JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Pirmatov Shaxbozbek Shuxratbek o‘g‘li
Epidemiologiya va yuqumli kasalliklar kafedrasi assistenti
FJSTI, Farg‘ona, O‘zbekiston
BOLALIK DAVRIDA OVQATLANISH VA ATROF-MUHIT TA’SIRLARINING
NEYRO-RIVOJLANISHGA TA’SIRI
Annotatsiya.
Ushbu adabiyotlar tahlili bolalarda aqliy rivojlanishning kechikishiga ta’sir etuvchi
atrof-muhit omillarini o‘rganadi. Onalarning ovqatlanishi, to‘yib ovqatlanmaslik, havo va og‘ir
metallar bilan ifloslanish, ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar kabi asosiy omillar bolalarning
kognitiv, xulq-atvor va nutq rivojlanishiga ta’siri nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi.
Epidemiologik tadqiqotlar va tizimli sharhlardan olingan ma’lumotlar atrof-muhit ta’siri va
neyrologik rivojlanishning kechikishi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ta’kidlaydi. Maqolada
bolalardagi uzoq muddatli kognitiv buzilishlarni kamaytirish uchun erta aralashuvlar va yaxlit
siyosat yondashuvlarining ahamiyati alohida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
bola rivojlanishi, atrof-muhit ta’siri, neyrologik rivojlanishning kechikishi, ona
ovqatlanishi, ijtimoiy-iqtisodiy omillar.
Kirish
Bolalarda aqliy rivojlanishning kechikishi ko‘p qirrali muammo bo‘lib, unga genetik, ekologik
va psixosotsial kabi turli omillar ta’sir ko‘rsatadi. Mo‘rt X sindromi kabi genetik holatlar
umumiy rivojlanish kechikishining keng tarqalgan irsiy sabablari sifatida qayd etilgan, autizm
spektri buzilishi esa ko‘pincha ijtimoiy rivojlanishning kechikishi bilan bog‘liq[1]. Atrof-muhit
omillari, ayniqsa ilk bolalik davrida kechgan tajribalar muhim rol o‘ynaydi. Iqtisodiy beqarorlik,
noto‘g‘ri ovqatlanish va surunkali stressga duchor bo‘lish kabi salbiy holatlar miyaning normal
rivojlanishini buzib, rivojlanishning kechikishiga olib kelishi mumkin[2]. Bundan tashqari,
harbiy mojarolar kabi inqirozlar surunkali stress va ruhiy jarohatlarni keltirib chiqaradi, bu esa
kognitiv va hissiy rivojlanishga zarar yetkazib, muammolarni yanada kuchaytiradi[3].
Psixosotsial omillar, jumladan ota-onalarning tarbiya uslublari ham aqliy rivojlanishga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Ijobiy ota-onalik aqli zaif bolalarda ijtimoiy rivojlanishning yaxshiroq natijalari
bilan bog‘liq bo‘lsa, salbiy ota-onalik yomonroq natijalar bilan bog‘liq[4]. Til rivojlanishining
kechikishi, ko‘pincha chala tug‘ilish, past ijtimoiy-iqtisodiy mavqe va onaning tushkunligi kabi
omillar bilan bog‘liq bo‘lib, kognitiv rivojlanishga to‘sqinlik qilishi mumkin[5]. Ushbu
kechikishlarni bartaraf etish uchun erta aralashuv va kuzatuvni, oilaga yo‘naltirilgan qo‘llab-
quvvatlashni va maqsadli ta’lim strategiyalarini o‘z ichiga olgan kompleks yondashuv talab
etiladi. Markazlashtirilgan parvarish va ta’lim kabi erta yoshdagi bolalarga yo‘naltirilgan
aralashuvlar, ayniqsa kam ta’minlangan bolalar uchun sezilarli foyda keltirishi aniqlangan[2].
