Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 86 ~
BOSHLANG
‘
ICH SINFLARDA TESTLARNI TUZISHNI O
‘
RGATISH
Nosirova Mashxura Husniddin qizi
Nizomiy nomidagi
O‘zMPU Boshlang‘ich ta'lim fakulteti 2
-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilariga testlarni tuzish
bo‘yicha nazariy va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish masalalari ko‘rib chiqilgan.
Testlar
—
o‘quv jarayonida o‘quvchilar bilimini, ko‘nikma va malakalarini baholashda
samarali vosita si
fatida keng qo‘llaniladi. Boshlang‘ich sinflarda testlarni to‘g‘ri va
aniq tuzish, o‘quvchilarning o‘rganish jarayonini yaxshilash va ta’lim sifatini oshirish
uchun muhimdir. Maqolada test tuzishda pedagogik tamoyillar, metodik yondashuvlar
va
zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari ta’kidlangan.
Shuningdek, testlarni yaratishda xatolarni oldini olish va ularni samarali qo‘llash
bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.
Annotation:
This article addresses the theoretical and practical skills needed for
elementary school teachers to create effective tests. Tests are widely used as an
efficient tool for assessing students' knowledge, skills, and competencies during the
learning process. Proper and accurate test design in elementary grades is essential to
improve students' learning outcomes and enhance the quality of education. The article
emphasizes pedagogical principles, methodological approaches, and opportunities to
utilize modern educational technologies in test creation. Additionally, practical
recommendations are provided to avoid common mistakes and to apply tests
effectively in teaching.
Kalit so‘zlar
:
Boshlang‘ich sinflar, test tuzish, pedagogik baholash, ta’lim sifatini
oshirish, metodik tavsiyalar, o‘quvchilar bilimini baholash, ta’lim texnologiyalari,
didaktik usullar, test dizayni, o‘quv jarayoni.
Keywords:
Elementary grades, test creation, pedagogical assessment, improving
education quality, methodological recommendations, student knowledge evaluation,
educational technologies, didactic methods, test design, learning process.
Boshlang‘ich ta’limning samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning bilimini aniq
va obektiv baholash tizimini rivojlantirish davlatimiz ta’lim siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biridir. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’lim sifatini oshirish,
zamonavi
y pedagogik texnologiyalarni joriy etish va o‘quv jarayonini yanada
takomillashtirish bo‘yicha alohida e’tibor qaratmoqda
. 2017-yil 17-
maydagi “Ta’lim
sifatini oshirish va ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora
-tadbirlari
to‘g‘risida”gi farmonda testlar orqali baholash tizimini yanada takomillashtirish,
26
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019
-yil 27-avgustdagi Oliy Majlisga murojaatnomasi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 87 ~
o‘qituvchilarning malakasini oshirish va o‘quv jarayonini sifatli tashkil etish vazifalari
belgilangan
. Shu bois, boshlang‘ich sinflarda testlarni tuzishni o‘rgatish —
o‘quvchilarning bilimini baholashni sifatli darajaga olib chiqish, o‘qituvchilarning
pedagogik salohiyatini oshirish va ta’lim sifatini yaxshilash uchun muhim vositadir.
Boshlang‘ich sinflarda testlarni tuzishni o‘rgatish o‘quvchilarning bilim va
ko‘nikmalarini aniq baholash hamda ta’lim sifatini oshirishda muhim vositadir. Testlar
yordamida o‘quvchilarning o‘rganish darajasini tizimli ravishda aniqlash,
kamchiliklarini ko
‘rsatish va ular ustida ish olib borish imkoniyati yaratiladi.
Shuningdek, testlarni tuzishda pedagogik talablarni hisobga olish, savollarni
mazmunan aniq va tushunarli qilish hamda didaktik maqsadlarga moslashtirish
o‘qituvchining professional malakasini oshiradi. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari va
metodik tavsiyalar test yaratishda sifat va samaradorlikni ta’minlashga yordam beradi.
Shu bois, boshlang‘ich sinflarda testlarni tuzishni o‘rgatish jarayoni nafaqat
o‘quvchilarning bilimini baholash, balki o‘q
ituvchilarning pedagogik faoliyatini
yanada takomillashtirishga xizmat qiladi. Bu esa umumta’lim tizimida sifatli ta’lim
berish va kelajak avlodni malakali kadrlar sifatida tayyorlashga katta hissa qo‘shadi.
