QIZIL EXINATSIYA O'SIMLIGINING BIOEKOLOGIK XUSUSIYATLARI VA YETISHTIRISH TEXNOLOGIYASI

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 195 ~

QIZIL EXINATSIYA O'SIMLIGINING BIOEKOLOGIK XUSUSIYATLARI

VA YETISHTIRISH TEXNOLOGIYASI

Nurmetova Farida Ortiq qizi

Toshkent davlat agrar universiteti 1-bosqich magistr talabasi

Annotatsiya:

Exinatsiya o’simligi dorivor o’simliklar oilasiga mansub bo‘lgan

o‘simlik. Uning dorivorlik xususiyatlari tibbiyotda o‘rganilgan. Shu bilan bir qatorda
bu o‘simlikdan qishloq xo‘jaligida ham keng foydalaniladi.

Kalit so‘zlar:

Immunal, Immunal plus C, Echinacea Vilar, Selen, Echinacea

Geksal, ekinezya.

Annotation

. Echinacea is a plant belonging to the family of medicinal plants. Its

medicinal properties have been studied in medicine. In addition, this plant is widely
used in agriculture.

Keywords:

Immunal, Immunal plus C, Echinacea Vilar, Selenium, Echinacea

Geksal, Echinacea

Аннотация.

Эхинацея растение, относящееся к семейству лекарственных

растений. Его лечебные свойства изучались в медицине. Кроме того, это
растение широко используется в сельском хозяйстве.

Ключевые слова:

Иммунал, Иммунал плюс С, Эхинацея Вилар, Селен,

Эхинацея Гексал, Эхинацея.

KIRISH

Yer yuzida Dorivor o‘simliklarning 10—

12 ming turi borligi aniqlangan. 1000

dan ortiq o‘simlik turining kimyoviy, farmakologik va dorivorlik xossalari
tekshirilgan. O‘zbekistonda dorivor o‘simliklarning 700 dan ortiq turi mavjud.

Shulardan tabiiy sharoitda

o‘sadigan va madaniylashtirilgani 120 ga yaqin o‘simlik

turlaridan ilmiy va xalq tabobatida foydalaniladi. Hozirgi davrda tibbiyotda

qo‘llaniladigan doridarmonlarning qariyib 40—47% o‘simlik xom ashyolaridan

olinadi.

Tabiat har doim terapevtik moddalarning ajoyib manbai bo'lib, bizni qimmatli

fitokimyoviy moddalarni ishlab chiqaradigan turli dorivor o'simliklar bilan
ta'minlaydi.Dorivor o'simliklardan foydalanish uzoq vaqtlarga borib taqaladi va
shuning uchun u zamonaviy tibbiyotning kelib chiqishi hisoblanadi. Bundan tashqari,
o'simliklardan olingan kimyoviy moddalar farmatsevtika uchun qimmatli molekulalar

manbai bo'lib qoladi va shunday bo'lib qoladi . Ilgari o‘tlardan foydalanishda xalq

kuzatishlari va tajribasi aso

siy tamoyil bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda ularning ta’sir

etuvchi moddalari, ta’sir etuvchi mexanizmlari va dalillarga asoslangan tibbiyot
tamoyillari asosida qo‘llanilishi aniqlangan..Dori vositalari bozorining qariyb 30

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 196 ~

foizini o'simlik preparatlari tashkil etadi, qolgan 11 foizi esa muhim bo'lmagan dori
vositalaridan iborat .

TADQIQOT NATIJALARI

Respublikamizda qizil exinatseya-

manzarali introdutsent o‘simlik sifatida keng

tarqalgan. Ammo, bu o‘simlik dorivorlik xususiyatlarga ko‘ra alohida ajralib turadi.
Chunki, mazkur o‘simlik chet el mamlakatlari Davlat farmakopeyasiga kiritilgan va

shu asnoda

turli xil preparatlar tayyorlanadi. Keyingi yillarda O‘zbekistonda qizil

exinatseya mazarali o‘simlik sifatida keng ommalashgan. Ammo, tahlillar mazkur
o‘simlikni dorivor o‘simlikshunoslik sohasida yangi istiqbolli tur sifatida o‘rganish va

ishlab chiqarishga tadbiq etishni taqoza etmoqda. Exinatseyani asl vatani Shimoliy

Amerika bo‘lib, dastlab Yevropa davlatlari, so‘ngra esa O‘rta Osiyoga turli yo‘llar
bilan tarqalgan. Sobiq SSSR Florasida (t.25.1959) keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra

exinatseya turkumi 5

turdan iborat bo‘lib, 2 turi Meksikada va 3 turi Shimoliy

Amerikada tabiiy holda o‘sadi.

