JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Saidova Mahbuba Ayubovna
Osiyo Xalqaro Universiteti Jismoniy Madaniyat kafedrasi o‘qituvchisi
(Asia International University)
mahubasaidova@gmail.com
GIMNASTIKA MASHG‘ULOTLARINING SAMARADORLIGINI BAHOLASH
Anotatsiya:
Ushbu maqolada gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashning ilmiy
asoslari, metodologiyasi va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Gimnastika, sportchilarning jismoniy
salohiyatini oshirish va sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Samaradorlikni baholashda sportchilarni fiziologik, biomekanik va psixologik jihatdan baholash
orqali mashg‘ulotlarning ta’siri aniqlanadi. Fiziologik yondashuvlar sportchining yurak-qon
tomir tizimi va mushak faoliyatini o‘lchashni, biomekanika esa harakatlar texnikasining to‘g‘ri
bajarilishini tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Psixologik yondashuvlar esa sportchining
motivatsiyasi va ruhiy holatiga asoslanadi. Samaradorlik mezonlari orasida jismoniy
ko‘rsatkichlar, texnik ko‘nikmalar va psixologik holatlar kiritilgan. Maqola, gimnastika
mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashning turli usullari va metodlari haqida to‘liq
ma’lumot beradi, shu bilan birga amaliy tadqiqotlar orqali ilmiy asoslangan natijalarni taqdim
etadi.
Kalit so‘zlar:
Gimnastika mashg‘ulotlari, samaradorlik, fiziologik tahlil, biomekanika,
psixologik tahlil, jismoniy ko‘rsatkichlar, texnik ko‘nikmalar, motivatsiya, psixologik holat,
statistik tahlil, amaliy tadqiqotlar.
Kirish:
Gimnastika mashg‘ulotlari nafaqat sportchilarni tayyorlashda, balki umumiy jismoniy tarbiya va
sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda ham katta ahamiyatga ega. Jismoniy sifatlarni
rivojlantirishda gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholash, o‘quvchilar yoki
sportchilarning fizyologik o‘zgarishlarini tahlil qilishga asoslanadi. Samaradorlikni baholashning
ilmiy asoslari, metodologiyasi va amaliy jihatlari muhim ilmiy va amaliy qiziqish uyg‘otadi.
Ushbu maqolada gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholash metodologiyasining
asosiy aspektlari, baholash mezonlari, baholash usullari va metodlari yoritiladi.
Gimnastika mashg‘ulotlari sportchilarni va o‘quvchilarni jismoniy tayyorgarlikni oshirishda
muhim rol o‘ynaydi. Bu mashg‘ulotlar nafaqat mushak kuchini, balki chidamlilik, chaqqonlik,
egiluvchanlik va muvozanat kabi ko‘plab jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yordam beradi.
Samaradorlikni baholash — bu mashg‘ulotlar samaradorligini ilmiy va amaliy jihatlarni tahlil
qilish orqali o‘lchashni anglatadi. Gimnastika, ayniqsa harakatlarning texnik va biomekanik
jihatlarini to‘g‘ri bajarilishi sportchilarning umumiy jismoniy holatini yaxshilashda katta
ahamiyatga ega. Shu sababli, mashg‘ulotlarning samaradorligini o‘lchash uchun turli ilmiy
usullar va metodik yondashuvlardan foydalanish zarur.
Gimnastika Mashg‘ulotlarining Ilmiy Asoslari:
Gimnastikaning samaradorligini baholashning
ilmiy asoslari sport tibbiyoti, fiziologiya, psixologiya va biomekanika sohalariga tayanadi. Har
bir ilmiy yondashuv mashg‘ulotlarning muvaffaqiyatini aniqlashda o‘ziga xos o‘lchovlar va
metodologiyalarga asoslanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Fiziologik yondashuvlar:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini o‘lchashda
sportchilarni fiziologik jihatdan baholash zarur. Bu yerda yurak-qon tomir tizimining ishlashini,
mushaklarning energiya ishlab chiqarish qobiliyatini, nafas olish tizimini va metabolizmni
o‘lchash orqali gimnastika mashg‘ulotlarining ta’sirini aniqlash mumkin. Masalan, mashg‘ulotlar
davomida mushak kuchining oshishi yoki yurak urish tezligining normallashishi sportchining
fizik salohiyatini oshirganini ko‘rsatadi.
