Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 58 ~
DARAXTLARNING EKOLOGIK XUSUSIYATLARI: ASOSIY EKOLOGIK
OMILLAR VA DARAXT-
BUTA O‘
SIMLIKLARNING ULARGA
MUNOSABATI
Mahammatova Sevinchbonu Baxtiyor qizi
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft
dizayn fakulteti 1-bosqich talabasi
Abduqahhorova Olmosxon Abdujabborovna
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft
dizayn fakulteti 1-bosqich talabasi
Toshpo‘latov Nodirbek Omonjon o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft
dizayn fakulteti 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada daraxt va buta o
‘
simliklarining asosiy ekologik
omillarga
—
yorug
ʻ
lik, namlik, harorat, tuproq va shamolga nisbatan munosabati
o
‘
rganilgan.
O‘simliklarning bu omillarga bo‘lgan adaptatsiyasi, o‘sish sur’ati va
yashash areallari ekologik sharoitga bog‘liqligi tahlil etilgan. Ekologik omillar va
o‘simliklarning o‘zaro munosabati asosida ularni to‘g‘ri tanlash va parvarishlash orqali
o‘rmonchilik
va ekologik barqarorlikni ta’minlash imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan.
Kalit soʻzlar
:
Ekologik omillar, daraxtlar, butalar, yorugʻlik, namlik, harorat,
adaptatsiya, ekologik barqarorlik.
Annotation:
This article examines the relationship between major ecological
factors
—
such as light, moisture, temperature, soil, and wind
—
and the response of tree
and shrub species. It explores how these plants adapt to different environmental
conditions and how their growth patterns depend on ecological compatibility. The
paper highlights the importance of ecological factor analysis for sustainable forest
management and plant selection.
Keywords:
Ecological factors, trees, shrubs, light, moisture, temperature,
adaptation, ecological sustainability.
Аннотация:
В статье рассматриваются основные экологические факторы
—
свет, влага, температура, почва и ветер —
и реакция на них древесных и
кустарниковых растений. Анализируется адаптация этих растений к различным
экологическим условиям и зависимость их роста от окружающей среды.
Подчёркивается важность учёта экологических факторов для устойчивого
управления лесными ресурсами.
Ключевые слова:
Экологические факторы, деревья, кустарники, свет,
влага, температура, адаптация, экологическая устойчивость.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 59 ~
Har bir o‘simlik turi o‘z ekologik nishasiga ega bo‘lib, uning tabiiy muhitga
moslashuvi ko‘plab ekologik omillarga bog‘liq. Daraxt va buta o‘simliklarining o‘sish
sur’ati, hayotiy davri, tarqalish maydoni va biologik samaradorligi, asosan, yorug‘lik,
naml
ik, harorat, tuproq xususiyatlari va shamol kabi omillarga nisbatan bo‘lgan
reaksiyalari bilan belgilanadi. Ushbu maqolada aynan shu ekologik omillarning
o‘simliklarga ta’siri va ularning ekologik moslashuv xususiyatlari tahlil qilinadi.
1. Yorugʻlikka munosabat
O
‘
simliklar fotosintez jarayonining asosiy manbai bo
‘
lgan yorug
ʻ
likka nisbatan
turlicha munosabatda bo
‘
ladi:
•
Seyfobiontlar (yorug
ʻ
sevarlar)
: chinor, qayin, terak kabi turlar ochiq, quyoshli
joylarda yaxshi o
‘
sadi.
•
Sciogilofitlar (sovuqsevarlar, soyada o‘suvchi)
: eman, archa kabi turlar
yarimsoya va soya sharoitiga moslashgan.
•
Yorugʻlik intensivligining pasayishi fotosintez tezligini kamaytiradi, bu esa
o‘sish sur’atiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
2. Namlikka munosabat
Namlik ekologik omillar ichida o‘simlik hayoti uchun eng muhimidir:
•
Gidrofil turlar
: tol, qamish, zarang kabi suv bo‘ylarida yaxshi o‘sadi.
•
Ksorofit turlar
: archa, bodom, pistaliklar qurg‘oqchil sharoitga moslashgan,
suvni tejab ishlatadi.
•
Namlik yetishmovchiligi barglarning qurishiga, fotosintezning pasayishiga va
ildiz tizimining sekin rivojlanishiga olib keladi.
3. Haroratga munosabat
Harorat o‘simliklarning biologik jarayonlariga bevosita ta’sir qiladi:
•
Termofil turlar
(issiqliksevar): terak, tut, anjir issiq iqlimni xush ko‘radi.
•
Psixrofil turlar
(sovuqsevar): qayin, eman sovuqqa chidamli.
•
Haroratning o‘ta yuqori yoki past darajalari metabolik jarayonlarni izdan
chiqaradi, o‘simliklarning vegetatsiyasini to‘xtatadi.
4. Tuproq xususiyatlari
O‘simliklarning ildiz tizimi tuproq tarkibiga, kislotalilik darajasi va mexanik
tuzilishiga bog‘liq:
•
Tuproq tanlamaydigan turlar
: tol, terak.
•
Oziq moddalarga boy tuproqlarda yaxshi o‘suvchi turlar
: chinor, zarang,
eman.
•
Sho‘rlangan yoki toshloq tuproqlarda o‘sishga moslashgan o‘simliklar (archa,
yantoq) mavjud.
5. Shamol va boshqa stress omillar
Shamol, ayniqsa kuchli bo‘lsa, daraxtlar tanasini egadi, shoxlarini sindiradi va hatto
ildiz tizimiga salbiy ta’sir qiladi. Daraxtlar shamol ta’siriga quyidagicha moslashadi:
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 60 ~
•
Mustahkam tanali turlar (eman, chinor) shamolga chidamli.
•
Shamol yo‘nalishi bo‘yicha shox
-
so‘taklarini moslashtirgan daraxtlar (terak,
archa).
Ekologik omillar daraxt va buta o‘simliklarining hayotiy faoliyatiga kuchli ta’sir
ko‘rsatadi. Har bir tur o‘zining genetik xususiyatlariga va evolyutsion rivojlanishiga
mos holda muhitga adaptatsiya bo‘lgan. Yoritilgan ekologik omillarni hisobga olgan
hol
da o‘simliklarni hududiy joylashtirish, o‘rmonlar barpo etish, shaharlarda
ko‘kalamzorlashtirish va yer degradatsiyasiga qarshi kurashish samarali kechadi. Bu
esa ekologik muvozanatni saqlab qolish va xalq xo‘jaligi barqarorligini ta’minlash
uchun muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
To‘xtayev N., “O‘simlik ekologiyasi asoslari”, Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
2.
Karimov Sh., “Daraxt va butalar ekologiyasi”, Samarqand, 2021.
3.
Rasulov D., “Yashil o‘simliklar va muhit omillari”, Toshkent: Fan, 2020.
4.
FAO, “Ecological functions of forest species”, 2022.
5.
IUCN Global Tree Specialist Group, “Tree adaptation to climate change”, 2023.
