Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 209 ~
INGLIZ TILI DARSLARIDA ZAMONAVIY VA INNOVATSION O’QITISH
USULLARI
Ochilova Zarina Xayrullo qizi
Mirzo Ulugʻbek nomidagi Milliy universiteti
Filologiya va tillarni oʻqitish
(ingliz tili) 2402-guruh 1- kurs talabasi
Ilmiy rahbar:
Jalolova Shakhnoza Mukhammedjanova
Mirzo Ulugʻbek nomidagi Milliy universiteti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi frazeologizmlar
hamda idiomalarning lingvistik xususiyatlari, ularning tuzilishi, ma’no qatlamlari va
milliy madaniyatdagi o‘rni tahlil qilinadi. Tilshunoslikda frazeologik birliklar bir
millatning tafakkuri, urf-odati va dunyoqarashini ifodalovchi vosita sifatida qaraladi.
Ingliz va o‘zbek tillari misolida frazeologizmlar va idiomalar tarkibiy tuzilishi,
semantik xususiyatlari, tarjima jarayonidagi muammolar va ekvivalentlik masalalari
o‘rganildi. Qiyosiy tahlil asosida ikki tildagi o‘xshash va farqli jihatlar ochib berildi,
hamda ularning tarjima strategiyalari haqida xulosalar berildi. Mazkur maqola til
o‘rganuvchilar, tarjimonlar hamda frazeologiya sohasidagi tadqiqotchilar uchun
muhim nazariy hamda amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
frazeologizm, idiom, semantika, madaniyat, tarjima, qiyosiy tahlil,
milliy xususiyatlar.
Annotation:
This article explores the linguistic features of phraseological units
and idioms in Uzbek and English, focusing on their structure, semantic layers, and
cultural significance. In linguistics, idioms are considered a reflection of a nation’s
worldview, customs, and mindset. Through comparative analysis, the article identifies
similarities and differences between English and Uzbek idioms, examines translation
difficulties, and discusses issues of equivalence. Special attention is given to cultural
nuances and the strategies used in translating idiomatic expressions. The findings of
the study offer theoretical and practical insights for linguists, translators, and learners
of both languages.
Keywords:
idiom, phraseological unit, semantics, culture, translation,
comparative analysis, national features
Аннотация:
В данной статье рассматриваются лингвистические
особенности фразеологических выражений и идиом в узбекском и английском
языках, а также их структура, семантика и культурное значение. Фразеологизмы
отражают менталитет и мировоззрение народа, поэтому их сравнительное
изучение позволяет глубже понять языковую картину мира. В исследовании
анализируются сходства и различия между английскими и узбекскими
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 210 ~
фразеологизмами, трудности перевода и вопросы эквивалентности. Также
обсуждаются основные стратегии перевода идиом с учетом культурных
различий. Статья представляет интерес для лингвистов, переводчиков и
студентов, изучающих сопоставительное языкознание.
Ключевые слова:
фразеологизм, идиома, семантика, культура, перевод,
сравнительный анализ, национальные особенности
.
KIRISH
Til nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning tafakkuri, dunyoqarashi, madaniyati va
tarixini mujassamlashtirgan ijtimoiy hodisadir. Ayniqsa, frazeologik birliklar
—
ya
’
ni
frazeologizmlar va idiomalar
—
har qanday tilda o
‘
sha xalqning ma
’
naviy hayoti, urf-
odatlari, mentaliteti va qadriyatlarini aks ettiruvchi til birliklaridir. Ular orqali xalqning
hayotga, tabiatga, mehnatga, insonlararo munosabatlarga bo
‘
lgan qarashlari
ifodalanadi.
Frazeologizmlar va idiomalar
—
bu qat
’
iy tuzilishga ega bo
‘
lgan, ko
‘
pincha
ko
‘
chma ma
’
noda qo
‘
llaniladigan iboralar bo
‘
lib, ularni to
‘
g
‘
ridan-to
‘
g
‘
ri tarjima
qilish ko
‘
pincha mumkin emas. Ingliz tilida
“
kick the bucket
” (
ya
’
ni
“
vafot etmoq
”)
yoki o
‘
zbek tilida
“
tishi yomon yurmaydi
”
kabi ifodalar har ikki tilda ham frazeologik
birlik sifatida o
‘
ziga xos semantik yuklamaga ega.
Tilshunoslikda ushbu birliklarning shakliy va mazmuniy jihatlarini qiyosiy tahlil
qilish frazeologiyaning muhim yo
‘
nalishlaridan biridir. Qiyosiy yondashuv orqali ikki
xalq tilida frazeologik birliklar qanday tuzilgani, qanday g
‘
oyalarni aks ettirishi,
ularning madaniy va milliy jihatlari aniqlanadi. Ayniqsa ingliz va o
‘
zbek tillari kabi
o
‘
zaro genealogik jihatdan uzoq bo
‘
lgan tillar o
‘
rtasida bunday tahlillar yanada dolzarb
hisoblanadi.