Bundan tashqari, tizimli kuzatuv va moslashtirilgan aralashuvlar, ayniqsa inqirozga uchragan
hududlarda, bolalarning ruhiy salomatligi va rivojlanishiga salbiy ta’sirni yumshatish uchun juda
muhimdir[3]. Bu omillarning murakkab o‘zaro ta’sirini tushunish aqliy rivojlanishi kechikkan
bolalarni qo‘llab-quvvatlashning samarali usullarini ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega.
Ona ovqatlanishi va tug‘ilishdan oldingi rivojlanish
Homiladorlik paytida onaning ovqatlanishi bolalarning kognitiv va nutqiy rivojlanishida hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Ona ovqatlanishining bola kognitiv qobiliyatiga ta’sirini o‘rganishga
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qaratilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, to‘liq oziq-ovqatlarga boy parhez Beyli-III testining yuqori
kognitiv va til ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq, qayta ishlangan oziq-ovqatlarga boy parhez esa past
ko‘rsatkichlar bilan aloqador ekan. Bu onaning ovqatlanishi GlycA darajasi bilan o‘lchanadigan
ona yallig‘lanishiga ta’siri orqali bolaning rivojlanishiga ta’sir etishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, tadqiqot onaning ovqatlanishi va bola kognitiv qobiliyati o‘rtasidagi bog‘liqlik
qisman onaning yallig‘lanishi bilan vositachilik qilinishini aniqladi. Bu esa ovqatlanish
tartiblarining avlod kognitiv qobiliyatini prenatal dasturlashdagi ahamiyatini ta’kidlaydi [6].
Ona ovqatlanish ratsionidan tashqari, rux, temir, mis kabi muhim mikroelementlarning
yetishmasligi bolalarda kognitiv va harakat rivojlanishining buzilishi bilan bog‘liqligi aniqlangan.
7 yoshdan 10 yoshgacha bo‘lgan 430 nafar bola ustida o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, rux
yetishmovchiligi rivojlanish darajasining pastligi va saralab ovqatlanish odatlari bilan bog‘liq,
mis darajasi esa saralab ovqatlanuvchilarda yuqori bo‘lgan [7]. Bu sog‘lom rivojlanishni qo‘llab-
quvvatlashda to‘g‘ri ovqatlanishning muhimligini ko‘rsatadi.
To‘yib ovqatlanmaslik va neyrorivojlanish oqibatlari
Bolalikdagi to‘yib ovqatlanmaslik neyrorivojlanish natijalariga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatishi
aniqlangan. 30 ta tadqiqotni o‘z ichiga olgan tizimli tahlil shuni ko‘rsatdiki, to‘yib
ovqatlanmaslik neyrorivojlanish, akademik yutuqlar va kognitiv qobiliyatlarga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ba’zi tadqiqotlar xulq-atvor muammolari haqida ham ma’lumot bergan [8]. Tahlil
xulosasiga ko‘ra, bolalarning to‘yib ovqatlanmasligining oldini olish va bartaraf etish uzoq
muddatli neyrokognitiv zararlarning oldini olishning eng samarali usuli bo‘lishi mumkin.
Jadval: Bolaning aqliy rivojlanishiga atrof-muhit omillarining ta’siri
1-jadvalda ushbu tahlilda aniqlangan asosiy atrof-muhit omillari va ularning bolaning aqliy
rivojlanishiga ta’siri umumlashtirilgan. Jadval biologik (masalan, ifloslantiruvchi moddalar,
ovqatlanish) va ijtimoiy (masalan, qashshoqlik) omillarning kognitiv va neyroxulq-atvor
natijalarini shakllantirishdagi o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu ma’lumotlar sog‘liqni saqlash,
atrof-muhit va ijtimoiy siyosatning integratsiyalashuvi zarurligini tasdiqlaydi.
