Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 184 ~
AYLANT YOKI XITOY SHUMTOLI TURKUMI VA ULARNING
XUSUSIYATLARI
Mahammatova Sevinchbonu Baxtiyor qizi
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti
1-bosqich talabasi
Abduqahhorova Olmosxon Abdujabborovna
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti
1-bosqich talabasi
Toshpo‘latov Nodirbek Omonjon o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti
3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Simarubadoshlar oilasiga mansub Aylant
(Ailanthus) turkumi, ayniqsa Ailanthus altissima
—
Xitoy shumtoli daraxtining
biologik, ekologik va xo‘jalik xususiyatlari yoritilgan. Uning iqlim va tuproq sharoitiga
chidamliligi, shahar ekologiyasida tutgan o‘rni, tabiiy va antropogen muhitda tutgan
o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, ko‘chatlantirish
dagi afzalliklari va ayrim salbiy
ekologik ta’sirlari ham keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Aylant, Xitoy shumtoli, invaziv turlar, Simarubadoshlar, ekologik
bardoshlilik
Annotation:
This article analyzes the biological, ecological, and silvicultural
properties of the genus Ailanthus, especially Ailanthus altissima, also known as Tree
of Heaven. Its resistance to environmental factors, importance in urban landscaping,
and role in degraded ecosystems are discussed, along with both its advantages and
environmental drawbacks as an invasive species.
Keyword:
Ailanthus, Tree of Heaven, invasive species, Simarubaceae,
environmental resistance
Аннотация:
В статье рассматриваются биологические и экологические
особенности рода
Ailanthus
(Айлант), особенно вида
Ailanthus altissima
—
китайское дерево неба. Освещаются его устойчивость к климатическим
условиям, значение в озеленении и влияние на окружающую среду, включая как
положительные, так и негативные аспекты.
Ключевые слова:
Айлант, китайское дерево неба, инвазивные виды,
Симарубовые, экологическая устойчивость
.
Kirish:
O
‘
zbekiston va Markaziy Osiyo sharoitida oxirgi yillarda urbanizatsiya,
tuproq degradatsiyasi va iqlim o
‘
zgarishi fonida bardoshli, tez o
‘
suvchi va kam
parvarish talab qiluvchi daraxt turlariga ehtiyoj ortib bormoqda. Shunday turlardan biri
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 185 ~
—
Xitoy shumtoli
yoki
Aylant
daraxtidir. Mazkur maqolada uning biologik va
ekologik xususiyatlari, afzalliklari hamda ayrim muammolari haqida ma’lumot
beriladi.
Aylant turkumi (Ailanthus)
—
Simarubadoshlar oilasiga mansub bo‘lib, issiq va
subtropik iqlim mintaqalarida uchraydigan yirik daraxt turlarini o‘z ichiga oladi.
Eng
mashhur va keng tarqalgan turi bu
—
Ailanthus altissima
, ya’ni xalq tilida
Xitoy
shumtoli
deb ataladi.
Bu daraxt ilk bor Osiyoda, ayniqsa Xitoyda paydo bo‘lgan va XVIII asrda
Yevropa hamda Amerikaga introduksiya qilingan. Sababi
—
u juda tez o‘sadi, iqlim
sharoitiga talabchan emas va chang hamda gazlarga nisbatan chidamli. Shu tufayli
hozirda u ko‘plab shaharlarda ko‘chat sifatida ekilgan. Ayniqsa, shahar ekologiyasini
yaxshilashda va changni filtrlashda foydali.
Aylant daraxtining balandligi 20
–
25 metrga yetadi, yirik murakkab barglarga ega
bo‘ladi. Gullari mayda, sarg‘ish
-yashil rangda va uncha jozibador emas. Mevalari esa
qanotchali bo‘lib, shamolda uzoq masofalarga uchib ketadi. Shu tufayli bu daraxt ko‘p
joylarda tez tarqaluvchi
—
invaziv tur
sifatida tan olingan.