Exinatsiya o‘simligi dorivor o‘simliklar oilasiga mansub bo‘lgan tibbiyotda

kengqo‘lanilgan o‘simlik hisoblanadi. Exinatsiya an’anaviy (muqobil) tibbiyotda

turlimaqsadlarda, xususan, yaralar va infektsiyalarni davolash uchun ishlatiladi.

Amerikada bu o‘simlikning qo‘llanilishi dori vositalarining ya’ni antibiotiklar paydo

bo'lishi bilan pasayishni boshladi.

Exinatsiya tibbiyotda qo’llanilishining salbiy oqibatlari ham mavjud. Masalan,

ba’zi hollarda allergiyaga olib keladi. Ba'zi mamlakatlarning tibbiy amaliyotida

immunostimulyatsiya qiluvchi vosita sifatida exinatsiya damlamasi, damlamalari va
ekstraktlari qo'llaniladi.

Tadqiqotlarga ko'ra, sovuqni davolashda exinatsiyaga asoslangan preparatlarni

qo‘llash kasallikning davomiyligini qisqartirishi va uning kursini yengillashtirishi

mumkin. Exinatsiya, shuningdek, takroriy respirator infektsiyalarni rivojlanish xavfini
va as

oratlarni kamaytiradi. Uning immunomodulyatsion, antiviral va yallig‘lanishga

qarshi ta’siri sezgir shaxslar uchun muhim foyda bo’lib xizmat qilishi mumkin.

Sanoat miqyosida, asosan, Exinatsiya purpurea o‘tining sharbati yoki ekstrakti,

masalan, etil spirtidagi exinatsiya damlamasi asosida dori vositalari ishlab chiqariladi.

Klinik amaliyotda yangi hosil qilingan o‘simliklar sharbati keng qo'llaniladigan

dori vositalaridan foydalanish bo‘yicha tasdiqlangan tajribaga ega (masalan, Immunal,

Immunal plus C, Echinacea Vilar, Immunorm-Teva, Immunorm, Gerbion echinacea,
Echinacea Geksal).\

Yangi hosil qilingan echinasya sharbatining faol moddalari, og‘iz orqali

yuborilganda, o‘ziga xos bo‘lmagan immunostimulyator ta’sirga ega. Exinatsiya

tarkibida efir moylari, antioksidantlar, organik kislotalar, A, C va E guruhlari
vitaminlari yuqori bo'lganligi sababli, exinatsiya asosidagi preparatlar immunitetni
oshiradi va tanaga gripp, gerpes va SARS viruslari bilan kurashishga yordam beradi

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 197 ~

O‘simlik qon hosil qilish tizimiga, shuningdek, tayanch

-harakat tizimi va

biriktiruvchi

to‘qimalar

tuzilmalariga

terapevtik

ta’sir

ko’rsatadigan

mikroelementlarga (temir, kaltsiy, selen) boy.

Selen C va E vitaminlari bilan birgalikda tanadan erkin radikallarni yo‘q qilishga

yordam beradi. Antioksidantlar tana hujayralarining erta qarish jarayonini oldini oladi,

antitumor ta’sirga ega.

18 yoshdan 65 yoshgacha bo‘lgan 111 bemorni qamrab olgan platsebo

-nazoratli

tadqiqotda, respiratorli infektsiyaning birinchi belgilarida terapiyaga echinasya
preparatlari kiritilganda, kasallik engilroq shaklda

–

o‘tkir respiratorli virusli

infektsiyalar b

elgilarida davom etishi ko'rsatilgan. (masalan, bosh og‘rig‘i, burun

oqishi, og‘riq) sezilarli darajada kamroq bo‘lgan tomoq va boshqalar).

Meta-

tahlil jami 2458 ishtirokchi ishtirok etgan 6 ta klinik sinovni o‘z ichiga oldi.