Havo ifloslanishi va neyrorivojlanish buzilishlari
Atrof-muhit omili
Aqliy rivojlanishga ta’siri
Manba
Onaning ovqatlanishi
To‘liq ovqatlanish ratsioni bilan yuqori kognitiv va nutq
ko‘rsatkichlari
[6]
To‘yib ovqatlanmaslik
Neyrorivojlanish va kognitiv buzilishlar
[8]
Havo ifloslanishi
Kognitiv va motor ko‘rsatkichlarning pastligi,
neyrorivojlanish buzilishlari
[9,16]
Og‘ir metallar bilan ifloslanish So‘z boyligining kamayishi va kognitiv qobiliyatlarning
pasayishi
[11,16]
Barqaror
organik
ifloslantiruvchi moddalar
Ijtimoiy
munosabatlarda
tanqislik,
kognitiv
ko‘rsatkichlarning pasayishi
[13]
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar
Atrof-muhit ta’sirining idrokka ta’siriga vositachilik
qiladi
[11,17]
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Havo ifloslanishi bolalarning aqliy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadigan muhim ekologik omil
hisoblanadi. Epidemiologik tadqiqotlar havo ifloslanishini autizm spektri buzilishi, diqqat
yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi hamda shizofreniya kabi neyrorivоjlanish kasalliklari
bilan bog‘liqligini aniqlagan [9]. Ushbu bog‘liqliklar biologik jihatdan asosli ekanligini
ko‘rsatuvchi hayvonlar modellari bilan tasdiqlangan bo‘lib, bu jarayonlarga mikrogliyaning
faollashuvi, yallig‘lanish va miya neyrokimyosidagi o‘zgarishlar kiradi.
Havo ifloslanishining homiladorlik davrida ta’sirini bolalar neyrorivоjlanishiga ta’sirini
o‘rganish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, mayda zarrachalarning (PM2.5 va
PM10) yuqori darajasi 2 yoshdagi bolalarda kognitiv va harakat ko‘rsatkichlarining pastligi bilan
bog‘liq [10]. Shuningdek, tadqiqot homiladorlikning o‘rta va oxirgi davrlaridagi ta’sir ayniqsa
zararli ekanligini aniqladi, bu davrlar zaiflikning muhim pallalari ekanligini ko‘rsatadi.
Og‘ir metallar ifloslanishi va neyro-xulq-atvor buzilishlari
Og‘ir metallar, ayniqsa qo‘rg‘oshin ifloslanishi, bir qator neyro-xulq-atvor buzilishlari bilan
bog‘liq. Chikagodagi 1266 nafar bola ustida o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, qo‘rg‘oshin
bilan ifloslangan muhitga uzoq muddat ta’sir qilish lug‘at boyligining kamayishiga olib keladi,
bunda qo‘rg‘oshin ifloslanishi qo‘shni hududlardagi qashshoqlikning kognitiv rivojlanishga
ta’sirini kuchaytiradi [11]. 436 nafar maktab yoshidagi bolalar ustida o‘tkazilgan boshqa bir
tadqiqot esa kindik qonidagi qo‘rg‘oshin darajasi suyuq va kristallangan intellekt, shuningdek,
matematik ko‘nikmalar bilan salbiy bog‘liqligini aniqladi [12].
Barqaror organik ifloslantiruvchilar va kognitiv rivojlanish
Polixlorlangan bifenillar (PCB) va polibromlangan difenillar (PBDE) kabi barqaror organik
ifloslantiruvchilar (POP) ham asab tizimining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan.
POPlarning homiladorlik davrida ta’sirini o‘rganish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot shuni
ko‘rsatdiki, PBDE47 ning yuqori darajalari ijtimoiy muloqotdagi kamchiliklarning ko‘payishi
bilan, p,p’-DDE ning yuqori darajalari esa ijtimoiy kamchiliklarning kamayishi bilan bog‘liq
bo‘lgan [13]. Shuningdek, tadqiqot PCB180 va PCB187 bilan kognitiv ko‘rsatkichlar o‘rtasida
ijobiy bog‘liqlikni aniqladi, bu esa ba’zi POPlar foydali ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar va atrof-muhit ta’siri
Ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar atrof-muhit ta’siri va bolaning aqliy rivojlanishi o‘rtasidagi
bog‘liqlikning muhim omilidir. Kuchli qashshoqlik va atrof-muhitning qo‘rg‘oshin bilan
ifloslanishi ta’sirini o‘rgangan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, noqulay hududlarda uzoq muddat
yashash erta bolalik davrida so‘z boyligining kamayishiga olib kelgan, qo‘rg‘oshin bilan
ifloslanish esa bu ta’sirga vositachilik qilgan. Boshqa bir tadqiqot esa qashshoqlik darajasi
yuqori bo‘lgan hududda yashash chaqaloqlik davrida havoning zaharli moddalar bilan
ifloslanishiga ko‘proq duchor bo‘lishga olib kelganini va bu 4 yoshda kognitiv qobiliyatlarning
pasayishi bilan bog‘liq ekanligini aniqladi [11].