Ijobiy jihatlari qatorida shahar sharoitiga moslashuvchanlik, eroziyaga uchragan
yerlarda yashovchanlik va gazlarga bardoshlilikni aytish mumkin. Biroq uning salbiy
jihatlari ham bor: kuchli ildizlari orqali boshqa o‘simliklarni siqib chiqaradi, tuproqni
k
imyoviy modda bilan boyitib, boshqa o‘simliklar o‘sishini susaytiradi. Ya’ni,
allelopatik
xususiyatga ega. Shuning uchun Aylant daraxtini ekishda ekologik
muvozanatni saqlash juda muhim. U degradatsiyalangan yoki sanoat hududlari uchun
foydali bo‘lsa
-da, q
ishloq xo‘jaligi yoki tabiiy o‘rmon zonalarida ehtiyotkorlik bilan
qo‘llash tavsiya etiladi.
1. Tarixi va kelib chiqishi
Ailanthus altissima
ilk bor Xitoy va Tayvan hududlarida o‘sadigan daraxt sifatida
tanilgan. XVIII asrda u Yevropaga, keyinchalik esa Shimoliy Amerikaga keltirilgan.
Bugungi kunga kelib u ko‘plab mamlakatlarda invaziv tur sifatida e’tirof etilgan.
2. Botanik tavsifi
•
Balandligi
: 20
–
25 metr
•
Barglari
: yirik, murakkab, oddiy ko‘rinishda 30–
60 sm gacha uzayadi
•
Gullari
: mayda, sarg‘ish
-
yashil rangda, panja gullarga yig‘ilgan
•
Mevalari
: qanotchali yong‘oqchalar (samara), shamolda uzoq uchadi
3. Ekologik xususiyatlari
•
Qurg‘oqchilikka va gaz
-smoglarga chidamli
•
Yomon tuproqlarda ham o‘saveradi
•
Juda tez o‘sadi (yiliga 1–
2 m gacha)
•
Shahar sharoitida changni yutuvchi, kislorod ajratuvchi daraxt sifatida foydali
•
Lekin: kuchli ildiz tizimi bilan boshqa o‘simliklarni siqib chiqaradi
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 186 ~
4. Xalq xo‘jaligidagi ahamiyati
•
Landshaft arxitekturasi
: yo‘llar, binolar atrofida, chang va gazni
kamaytirishda ishlatiladi
•
Tibbiyotda
: ayrim qismlari an’anaviy tibbiyotda ishlatiladi (garchi ba’zi
moddalari toksik bo‘lsa ham)
•
Degradatsiyalangan yerlarni rekultivatsiya qilish
da ishlatiladi
•
Yog‘ochi
: qurilishda uncha qadrlanmasa-
da, ba’zi joylarda ishlatiladi
5. Salbiy tomonlari
•
Invaziv tur hisoblanadi
—
mahalliy o‘simliklar o‘sishini to‘xtatadi
•
Ildizidan allelopatik modda ajratib, boshqa o‘simliklar o‘sishini susaytiradi
•
Parazit hasharotlarni jalb qilishi mumkin
Xulosa:
Aylant daraxti o‘zining ekologik bardoshliligi, tez o‘sish xususiyati va
shahar muhitiga moslashuvchanligi bilan muhim ahamiyatga ega. Biroq uning
invazivligi va mahalliy flora-
faunaga ta’sirini e’tiborga olgan holda, uni faqat nazoratli
sharoitda, muayyan joylarda ekish maqsadga muvofiq. Uning ekologik, urbanistik va
ilmiy jihatdan o‘rganilishi kelajakda yanada dolzarb bo‘lib boradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Миркин Б.М., Наумова Л.Г., Соломешч А.И. –
Современная
экологическая ботаника. —
М.: Логос, 2001.
2.
Flora of China. Ailanthus altissima // eFloras.org.
3.
Hu, S.Y. (1979). "Ailanthus". Arnoldia. Harvard University.
4.
Кожевникова В.В. –
Деревья и кустарники: определитель. —
М.,
2004.
5.
Экоцентр "Дронт". Инвазивные растения России. —
Нижний
Новгород, 2012.
6.
Qodirov A.A., Botanikadan amaliy mashg‘ulotlar. –
Toshkent: TDPU,
2019.
7.
Karimov M., Ekologiya asoslari.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
8.
Tursunov O., Urban ekologiyasi va landshaft arxitekturasi.
—
Samarqand:
SamDU, 2021.
9.
Khanin S. et al. (2021). Urban tree species and ecosystem services. Journal
of Environmental Management.
10.
Uzbekistan Flora Database. Ailanthus altissima in Uzbekistan.
–
UZFLORA.uz
