагогическая

диагностика и коррекция лиц с ограниченными возможностями здоровья.
Ставрополь: Сев.

-

Кавказ. федерал. ун

-

т, 2016. 122 с.

3.

Дульнев Г. М. Учебно

-

воспитательная работа во вспомогательной

школе: пособие для учителей. М.: Просвещение, 1981. 176 с.

4.

Л.С. Выготский.

Проблемы детской психологии

.

—

М.: Педагогика,

1983.

5.

Е.А. Стребелева.

Психология умственно отсталого школьника

.

—

М.: Просвещение, 2006.

6.

В.В. Лебединский.

Дети с нарушениями развития: психолого

-

педагогический подход

.

—

М.: Владос, 1998.

7.

K. Lord, M. Rutter, et al. (2006). Autism Diagnostic Observation

Schedule (ADOS).

8.

А.И. Захаров.

Как воспитать у ребенка хорошую самооценку

.

—

СПб.: Речь, 2003.

9.

Т.А. Власова, Н.М. Назарова.

Основы специальной педагогики и

психологии

.

—

М.: Академия, 2001.