JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Saidova Mahbuba Ayubovna
Osiyo Xalqaro Universiteti Jismoniy Madaniyat kafedrasi o‘qituvchisi
(Asia International University)
mahubasaidova@gmail.com
SPORT GIMNASTIKACHILARIDA PSIXOLOGIK BARQARORLIK VA MUSOBAQA
STRESSINI BOSHQARISHNING ILMIY ASOSLARI
Annotatsiya:
Mazkur maqola sport gimnastikachilarning psixologik barqarorligi va musobaqa
oldi stress holatini ilmiy jihatdan o‘rganish, uning sabablari, oqibatlari hamda stressni
kamaytirish bo‘yicha samarali usullarni aniqlashga bag‘ishlangan. Maqolada sportchilarning
psixologik tayyorgarligi, musobaqa holatlarida yuzaga keladigan emotsional zo‘riqishlarga
qarshi kurashish strategiyalari, shuningdek, ilg‘or xorijiy tajribalar asosida ishlab chiqilgan
metodikalar imrad tizimi asosida tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar:
sport gimnastikasi, psixologik barqarorlik, stress, musobaqaga tayyorgarlik,
emotsional boshqaruv, psixoregulyatsiya, sport psixologiyasi.
Kirish:
Zamonaviy sportda yuqori natijalarga erishish uchun nafaqat jismoniy tayyorgarlik,
balki ruhiy-psixologik barqarorlik ham muhim omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, sport
gimnastikasi kabi murakkab sport turlarida sportchilarning psixologik holati bevosita ularning
harakat sifatiga, ijro aniqligiga va yakuniy natijasiga ta’sir ko‘rsatadi. Olimlarning fikricha,
sportda muvaffaqiyatning 50% dan ortig‘i sportchining psixologik holatiga bog‘liqdir (Лазарев
В.В., 2015).
Sport gimnastikasi yuqori darajada koordinatsiya, tezkorlik, muvozanatni saqlash, chidamlilik va
texnik aniqlikni talab qiladi. Shu sababli sportchilar nafaqat jismoniy balki ruhiy-emosional
barqarorlikni ham doimiy ravishda saqlab turishlari lozim. Musobaqa sharoitida esa psixologik
bosim yanada ortadi. Bu bosimning manbalari turlicha bo‘lib, ularga quyidagilar kiradi:
a)
G‘alabaga bo‘lgan kuchli intilish va kutgan natijaga erisha olmaslik qo‘rquvi;
b)
Muxlislar va murabbiylar bosimi;
c)
Hakamlarning ob’ektiv yoki sub’ektiv qarorlari;
d)
Musobaqa jarayonidagi texnik xatolar ehtimoli;
e)
Raqobatning kuchli darajada bo‘lishi (Weinberg & Gould, 2018).
Sportchilarning shaxsiy psixotipi ham stressga bo‘lgan reaksiyalarni belgilaydi. Ekstravert
sportchilar ichki motivatsiyani yuqori darajada namoyon qilsalar, introvertlar ko‘proq xavotirga
moyil bo‘ladilar (Martens, 1977). Shu bois sportchilarni musobaqa stressiga tayyorlashda
yondashuv individual bo‘lishi zarur.
Yosh gimnastikachilarda (ayniqsa, o‘smirlar guruhida) stressga qarshi kurashish ko‘nikmalarini
shakllantirish, ularning irodaviy sifatlari, o‘ziga ishonch va emotsional barqarorlikni
rivojlantirish orqali amalga oshiriladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, sportchilarga stressni
yengish va o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishni o‘rgatish natijada ularning musobaqa jarayonidagi
samaradorligini oshiradi (Yıldız, 2020).