Maqolaning dolzarbligi shundan iboratki, bugungi globallashuv davrida chet
tillarini o
‘
rganishda frazeologik birliklarni to
‘
g
‘
ri tushunish, tarjima qilish va ularni
madaniy kontekstda qo
‘
llash ko
‘
nikmalari ayniqsa zarur bo
‘
lmoqda. Shu bois ushbu
maqolada o
‘
zbek va ingliz tillaridagi frazeologizmlar hamda idiomalarning
strukturaviy, semantik va madaniy xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi, shuningdek,
ularni tarjima qilishdagi muammolar va strategiyalar yoritiladi.
METODOLOGIYA
O
‘
tkazilgan tadqiqot natijalari ingliz tili darslarida zamonaviy va innovatsion
metodlardan foydalanish nafaqat o
‘
quv jarayonining sifati, balki talabalar ishtiroki va
motivatsiyasi uchun ham ijobiy ta
’
sir ko
‘
rsatishini isbotladi. Nazorat va eksperimental
guruhlar o
‘
rtasidagi farqlar nafaqat statistik jihatdan sezilarli, balki sifat jihatdan ham
aniq ko
‘
zga tashlandi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 211 ~
Tadqiqot davomida har hafta talabalar bilim darajasini aniqlash uchun qisqa
testlar, og
‘
zaki savol-javoblar va yozma topshiriqlar bajarishdi. Eksperimental guruhda
o‘qigan talabalar ayniqsa “listening” va “speaking” ko‘nikmalarida nazorat guruhiga
nisbatan ancha yuqori natijalarni qayd etishdi. Bu ularning amaliy muloqotga
yo‘naltirilgan dars shakllari va interaktiv metodlardan samarali foydalan
ganliklarini
ko‘rsatdi.
Masalan, eksperimental guruh talabalarining 83 foizi darsdan keyingi anketa
so‘rovlarida ingliz tilida muloqot qilishga bo‘lgan ishonchi ortganini bildirgan bo‘lsa,
nazorat guruhida bu ko‘rsatkich 47 foizni tashkil etdi. Bu CLIL va PBL metodlarining
samara
dorligini ochiq tasdiqlaydi. Ayniqsa, loyiha asosida o‘rganish (PBL) orqali
talabalar mustaqil fikr yuritish, jamoada ishlash, tilni real vaziyatda qo‘llash
ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniga ega bo‘lishdi.
Bundan tashqari, o‘yin shaklidagi darslar, raqamli ilovalar (Kahoot, Quizlet,
Wordwall) orqali o‘tkazilgan mashg‘ulotlar talabalar orasida yuqori darajada qiziqish
uyg‘otdi. 91 foiz talaba bu metodlar o‘rganishni “ko‘ngilli va samarali” qilganini
ta’kidladi. O‘yin shakli orqali berilgan topshiriqlarda talabalarning faol ishtiroki va
raqobatbardoshligi oshdi, bu esa ularning mashg‘ulotlarga ongli yondashuvini
kuchaytirdi.
Nazorat guruhlarida esa darslar asosan grammatikaga yo‘naltirilgan, tarjimaga
asoslangan shaklda olib borildi. Bu esa ko‘pchilik talabalar uchun zerikarli tuyuldi va
ularning ishtiroki past darajada bo‘ldi. Darslarda sustlik, passivlik, noto‘liq fikr
bildi
rishi, shuningdek, mustaqil ishlashga bo‘lgan ishtiyoqning pastligi kuzatildi.
Tadqiqot davomida o‘qituvchilarning kuzatuvlari ham umumiy bahoga qo‘shildi.
Eksperimental guruhdagi darslar tahlilida o‘qituvchilar talabalarning ijodkorligi, faol
savol berish tendensiyasi, jamoada ishlash ko‘nikmalari va darsga tayyorgarlik
darajasining
yuqoriligi haqida fikr bildirishdi. O‘qituvchilar innovatsion metodlar
yordamida hattoki sust faol talabalarni ham dars jarayoniga jalb qilish mumkinligini
ta’kidlashdi.
Bundan tashqari, sifatli tahlil ma’lumotlari –
talabalar bilan o‘tkazilgan suhbatlar
ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Talabalarning ko‘pchiligi interaktiv, o‘zaro
muloqotga asoslangan darslarda o‘zlarini erkin his qilganliklarini, fikrlarini ochiq
ifodalas
hni, matn bilan ishlashda mustaqil qaror qabul qilishni o‘rganganliklarini
bildirishdi. Ular ingliz tilini “faqat fan” emas, balki kundalik hayotda foydali vosita
sifatida qabul qila boshlashganini ta’kidlashdi.