Atrof-muhit ta’sirining mexanizmlari
Atrof-muhit omillarining bola aqliy rivojlanishiga ta’sir etish mexanizmlari murakkab va ko‘p
qirralidir. Yallig‘lanish onaning ovqatlanishi va atrof-muhit ifloslanishining bola rivojlanishiga
ta’sir ko‘rsatishidagi asosiy mexanizmlardan biridir. Ona ovqatlanishining bola bilish
qobiliyatiga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ovqatlanish tartibi
va bola bilish qobiliyati o‘rtasidagi bog‘liqlik GlycA darajasi bilan o‘lchanadigan ona
organizmidagi yallig‘lanish jarayoni bilan qisman bog‘liq ekan [6].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Neyroyallig‘lanish ham havo ifloslanishining bola rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishidagi asosiy
mexanizmdir. Havo ifloslanishining miya rivojlanishiga ta’sirini o‘rganish shuni ko‘rsatdiki,
ifloslantiruvchi moddalarga ta’sirlanish gematoensefalik to‘siqning buzilishiga olib kelishi
mumkin, bu esa zaharli zarrachalarning miyaga o‘tishini osonlashtiradi va neyroyallig‘lanishga
sabab bo‘ladi [14]. Bu yallig‘lanish markaziy asab tizimidagi hujayralarning nobud bo‘lishiga
olib kelishi mumkin va havo ifloslanishiga duchor bo‘lgan bolalarda kuzatiladigan bilish
qobiliyati buzilishlarining ehtimoliy sababi hisoblanadi.
Yechimlar va aralashuvlar
Bolaning aqliy rivojlanishiga atrof-muhit omillarining sezilarli ta’sirini inobatga olib, bu
ta’sirlarni yumshatish uchun chora-tadbirlar ko‘rish nihoyatda muhimdir. Homiladorlik davrida
havo ifloslanishining ta’sirini o‘rgangan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, azot dioksidi va mayda qattiq
zarrachalar kabi ifloslantiruvchi moddalarga ta’sirlanishni kamaytirish bolalarda kognitiv va
harakat rivojlanishini yaxshilashi mumkin [15]. Boshqa bir tadqiqot esa qo‘rg‘oshin va boshqa
og‘ir metallarga ta’sirlanishni kamaytirish orqali ushbu ifloslantiruvchi moddalar bilan bog‘liq
kognitiv kamchiliklarning oldini olish mumkinligini aniqladi [12].
Ifloslanishni kamaytirishdan tashqari, onalarning to‘g‘ri ovqatlanishini ta’minlash bola
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda muhim ahamiyatga ega. Onaning ovqatlanishining bola
ongiga ta’sirini o‘rgangan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, to‘liq tarkibli oziq-ovqatlarga boy parhezni
targ‘ib qilish kognitiv va nutq rivojlanishi natijalarini yaxshilashi, qayta ishlangan oziq-ovqatlar
iste’molini kamaytirish esa onaning yallig‘lanishi bilan bog‘liq salbiy ta’sirlarni yumshatishi
mumkin [6].