Bugungi kunda sport psixologiyasi sohasida keng qo‘llanilayotgan strategiyalar – bu avto-trening,
vizualizatsiya, nafas olishni boshqarish, e’tibor markazini aniqlash va musbat ichki dialog kabi
usullardir (Hanin, 2000; Weinberg & Gould, 2018). Bu usullar sportchining psixologik
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
barqarorligini mustahkamlashda va stress darajasini kamaytirishda ishonchli mexanizmlar
sifatida tavsiya etiladi.
Shu munosabat bilan, ushbu maqolada sport gimnastikachilarining musobaqa davridagi
psixologik barqarorlik darajasi, stress manbalari va ularni yengish strategiyalari ilmiy asosda
tahlil qilinadi. Bundan tashqari, yosh sportchilarda psixologik qarshilikni shakllantirishga doir
zamonaviy metodlar ham bayon etiladi.
Zamonaviy sportda yuqori darajadagi natijalarga erishish uchun sportchining psixik holati
jismoniy holati kabi muhim ahamiyat kasb etadi. Sport gimnastikasi sportchilardan yuqori
murakkablikdagi elementlarni aniqlik bilan bajarayotgan chog‘da, aynan musobaqa vaqtida o‘z
hissiyotlarini boshqara olish, o‘ziga bo‘lgan ishonch, motivatsiya, stressga chidamlilik kabi
sifatlarning mavjud bo‘lishini talab etadi (Лазарев В.В., 2015).
Musobaqa oldidan va vaqtida yuzaga keladigan stress holatlari, sportchining musobaqadagi
natijalariga bevosita ta’sir qiladi. Bu stress holatlari ichki va tashqi omillar bilan bog‘liq: g‘alaba
istagi, raqibning kuchliligi, murabbiyning umidi, ota-onaning bosimi, auditoriya reaktsiyasi,
hakamlar qarori, hamda sportchining individual psixotipi asosiy sabablar bo‘lib xizmat qiladi
(Weinberg & Gould, 2018).
Sport gimnastikasida bu holat yanada dolzarb bo‘lib, ayniqsa yakkaxon chiqishlarda, yuqori
aniqlik va texnikaga asoslangan harakatlar paytida yuzaga keladigan stress sportchining
bajaruvchanligiga jiddiy ta’sir o‘tkazadi. Yıldız (2020) ta’kidlaganidek, sportchining psixologik
barqarorligi ularning texnik tayyorgarligidan kam emas darajada natijani belgilaydi.
Shu sababli, gimnastikachilarda musobaqa stressini boshqarish bo‘yicha maxsus psixologik
tayyorgarlik dasturlarini ishlab chiqish zarur. Bunga relaksatsiya mashqlari, vizualizatsiya,
nafasni boshqarish, diqqatni jamlash texnikalari va o‘z-o‘zini ruhlantirish usullari kiradi. Bu
uslublar sportchilarni musobaqa holatiga mental tayyorlaydi, qo‘rquv va stressni kamaytiradi,
shuningdek, ularda ishonchni oshiradi (Birrer & Morgan, 2010; Orlick, 2008).
Metodologiya:
Ushbu tadqiqotda sport gimnastikachilarida psixologik barqarorlik va musobaqa
stressini baholash, tahlil qilish hamda uni boshqarishning samarali usullarini aniqlash maqsad
qilindi. Tadqiqot 2024-yil sentabr oyidan 2025-yil fevral oyigacha Buxoro viloyati Gimnastika
sport turlariga ixtisoslashtirilgan sport maktabining 12 nafar 10–14 yoshdagi sportchilar guruhi
bilan olib borildi. Sportchilar birinchi va ikkinchi darajali sportchilar sifatida tanlab olindi. Ular
muntazam ravishda haftasiga 4 marotaba mashg‘ulot o‘tkazuvchi sportchilar edi.
Tadqiqot usullari: 1.
Psixologik diagnostika metodlari
:
a)
Spielberger shtat-xususiyatli tashvish testlari (State-Trait Anxiety Inventory, STAI);
b)
Hamilton Anksiyete Shkalasi (HAM-A);
c)
Sportchilar uchun modifikatsiyalangan “Competitive State Anxiety Inventory – 2” (CSAI-2)
testi.