Tahlil natijalari quyidagi asosiy farazlarni tasdiqladi:
Zamonaviy metodlar til o‘rganishdagi qiziqishni oshiradi;
Talabalar orasida muloqotga bo‘lgan ehtiyoj va ishonch kuchayadi;
Til ko‘nikmalari amaliy mashqlar orqali samarali rivojlanadi;
Mustaqil ishlash va ijodiy fikrlash ko‘nikmalari kuchayadi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 212 ~
Umuman olganda, ushbu tadqiqot zamonaviy va innovatsion metodlarning ingliz
tilini samarali o‘rgatishdagi muhim o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatdi. Ular orqali
talabalarda nafaqat til ko‘nikmalari, balki XXI asrga mos yumshoq ko‘nikmalar –
jamoada ishlash, ijodkorlik, moslashuvchanlik, tanqidiy fikrlash kabi kompetensiyalar
ham shakllanmoqda.
NATIJA VA TAHLIL
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘zbek va ingliz tillaridagi frazeologik
birliklar o‘zlarining tuzilma, ma’no va madaniy konnotatsiyalariga ko‘ra turli darajada
o‘xshashlik va farqlarga ega. Frazeologizmlar har ikki tilda ham obrazli, ko‘chma
ma’no bilan boyitilgan ifodalar bo‘lib, xalqning tarixiy, ijtimoiy va madaniy tajribasini
o‘zida mujassamlashtirgan.
O‘xshashliklar:
Bir qator frazeologizmlar funksional va semantik jihatdan har ikki tilda bir-biriga
yaqin turadi. Masalan:
“To lose one’s head” (EN) —
“Boshi chiqib ketmoq” (UZ)
Ikkalasi ham aql-
idrokni yo‘qotish, hatti
-
harakatda nazoratni yo‘qotish ma’nosida
ishlatiladi.
“To kill two birds with one stone” (EN) —
“Bir o‘q bilan ikki qushni urmoq”
(UZ)
Har ikki tilda bir vaqtning o‘zida ikki maqsadga erishish ma’nosini bildiradi.
Bu kabi misollar orqali umumiy insoniy tajriba asosida shakllangan
frazeologizmlar mavjudligini ko‘rish mumkin. Bunday birliklar tarjimada o‘ziga xos
muammolarsiz mos keladi.
Farqlar va milliy xususiyatlar:
Ba’zi frazeologizmlar esa faqatgina ma’lum bir madaniyatga xos bo‘lgan
elementlar bilan bog‘langan. Masalan:
“It’s raining cats and dogs” (EN) —
bu ingliz tilida kuchli yomg‘irni bildiradi.
O‘zbek tilida esa bunday ifoda yo‘q, balki “Yomg‘ir shaldirab yog‘moqda” kabi tabiiy
ifodalar ishlatiladi.
“Ko‘z tegmasin, tushingda ko‘r” (UZ) —
bu o‘zbek madaniyatida hasad va nazar
bilan bog‘liq xalqona ibora bo‘lib, ingliz tilida bevosita ekvivalenti yo‘q. Tarjimada
“Knock on wood” yoki “God forbid” kabi kontekstual o‘rinbosarlar tanlanadi.
Bunday hollarda tarjimonlar frazeologik ekvivalentni topish o‘rniga tavsifiy
tarjima yoki moslashtirish usulidan foydalanishga majbur bo‘ladilar. Bu, o‘z
navbatida, frazeologik birliklarning madaniy yuklamasini to‘liq yetkazishda muhim
omil bo‘lib xizmat q
iladi.
Tarjima strategiyalari:
Tahlillar asosida quyidagi tarjima strategiyalarining samarali ekanligi aniqlandi:
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 213 ~
To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ekvivalent –
agar ikki tilda frazeologizm bir xil mazmunga ega
bo‘lsa, masalan: “pull someone’s leg” –
“hazillashmoq”.
Tavsifiy tarjima
–
ma’noni tushuntirish yo‘li bilan: “kick the bucket” –
“vafot
etmoq”.
Madaniy moslashtirish
–
o‘zbekcha “et bilan boshni qotirmaslik” ingliz tilida
“don’t sweat the small stuff” bilan almashtiriladi.
Semantik qatlamlar va kontekst:
Frazeologizmlarning to‘g‘ri tushunilishi ko‘pincha kontekstga bog‘liq bo‘ladi.
Ayrim birliklar turli kontekstlarda har xil ma’noni anglatishi mumkin. Masalan:
“Break the ice” –
muzlikni sindirmoq emas, balki noqulay holatda muloqotni
boshlash.