Exinatsiya ekstraktidan foydalanish takroriy respirator infektsiyalar xavfini statistik
jihatdan sezilarli darajada kamaytirish bilan bog'liq edi (RR 0,649, 95% CI 0,545-

0,774; p <0,000). Pnevmoniya, o‘rta otit / tashqi otit va tonzillit / faringitni o'z ichiga

olgan asoratlar ham exinatsiya bilan davolashda kamroq uchraydi.

Ko'pchilik iste’molchilar va shifokorlar "ekinezya" nomi ostida mavjud bo'lgan

preparatlar, asosan, turli xil o‘simlik materiallaridan foydalanish, turli xil ekstraksiya
usullari va boshqa komponentlarning qo‘shilishi tufayli ularning tarkibida sezilarli

darajada farqlanishini bilishmaydi.

Exinatsiya o‘simligining bog'dorchilikda qo‘llanilishi. Exinatsiyaning individual

navlari manzarali bog'dorchilikda qo'llaniladi (ba'zan "rudbeckia purpurea" deb
ataladi.) Exinatsiya purpurea odatda mixborders yoki alohida guruhlarda o'stiriladi;
bog'bonla

r o‘simliklarning yorqin va uzoq gullashini qadrlashadi. O‘simliklar kesish

uchun mos keladi: inflorescences dekorativ fazilatlarini yo‘qotmasdan uzoq vaqt suvda

turadi.

XULOSA

Qizil exinatseya nafaqat xalq tabobatida balki, ofitsinal-ilmiy tabobatda

ishlatiladi, uning yer ostki va yer ustki qismlaridan tayyorlangan dori vositalari

ko‘pgina yevropa davlatlarida chunonchi Rossiya Federatsiyasi, Belorussiya va

Ukraina respublikalar

ining davlat farmokapeyalariga kiritilgan bo‘lib, biologik faol

moddalarga boy dorivor o‘simlik xisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Ташпулатов

,

Й

.

Ш

., &

Нурниезов

,

А

.

А

. (2020).

Флора и ее анализ.

Гидрофильные растения разнотипных водоемов Самаркандской области
(Узбекистан). Бюллетень

науки

и

практики

, 6(10), 20-34.

2. Bocevska, M. and Sovov, H. (2007). Supercritical CO2 extraction of essential

oil from yarrow. J Supercrit Fluid. 40, 360-7.

Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali

Impact Factor: 8.2 | 2181-

3035 | №

7(65)

~ 198 ~

3. Pratov.O‗.P, Nabiyev.M.M. O’zbekiston yuksak o’simliklarining zamonaviy

tizimi. Toshkent . O’qituvchi

- 2007. 31-32 b

4. Karamenderes, C. ve Kesercioğlu, T. (2002). Türkiye'de Yayılış Gösteren

Achillea L. cinsine Ait Bazı Taksonların Kromozom Sayıları, 14.BİHAT, 29

-

31 Mayıs,

Eskişehir, poster, A13.

5. Mahammadiyev, J., Yoqubov, M., & Eshonqulova, A. (2022). Qishloq xo'jaligi

pestitsidlarida ishlatiladigan gerbitsid va insektitsidlarni saqlashda kapsulalashning
ahamiyati. Eurasian. Journal of Medical and Natural Sciences, 2(6), 277-279.

6. Hutchens, A.R. (1969). Indian Herbalogy of North America. Merco, Windsor,

Ontario.

7. Makhammadiev, Jasur. Mikrokapsülasyonda emülsifiye damlacıkların

korunmasında kullanılacak polimerlerin sentezi. MS thesis. Fen Bilimleri Enstitüsü,

2020.

8. Candan, F., Ünlü, M., Tepe, B., Deferera, D., Polissiou, M., Sökmen, A. and

Akpulat, H.A. (2003). Antioxidant and antimicrobial activity of the essential oil and
methanol extracts of Achillea millefolium subsp. millefolium Afan (Asteraceae),
Journal of Etnopharmacology, 87, 215.

9. Erkhonovich, I. E., & Toshpulatov, Y. (2022). Influence of Soil Salt on

Growth, Development and Seed Productivity of Artichoke Varieties. American Journal
of Plant Sciences, 13(5), 557-563.

10. Mahammadiyev, J. N., Raxmonov, V. N., Amonov, B. S., Abduqahhorov, J.

M.,& Maxammadiyev, M. N. (2021, December). MICROCAPSULATION COATING
MATERIALS AND ITS APPLICATION IN FOOD TECHNOLOGY. In Archive of
Conferences (pp. 58-60).