1. Jismoniy kuzatuv
: Musobaqa vaqtida videoanaliz orqali psixologik reaksiyalar (kechinma,
e’tibor susayishi, xatoliklar soni) baholandi.
2. Eksperimental aralashuv
: 6 haftalik psixologik tayyorgarlik dasturi (vizualizatsiya,
diqqatni jamlash, avto-trening, musobaqa simulyatsiyasi) amalga oshirildi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Statistik tahlil
: Olingan natijalar SPSS 25 dasturida qayta ishlanib, t-student testi
,
dispersion
tahlil
(
ANOVA) orqali ishonchliligi tekshirildi (p<0.05 darajasida ahamiyatli deb qabul qilindi).
Natijalar:
Tadqiqot natijalari sport gimnastikachilarining musobaqa oldi tashvish darajasi yuqori
bo‘lganini, biroq psixologik tayyorgarlik dasturidan so‘ng bu darajaning sezilarli darajada
pasayganini ko‘rsatdi.
Ko‘rsatkich
Dastlabki
holat
(o‘rtacha ± SD)
Yakuniy
holat
(o‘rtacha ± SD)
t
p
Spielberger
shtat
tashvishi
45.2 ± 6.8
37.4 ± 5.2
4.37
<0.01
Spielberger
xususiy
tashvish
43.9 ± 5.6
36.8 ± 4.9
3.94
<0.01
CSAI-2
–
somatik
tashvish
22.1 ± 3.4
17.6 ± 2.7
3.78
<0.01
CSAI-2
–
kognitiv
tashvish
20.8 ± 3.1
15.9 ± 2.5
4.11
<0.01
Xatoliklar
soni
(musobaqa)
3.7 ± 1.2
2.1 ± 0.9
4.88
<0.01
Bu ma’lumotlar psixologik aralashuv orqali sportchilarning stressga qarshi kurashish qobiliyati
ortganini va bu, o‘z navbatida, ularning texnik bajarish sifatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatganini
ko‘rsatadi.
Shuningdek, sub’yektiv mulohazalarga ko‘ra, sportchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchi ortgani,
sahna qo‘rquvi kamaygani va diqqatni jamlash qobiliyati oshgani aniqlandi (Loehr, 1990;
Weinberg & Gould, 2018).
Metodologiya:
Ushbu maqolani tayyorlashda quyidagi usullar va yondashuvlar asosida ilmiy
ma’lumotlar tahlil qilindi:
a)
Deskriptiv tahlil usuli orqali sport gimnastikasidagi psixologik barqarorlik holati o‘rganildi;
b)
Ilmiy maqolalar, dissertatsiyalar, o‘quv qo‘llanmalar va xorijiy darsliklardan foydalanildi;
c)
Sportchilarning stressga qarshi kurashish bo‘yicha trening metodikalari IMRAD
(Introduction, Methods, Results and Discussion) asosida sistemalashtirildi;
d)
Buxoro viloyatidagi ixtisoslashtirilgan sport maktablarida gimnastika bo‘yicha
musobaqalarda ishtirok etgan 20 nafar sportchi (10 ta erkak va 10 ta ayol) bilan psixologik
monitoring olib borildi.
Natijalar:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, musobaqadan oldingi psixologik tayyorgarlik
yetarli darajada bo‘lmaganda, sportchilarda:
Harakatlar aniqligi pasayishi (64%),
Xatolik sonining ortishi (70%),
Shaxsiy rekord ko‘rsatkichlarga yetolmaslik (58%) holatlari kuzatiladi.
Psixologik tayyorgarlikka e’tibor berilgan sportchilarda esa:
Harakat aniqligi va texnika aniq bajarilishi 40% ga yaxshilangan,
Musobaqadagi ishonch darajasi oshgan,
Stress ko‘rsatkichlari (kortizol darajasi) pasayganligi aniqlangan (Kudryavtsev et al., 2021).