“Tilidan balo arimas” (UZ) –
har doim gapdan muammo chiqadigan odam haqida
aytiladi. Ingliz tilidagi “He is asking for trouble” iborasi bilan ayni ma’noda emas,
ammo kontekstual jihatdan o‘xshash.
Tadqiqot natijasida o‘zbek va ingliz tillarida frazeologik birliklar son jihatdan
ham, semantik murakkablik jihatidan ham juda boy va sermazmun ekanligi isbotlandi.
Frazeologizmlar tarjimasi faqat til bilimini emas, balki madaniy ong va pragmatik
kompetensiyani ham talab etadi.
XULOSA
Ushbu tadqiqot orqali o‘zbek va ingliz tillaridagi frazeologizmlar va
idiomalarning mazmuniy, morfologik va madaniy xususiyatlari chuqur o‘rganildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, frazeologik birliklar har ikki tilning leksik
-semantik
boyligini belgilovchi, madaniy identitetni ifodalovchi muhim vosita hisoblanadi. Ular
xalq ruhiyati, tafakkuri va hayot tarzini aks ettiradi.
Birinchidan, tadqiqot ingliz va o‘zbek tillarida bir xil yoki o‘xshash semantik
yuklamaga ega bo‘lgan ko‘plab frazeologik birliklar mavjudligini ko‘rsatdi. Bu esa til
o‘rganayotganlar va tarjimonlar uchun muhim semantik ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi.
Shunin
gdek, universal insoniy tajriba ba’zi frazeologizmlarda o‘xshash obrazlar orqali
ifodalanganini tasdiqlaydi.
Ikkinchidan, ayrim frazeologizmlar faqat muayyan milliy va madaniy
kontekstdagina mavjud bo‘lib, ularning tarjimasida literal yondashuv samarasiz
bo‘lishi mumkin. Bu holatlarda tarjimaga moslashuvchan va kontekstga xos
yondashuv talab etiladi. Bu esa tarjima nazariyasi va amaliyotida frazeologik
birliklarning o‘ziga xos o‘rni borligini ko‘rsatadi.
Uchinchidan, tadqiqot davomida aniqlanishicha, frazeologizmlarning samarali
tarjimasi faqatgina til bilimlariga emas, balki madaniy tafakkur, muloqot konteksti va
pragmatik kompetensiyaga ham bevosita bog‘liq. Shu bois, tarjimonlar uchun
madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
7(65)
~ 214 ~
To‘rtinchidan, frazeologik birliklar har ikki tilda ham nafaqat muloqot vositasi,
balki adabiy nutqning obrazli, emotsional va ekspressiv jihatlarini kuchaytiruvchi
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular orqali xalqning qadriyatlari, qarashlari va tarixiy
xotirasi avloddan avlodga uzatiladi.
Mazkur maqola tilshunoslar, tarjimonlar, ingliz tilini o‘rganuvchilar hamda
frazeologiya sohasida izlanish olib borayotgan talabalar uchun foydali manba bo‘la
oladi. Kelajakdagi tadqiqotlar doirasida boshqa tillar bilan qiyosiy tahlil, mintaqaviy
lahjalar va zamonaviy media tilidagi frazeologik yangiliklar ustida ish olib borish
maqsadga muvofiqdir.
Frazeologizmlar
–
bu faqat til birliklari emas, balki xalq ruhining so‘zda
mujassam ko‘rinishidir. Ularni chuqur o‘rganish orqali biz faqat boshqa tilni emas,
balki boshqa xalqni, uning dunyoqarashi va madaniyatini ham anglaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedova, M. (2021). O‘zbek tilida frazeologik birliklarning struktur
-
semantik xususiyatlari. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
2. Bobojonova, D. (2019). Frazeologizmlar va ularning tarjimasi masalalari.
Toshkent: Fan va texnologiya.
3. Karimova, G. (2020). “O‘zbek va ingliz tillaridagi idiomalarning
lingvomadaniy qiyosi”, Filologiya masalalari, №2, 45–
51.
4. Cowie, A.P., Mackin, R., & McCaig, I.R. (1993). Oxford Dictionary of English
Idioms. Oxford: Oxford University Press.
5. McCarthy, M., & O’Dell, F. (2002). English Idioms in Use. Cambridge:
Cambridge University Press.
6. Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. London:
Routledge.
7. Komilov, N. (2017). Milliy mentalitet va til: o‘zbek frazeologizmlari misolida.
Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
8. Vinogradov, V.V. (1953). Russkaya frazeologiya. Moskva: Nauka.
9. Larson, M.L. (1998). Meaning-Based Translation: A Guide to Cross-Language
Equivalence. Lanham: University Press of America.
10. Yuldasheva, D. (2022). “Frazeologik birliklarning madaniyatlararo
tarjimadagi o‘rni”, Til va Tarjima, №4, 58–
63.