Kelgusi yo‘nalishlar
Bolalarda aqliy rivojlanishning kechikishi bo‘yicha kelajakdagi tadqiqotlar atrof-muhitning
ko‘plab omillari vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zaro ta’sir ko‘rsatishini chuqurroq tushunishga
qaratilishi lozim. Hozirgi tadqiqotlar ovqatlanish, ifloslanish va ijtimoiy sharoitlarning ta’sirini
ko‘rsatsa-da, bolalarning homiladorlikdan maktab yoshigacha bo‘lgan kognitiv o‘sishini kuzatish
uchun ko‘proq uzoq muddatli tadqiqotlar o‘tkazish zarur. Bu esa aralashuvlar eng samarali
bo‘lgan muhim davrlarni aniqlashga yordam beradi.
Yana bir muhim yo‘nalish atrof-muhit ta’siridan kelib chiqqan miya shikastlanishining dastlabki
belgilari yoki rivojlanish kechikishini aniqlash uchun neyrovizualizatsiya va biomarkerlardan
foydalanishdir. Bu vositalar erta tashxis qo‘yish va shaxsga yo‘naltirilgan davolash
strategiyalarini takomillashtirishi mumkin.
Bundan tashqari, tadqiqotchilar yuqori xavf ostidagi aholi guruhlari uchun intervension
dasturlarni o‘rganishlari lozim. Tadqiqotlar uy-joy sifati, maktab muhiti va onalar ta’limini
yaxshilash orqali atrof-muhitga bog‘liq xavf omillarining salbiy ta’sirini kamaytirishga erishish
mumkinligini baholashi kerak.
Global hamkorlik ham muhim ahamiyatga ega. Ko‘plab tadqiqotlar yuqori daromadli
mamlakatlardan olingan bo‘lib, Markaziy Osiyo va Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika kabi
rivojlanayotgan mintaqalardan olingan ma’lumotlar cheklangan. Kelajakdagi tadqiqotlar
madaniy jihatdan mos va samarali jamoat salomatligi strategiyalarini ishlab chiqish uchun turli
xil sharoitlarni qamrab olishi lozim.
Nihoyat, pediatriya, neyrobiologiya, atrof-muhit salomatligi va ta’lim sohalarini qamrab olgan
fanlararo ishlar bola rivojlanishining to‘liq manzarasini yaratishga yordam beradi. Bunday
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
hamkorlik bolalarning ruhiy salomatligini himoya qiladigan va barcha uchun teng rivojlanish
imkoniyatlarini ta’minlaydigan dalillarga asoslangan siyosatni shakllantirishga olib kelishi
mumkin.
Xulosa
Oziqlanish va atrof-muhit iflosligi kabi ekologik omillar bolalarning aqliy rivojlanishida hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Homiladorlik davrida onaning ovqatlanishi, yallig‘lanish jarayonlariga
ta’siri orqali, bolaning idrok va nutq rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek,
muhim mikroelementlar yetishmasligi kognitiv va harakat rivojlanishiga salbiy ta’sir etishi
mumkin. Havo iflosligi va og‘ir metallar ta’siri turli xil neyrorivojlanish buzilishlari bilan
bog‘liq bo‘lib, bunda yallig‘lanish va neyroyallig‘lanish asosiy mexanizmlar hisoblanadi.
Ifloslanishni kamaytirish va to‘g‘ri ovqatlanishni ta’minlash bo‘yicha chora-tadbirlar bolalarning
sog‘lom aqliy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun juda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
:
1. ASSESSMENT
OF
COMPLICATIONS
POST-HEMORRHOIDECTOMY.
(2025).
INTERNATIONAL CONFERENCE ON SCIENCE, ENGINEERING AND
TECHNOLOGY
,
2
(1), 38-40.
https://eoconf.com/index.php/icset/article/view/50
2. Egamberdieva, G. N., & Sh, E. N. (2022). THE ROLE OF THE NURSE IN PREVENTING
CHANGES
IN
THE
REPRODUCTIVE
HEALTH
OF
CHILDREN
IN
ADOLESCENCE.
Теория и практика современной науки
, (10 (88)), 23-26.
3. Kizi, M. I. B., Nemattillaevna, K. Y., & Jalolidinovna, I. Z. (2021). Disinfection of water
for drinking: ozone disinfection method.