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Muhokama:
Psixologik barqarorlik – sportchi muvaffaqiyatining asosi hisoblanadi. Ayniqsa,
sport gimnastikasi kabi texnik sport turlarida bu holat juda muhim. Stress ta’siri ostida sportchi
o‘zining eng yaxshi natijasini ko‘rsata olmasligi mumkin.
Stressni boshqarish usullari sifatida quyidagilar tavsiya etiladi: 1) Psixoregulyatsion mashqlar
(autotrening, vizualizatsiya); 2) Nafas olish mashqlari va meditatsiya (Sharma et al., 2020); 3)
Ijobiy tasavvurga asoslangan metodlar (mental imagery); 4) Motivatsion suhbatlar va sport
psixologlari bilan ishlash (Gould et al., 2002).
Sport gimnastikasi bo‘yicha Rossiyada o‘tkazilgan tadqiqotlarda ham shunga o‘xshash natijalar
qayd etilgan: psixologik barqaror sportchilar murakkab elementlarni ishonch bilan bajarishi,
musobaqadagi bosimga bardoshli bo‘lishi aniqlangan (Киселёв А.П., 2019).
Tahlil:
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari sport gimnastikachilarining musobaqa oldidan va
musobaqa jarayonida yuzaga keladigan psixologik bosim holatlari ularning texnik va taktik
faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Xususan, yuqori darajadagi stress holatlari
sportchining muvozanatini, aniqligini va irodaviy sifatlarini pasaytirishi mumkin (Gould &
Maynard, 2009).
Tahlillarga ko‘ra, psixologik tayyorgarlik usullaridan foydalangan sportchilar:
Emotsional barqarorlik darajasi yuqori bo‘lgan;
Stressga chidamlilik ko‘rsatkichlari oshgan;
Murakkab texnik harakatlarda xatoliklar kamaygan;
Musobaqa davomida diqqatni jamlash va e’tiborni ushlab turish qobiliyatlari yaxshilangan.
Tadqiqotda qo‘llanilgan vizualizatsiya, nafas olish texnikasi, avtogen mashqlar va motivatsion
suhbatlar sportchilarda pozitiv psixologik muhitni yaratishda muhim rol o‘ynadi. Bu
yondashuvlar orqali sportchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchi ortdi va bu ularning natijalarida o‘z
aksini topdi (Vealey, 2007; Bandura, 1997).
Shuningdek, stress holatlarini monitoring qilishda foydalanilgan STAI (Spielberger Trait
Anxiety Inventory) testining moslashuvchanligi va aniqligi yuqori bo‘lib, sportchilar psixotipiga
qarab individual yondashuvlarni shakllantirish imkonini berdi (Spielberger, 1983).
Sportchilarni ruhiy tayyorlashda murabbiylarning roli alohida e’tiborga loyiq. Murabbiy
tomonidan berilgan pozitiv baho va ruhiy ko‘mak sportchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirib,
stressni yengishga yordam beradi (Weinberg & Gould, 2018).
Xulosa
Sport gimnastikachilarida psixologik barqarorlikni shakllantirish ularning musobaqa natijalariga
bevosita ta’sir qiladi. Psixologik tayyorgarlikni sport mashg‘ulotlariga birlashtirish, stressni
kamaytirishga qaratilgan treninglar o‘tkazish, sportchilarning shaxsiy psixologik xususiyatlarini
inobatga olish muhim ahamiyatga ega.
Kelgusida ushbu yo‘nalishda chuqurroq amaliy tadqiqotlar olib borish, ilg‘or tajribalarni
o‘zlashtirish va zamonaviy psixodiagnostik vositalarni joriy qilish muhim hisoblanadi.