Testlarni tuzish jarayonida o‘qituvchilar nafaqat savollarning mazmuni va
darajasini, balki ularning shakli, testi qanday baholash mezonlari asosida o‘tkazilishi
hamda o‘quvchilar yoshiga mosligi haqida chuqur bilimga ega bo‘lishlari lozim.
Boshlang‘ich sinflarda testlar ko‘proq ko‘rgazmali va o‘yin shaklida bo‘lishi, qiziqarli
va sodda tuzilishi o‘quvchilarning diqqatini jamlashga va bilimni mustahkamlashga
xizmat qiladi. Shu bilan birga, testlarni yaratishda o‘quvchilarning individual
imkoniyatlari, didaktik maqsadlar va pedagogik etikani hisobga olish juda muhimdir.
Zamonaviy pedagogik yondashuvlar esa testlarni interaktiv va raqamli formatda
tayyorlash imkonini beradi, bu esa ta’lim jarayonini yanada samarali va qiziqarli qiladi.
Ta’lim sifatini oshirish maqsadida boshlang‘ich sinflarda test tuzishni o‘rgatish
pedagoglar malakasini oshirish tizimining muhim qismi bo‘lib, muntazam treninglar
va seminarlar orqali o‘qituvchilarga zamonaviy baholash usullarini o‘rgatish zarur.
Shu yo‘sinda testlar yordamida o‘quvchilarning bilim darajasi doimiy monitoring
qilinadi va pedagogik jarayon shunga mos ravishda moslashtiriladi. Umuman olganda,
boshlang‘ich sinflarda testlarni to‘g‘ri va samarali tuzishni o‘rgatish —
ta’lim sifatini
yaxshilash,
o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga va o‘z
-
o‘zini baholashga o‘rgatish,
pedagoglarning professional salohiyatini oshirish uchun muhim omildir. Bu
yo‘nalishda davlat tomonidan qabul qilingan qonunlar va farmonlar, Prezidentning
ta’lim tizimini takomillashtirish bo‘yicha ko‘rsatmalari amaliyotga muvaffaqiyatli
tatbiq etilmoqda.
27
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 17-
maydagi “Ta’lim sifatini oshirish va ta’lim tizimini yanada
takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 88 ~
Testlarni samarali va sifatli tuzish jarayoni bir necha bosqichdan iborat. Avvalo,
testning maqsadi aniqlanishi lozim
—
o‘quvchilarning qanday bilim va ko‘nikmalari
baholanadi. Keyin o‘quv dasturi va darsliklarga tayanib, test savollari mavzulari va turi
b
elgilanadi. Savollar o‘quvchilar yoshiga mos, aniq, tushunarli va didaktik
maqsadlarga muvofiq bo‘lishi kerak. Test savollari ochiq va yopiq shaklda —
variantlardan to‘g‘rini tanlash, to‘ldirish, moslashtirish yoki qisqa javob berish
shaklida bo‘lishi mumkin. Testlar davomiyligi ham o‘quvchilarning diqqatini
yo‘qotmasligi uchun mo‘’tadil bo‘lishi zarur. Testlarni tayyorlashda didaktik
printsiplar, baholash mezonlari va pedagogik etikani hisobga olish muhim ahamiyatga
ega.
Boshlang‘ich sinflarda testlarni tuzishda quyidagi tavsiyalarni hisobga olish
tavsiya etiladi:
1. Test savollari qisqa va aniq bo‘lsin, murakkab iboralardan qoching.
2. Har bir savol bitta aniq javobga ega bo‘lishi kerak.
3. Savollarda yosh xususiyatlari, o‘quvchilarning qiziqishlari va bilim darajasi
inobatga olinishi zarur.
4. Testda turli xil savol turlarini aralashtirish
—
tanlov, to‘ldirish, qisqa javob va
boshqalar.
5. Testlarni o‘quvchilarga oldindan sinov tariqasida berib, ularning
tushunarliligini tekshirish.
6. Natijalarni baholashda adolatli va aniq mezonlardan foydalanish.
7. O‘quvchilarning natijalariga asoslanib, zaif joylarni aniqlash va ularni
mustahkamlash uchun qo‘shimcha ishlarni rejalashtirish.
8. Zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan —
interaktiv testlar, elektron
platformalardan foydalanishni yo‘lga qo‘yish.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga testlarni to‘g‘ri tuzishni o‘rgatishda bir qator
muammolar yuzaga keladi. Eng asosiylari quyidagilar:
•
Muammo: O‘quvchilarning test savollarini mazmunan tushunmasligi va
noto‘g‘ri savol tuzishi.
Yechim: Savollarni tuzishdan oldin o‘quvchilarga savol tuzishning asosiy
qoidalari, oddiy va aniq so‘zlardan foydalanish haqida tushuntirish berish; ko‘rgazmali
misollar yordamida ta’lim berish.
Usul: O‘yinlar, guruhiy mashg‘ulotlar va rol o‘ynash orqali o‘quvchilarning
qiziqishini oshirish.
•
Muammo: Test savollarining noto‘g‘ri shakllanishi (bir nechta to‘g‘ri javob yoki
chalkash savollar).
Yechim: O‘qituvchi tomonidan test tuzish uchun aniq mezonlar ishlab chiqish,
o‘quvchilarni to‘g‘ri savol tuzishga yo‘naltirish.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 89 ~
Usul: Qadam-
baqadam test tuzish jarayonini amaliy mashg‘ulotlarda ko‘rsatish,
tahlil qilish.
•
Muammo: O‘quvchilarning mustaqil fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmalarining
yetishmasligi.
Yechim: Test savollarini tuzish jarayonida o‘quvchilarga tanqidiy fikrlashni
rivojlantiruvchi topshiriqlar berish.
Usul: Muammoli vaziyatlar yaratish, savollar tuzish uchun muloqot va
munozaralarni tashkil etish.
•
Muammo: Texnologik vositalardan samarali foydalanishning kamligi.
Yechim: O‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun elektron test tuzish platformalari
bo‘yicha treninglar tashkil etish.
Usul: Kompyuter sinflarida amaliy mashg‘ulotlar, interaktiv testlar yaratish.
•
Muammo: O‘quvchilarning o‘z testlarini baholashda adolat va aniqlikni
ta’minlay olmasligi.
Yechim: Baholash mezonlarini oddiy va tushunarli qilib ishlab chiqish,
o‘quvchilarga o‘z ishlarini baholashni o‘rgatish.
Usul: O‘z
-
o‘zini baholash va hamkasblar bahosi usullarini joriy qilish.
O‘quvchilarga test tuzishni o‘rgatishda samarali natijalarga erishish uchun
quyidagi usullarni qo‘llash muhimdir:
Bosqichma-
bosqich ta’lim berish —
test tuzish qoidalari va printsiplarini oddiy
va bosqichma-
bosqich tushuntirish, har bir bosqichni amaliy mashg‘ulotlarda
mustahkamlash. Masalan, avval savol turlarini o‘rgatish, keyin esa savol tuzish
amaliyoti.
Guruhda ishlash
—
o‘quvchilarni kichik guruhlarga bo‘lib, test savollarini
birgalikda tuzish jarayonida hamkorlik va muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish.
O‘yin va interaktiv metodlardan foydalanish —
test tuzishni o‘yin shaklida tashkil
qilish, qiziqarli topshiriqlar orqali o‘quvchilarni rag‘batlantirish.
Misollar va tahlillar
—
yaxshi va kamchiliklari bor test savollarini ko‘rsatish
orqali tahlil qilish va o‘rganish.
Texnologiyalarni joriy etish
—
kompyuter, planshet yoki telefonlar yordamida
elektron test yaratish dasturlaridan foydalanish, bu orqali o‘quvchilarni zamonaviy
ta’lim vositalari bilan tanishtirish.
O‘z
-
o‘zini baholash va o‘rtoqlarning bahosi —
o‘quvchilar o‘z testlarini bir
-
biriga baholash orqali baholash mezonlarini yaxshiroq tushunishlari va kritik fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirishlari mumkin.