Достижения науки и образования
, (1 (73)), 68-70.
4. Melikuzievich, K. G. (2025). PREVENTING PURULENT COMPLICATIONS IN
PEDIATRIC OSTEOMYELITIS (LITERATURE REVIEW).
ORIENTAL JOURNAL OF
MEDICINE AND NATURAL SCIENCES
,
2
(1), 33-40.
5. Rustamovich, T. F. (2025). PREVALENCE OF ARTERIAL HYPERTENSION AMONG
ELDERLY COVID-19 PATIENTS AND ITS IMPACT ON CARDIOVASCULAR
OUTCOMES.
ORIENTAL JOURNAL OF MEDICINE AND NATURAL SCIENCES
,
2
(3), 12-16.
6. Tashmamatova , D. . (2025). DEVELOPING CLINICAL REASONING IN MEDICAL
STUDENTS USING PBL: AN OUTPATIENT PEDIATRICS EXAMPLE .
Евразийский
журнал предпринимательства и педагогики
,
3
(1), 69–77. извлечено от
academy.uz/index.php/ejep/article/view/49842
7. Tashmamatova, D. K. (2025). UNDERSTANDING AND MANAGING CONSTIPATION
IN
CHILDREN
AGED
0-3:
CAUSES,
DIAGNOSIS,
AND
TREATMENT
STRATEGIES.
ORIENTAL JOURNAL OF MEDICINE AND NATURAL SCIENCES
,
2
(1), 4-12.
8. Ugli, K. S. I. (2025). POSTOPERATIVE CARE STRATEGIES FOR ANORECTAL
WOUNDS AFTER HEMORRHOIDECTOMY: FOCUS ON PAIN MANAGEMENT AND
WOUND CLEANING.
ORIENTAL JOURNAL OF MEDICINE AND NATURAL
SCIENCES
,
2
(3), 57-61.
9. Ибрагимова Х., & Эгамбердиева Г. (2020). ЭКОЛОГИЯ И ЗДОРОВЬЕ ЧЕЛОВЕКА.
Мировая наука, (1 (34)), 226-229.
10. Собиржонова, М. В., Атаханова, Ю. Ю., & Холматова, Ё. Н. (2019). Миопия-проблема
XXI века.
Мировая наука
, (11 (32)), 298-301.
11. Холматова, Е. Н., & Тоирова, Ш. А. (2017). Деонтология и пути решения
задач.
Научные исследования
, (3 (14)), 45-47.
12. Холматова, Ё. Н., Хамдамов, Х. О., Бадриддинов, О. У., & Шарапова, М. Б. (2021).
СОВРЕМЕННЫЕ ВЗГЛЯДЫ НА ПАТОГЕНЕЗ УВЕИТОВУ ДЕТЕЙ.
Экономика и социум
,
(11-2 (90)), 620-624.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
13. Эгамбердиева, Г. (2018). Методика обучения будущих учителей сетевым технологиям
с использованием виртуальных машин.
Мировая наука
, (9 (18)), 67-69.
14. Эгамбердиева, Г. Н. (2024). OPPORTUNITIES FOR APPLICATION OF
PERSONALIZED EDUCATION IN MEDICAL SCHOOLS.
IMRAS
,
7
(1), 771-773.
15. Эгамбердиева, Г. Н. (2024). УПРАВЛЕНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ
СРЕДНИХ МЕДИЦИНСКИХ ПЕРСОНАЛОВ В ЛПУ.
PEDAGOG
,
7
(11), 247-249.
16. Эгамбердиева,
Г.
Н.
(2025).
ВЕГЕТОСОСУДИСТАЯ
ДИСТОНИЯ
У
ДЕТЕЙ.
AMERICAN JOURNAL OF EDUCATION AND LEARNING
,
3
(1), 469-474.
17. Эгамбердиева, Г. Н., & Умарова, Т. А. (2019). Определение понятия здорового образа
жизни.
Теория и практика современной науки
, (2 (44)), 384-387.