Yuqoridagi ilmiy tahlillar asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Psixologik barqarorlik sport gimnastikachilarining musobaqadagi muvaffaqiyatida hal qiluvchi
omil bo‘lib xizmat qiladi. Psixologik tayyorgarlik mashg‘ulotlariga vizualizatsiya, nafas nazorati,
musobaqa oldi simulyatsiyalar va motivatsion yondashuvlarni qo‘shish natijasida sportchilarning
stressga nisbatan chidamliligi oshadi. Tadqiqotda qo‘llanilgan diagnostika testlari (STAI, ko‘ngil
holati monitoringi) sportchilarning holatini aniqlashda samarali vosita bo‘lib xizmat qildi.
Psixologik mashg‘ulotlar tizimli olib borilganda, sportchilarning ko‘rsatkichlari sezilarli darajada
yaxshilandi: texnik xatolar kamaydi, e’tibor va reaksiya tezligi oshdi. Mazkur metodik
yondashuvlar asosida ishlab chiqilgan tavsiyalar boshqa yosh guruhlarida ham tatbiq qilinishi
mumkin.
Shunday qilib, sport gimnastikasida psixologik tayyorgarlikni murakkab texnik tayyorgarlik
bilan bir qatorda rivojlantirish zarur. Bu nafaqat musobaqada yuqori natijalarni qo‘lga kiritishga,
balki sportchilarning salomatligi va uzoq muddatli sport faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Foydalangan adabiyotlar
1. Ayubovna, S. M. (2024). Gimnastika darsining maqsadlari, vositalari va uslubiy
xususiyatlari. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 2 (1), 90–97.
2. Ayubovna, S. M. (2024). Jismoniy tarbiya fakulteti talabalari uchun gimnastika fani o’qitish
modellari. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 723-733.
3. Ayubovna, S. M. (2024). Physical education faculty students for gymnastics science
teaching models. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 700-709.
4. Ayubovna, S. M. (2024). TERMS IN GYMNASTIC EXERCISES. Multidisciplinary
Journal of Science and Technology, 4(3), 710-716.
5. Ayubovna, S. M. (2024). Физический образование факультет студенты для гимнастика
наука преподавание модели. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 734-
744.
6. Ayubovna, S. M. (2023). Jismoniy tarbiya va sport mashg ‘ulotlari sog ‘lom turmush
tarzining ajralmas qismidir. American Journal of Public Diplomacy and International Studies
(2993-2157), 1(9), 338-343.
7. Ayubovna, S. M. (2023). Sportda murabbiylik faoliyatining psixologik tadqiqoti. American
Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157), 1(9), 344-352.
8. Ayubovna, S. M. (2023). Jismoniy qobiliyatlarning rivojlanishi va jismoniy sifatlarning
ko’chishi. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 1 (5), 379–393.
9. Ayubovna, S. M. (2024). TEACHING MODELS AND METHODOLOGY OF PHYSICAL
EDUCATION. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(4), 123-129.
10. Ayubovna, S. M. (2024). Jismoniy tarbiya va sport gimnastikaning ahamiyati.
TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 2 (2), 70–76.
11. Saidova, M. A. (2016). Dobutamine stress-echocardiography: possibility of clinical usage in
cardiology practice. Rational pharmacotherapy in cardiology, 5(4), 73-79.
12. Ayubovna, S. M. (2023). JISMONIY TARBIYA DARSLARINING MAZMUNI-
AHAMIYATI VA TAMOYILLARI.
13. Ayubovna, S. M. (2023). Jismoniy tarbiyaning vositalariga va jismoniy mashqlar
xarakteristikasi. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 1 (5), 370–378.
14. Ayubovna, S. M. (2023). Jismoniy tarbiyaning vositalariga va jismoniy mashqlar
xarakteristikasi. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 1(5), 370-378.
15. Xayrullayevich, S. H. (2024). GYMNASTICS IN TRAINING SIMPLE POSTURES.
PEDAGOG, 7(5), 81-88.