Ushbu muammolar va usullarni hisobga olgan holda o‘quvchilarga test tuzishni
o‘rgatish ta’lim jarayonining sifatini sezilarli darajada oshiradi. Bu nafaqat
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va baholash qobiliyatini rivojlantiradi, balki
o‘qituvchilar uchun
ham testlar sifatini yaxshilashga yordam beradi. Natijada, ta’limda
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 90 ~
baholash jarayoni yanada adolatli, aniq va samarali bo‘lib, o‘quvchilar bilim darajasini
real holatga mos baholash imkoniyati paydo bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinflarda testlarni tuzish jarayonida o‘qituvchilarning roli
beqiyosdir. Ular nafaqat test savollarini tayyorlashda namunaviy vazifani bajaradilar,
balki o‘quvchilarga test tuzish qoidalari va usullarini o‘rgatishda ham yetakchi
hisoblanadi. O
‘qituvchilar testlarni yaratishda pedagogik me’yorlarga rioya qilishlari,
savollarni aniq va tushunarli shaklda berishlari shart. Bundan tashqari, o‘qituvchilar
test natijalarini tahlil qilib, o‘quvchilarning zaif tomonlarini aniqlab, ularga individual
yon
dashuvni tashkil qilishlari lozim. Shuningdek, o‘qituvchilar zamonaviy
texnologiyalar va interaktiv vositalardan samarali foydalanishni o‘rgatib, testlarni
raqamli shaklda ham tashkil etish imkoniyatini yaratishlari kerak. Bu esa
o‘quvchilarning qiziqishin
i oshirish va bilimlarni mustahkamlashda muhim ahamiyat
kasb etadi.
Testlarni tuzish bilan birga ularni to‘g‘ri va adolatli baholash ham muhim
jarayondir. Boshlang‘ich sinflarda baholash mezonlari aniq va tushunarli bo‘lishi
kerak, bu o‘quvchilarga o‘z ishlarini baholashda yordam beradi. Baholash natijalari
asosida o‘quvchilarning bilimlari, ko‘nikmalari va qobiliyatlari tahlil qilinadi, zaif
tomonlari aniqlanib, ularni yaxshilash uchun qo‘shimcha mashg‘ulotlar rejalashtiriladi.
O‘qituvchilar baholashda shaffoflikni ta’minlab, o‘quvchilarga test natijalari
bo‘yicha fikr almashish imkoniyatini berishlari lozim. Bu esa o‘quvchilarda o‘z
-
o‘zini
tahlil qilish va takomillashtirish istagini uyg‘otadi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang'ich sinflarda testlarni tuzishni o'rgatish ta'lim
sifatini oshirish va o'quvchilarning mustaqil fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega. Testlar o'quvchilarning bilimlarini samarali baholash vositasi
bo'lib, ularni to'g'ri tuzishni o'rganish o'quv jarayonida faol ishtirok etishni ta'minlaydi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta'lim sohasida islohotlarni chuqurlashtirish va
sifatni yaxshilash bo'yicha bir qator farmonlar va qarorlar qabul qilganligi ta'lim
jarayonida test baholash usullarini joriy qilishni dolzarb vazifa sifatida belgilab berdi
Testlarni tuzish jarayonida o'quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlari, test
savollarining aniq va tushunarli bo'lishi, shuningdek, baholash mezonlarining adolatli
bo'lishi alohida e'tibor talab qiladi. Ta'lim jarayonida testlarni tuzish va baholash
bo'yicha metodik ko'rsatmalar ishlab chiqish hamda o'qituvchilar va o'quvchilarga
ushbu jarayonda yordam berish test baholash sifatini oshirishga xizmat qiladi. Shu
tariqa, boshlang'ich sinf o'quvchilarida test tuzishni o'rgatish tizimli va samarali tashkil
etilishi ta'lim maqsadlariga erishishni ta'minlaydi.
28
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 7-dekabrdagi PQ-3287-
sonli «Ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha
qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida» farmoni.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 91 ~
Foydalanilgan adabiyotlar r
o‘
yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019
-yil 27-
avgustdagi Oliy Majlisga murojaatnomasi.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 17-
maydagi “Ta’lim sifatini
oshirish va ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
Farmoni.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 7-dekabrdagi PQ-3287-sonli
«Ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida» farmoni.
4. Abdullayeva, S. M. (2021). Boshlang‘ich sinflarda testlarni yaratish va qo‘llash
metodikasi. Toshkent: Pedagogika.
5. Karimov, J. T. (2022). Pedagogik baholashning zamonaviy usullari va test
sinovlari. Samarqand: Ilm-fan.
6. Tursunov, N. A. (2020). Ta’limda baholash tizimini takomillashtirish: nazariya
va amaliyot. Toshkent: Fan va texnologiya.
7. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi. (2023). Boshlang‘ich ta’limda test
metodikasini rivojlantirish bo‘yicha qo‘llanma. Toshkent.
8. Saidov, M. R. (2021). Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va testlarni
qo‘llash. Namangan: Ilmiy nashrlar.