Biomekanik tahlil:
Har bir gimnastik harakatning to‘g‘ri bajarilishi va texnik jihatlarining
o‘rganilishi muhimdir. Biomekanika orqali harakatlar ketma-ketligi va ularni bajarish texnikasi,
mushak guruhlarining qanday ishlashini va tananing o‘zaro bog‘liqligini aniqlash mumkin.
Bunda sportchining har bir harakati optimallashtirilgan va samarali bo‘lishi uchun keng qamrovli
tahlillar o‘tkaziladi.
Psixologik tahlil:
Psixologik holat va motivatsiya, gimnastika mashg‘ulotlarining
samaradorligini oshirishga yordam beradi. Psixologik jihatlar sportchilarning mashg‘ulotlarga
bo‘lgan motivatsiyasi, o‘ziga bo‘lgan ishonch va musobaqaviy ruh bilan chambarchas bog‘liq.
Sportchilarning o‘zlari uchun qiyin bo‘lgan vazifalarni bajara olishlari, stressni engish va
raqobatbardosh ruhni rivojlantirish mashg‘ulot samaradorligini ko‘rsatadi.
Gimnastika Mashg‘ulotlarining Samaradorligini Baholash Mezoni:
Gimnastika
mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashda bir nechta mezonlar o‘rnatiladi. Bu mezonlar
turli jismoniy va psixologik xususiyatlarni o‘z ichiga oladi:
Jismoniy ko‘rsatkichlar:
Gimnastika mashg‘ulotlari sportchining mushak kuchini,
chidamliligini, chaqqonligini, egiluvchanligini va muvozanatini rivojlantiradi. Har bir jismoniy
sifatni o‘lchash uchun aniq o‘lchovlar va metodlar qo‘llaniladi. Misol uchun, mushak kuchi
uchun turnikda tortilish soni yoki parallel turnikda ko‘tarilishlar, chidamlilik uchun 30 daqiqa
yugurish masofasi, chaqqonlik uchun 10 metrga yugurish vaqti, egiluvchanlik uchun oldinga
egilish o‘lchovi va muvozanat uchun bir oyoqda turish muddati o‘lchanadi.
Texnik ko‘nikmalar:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashda sportchining
harakatlarni qanday bajarishi, har bir elementni qanday o‘zlashtirishi va texnikani qanday
takomillashtirishi tahlil qilinadi. Texnik ko‘nikmalarni oshirish orqali sportchining jismoniy
sifatlarga ta’siri yaxshilanadi.
Psixologik va ruhiy holat:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashda
sportchining motivatsiya darajasi, ruhiy salohiyat va stressga chidamlilik darajasi ham hisobga
olinadi. O‘quvchilar yoki sportchilarni rag‘batlantirish, ularni qo‘llab-quvvatlash va jamoaviy
ruhni rivojlantirish mashg‘ulotlarning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Samaradorlikni Baholash Usullari:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashda
turli ilmiy usullar qo‘llaniladi. Bu usullar mashg‘ulotlarning samarali o‘tishini aniqlashga
yordam beradi:
Statistik usullar:
Mashg‘ulotlar davomida olingan ma’lumotlar va natijalar statistik usullar
orqali tahlil qilinadi. Misol uchun, mashg‘ulotdan oldin va keyin olingan ko‘rsatkichlar orasidagi
farqlarni hisoblash orqali mashg‘ulotlarning samaradorligi aniqlanadi. Bu usul orqali
o‘quvchilarning jismoniy holatidagi ijobiy o‘zgarishlar va ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni
aniqlash mumkin.
Fiziologik tahlil:
Sportchilarni jismoniy mashqlar davomida kuzatish orqali, ularning yurak
urish tezligi, nafas olish tizimi va boshqa fiziologik parametrlar o‘lchanadi. Samarali
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
mashg‘ulotlar sportchilarning fiziologik holatini normallashishiga yordam beradi va yurak-qon
tomir tizimining mustahkamlanishini ko‘rsatadi.
Texnik tahlil:
Har bir gimnastik harakatni bajarish texnikasini kuzatib borish, sportchining
mukammallik darajasini baholash imkonini beradi. Biomekanik tahlillar orqali harakatlarning
to‘g‘riligi va samaradorligini o‘lchash mumkin. Bu usul orqali mashg‘ulotlar samaradorligini
yanada yaxshilash uchun texnik ko‘nikmalarni takomillashtirish zarurligi ko‘rsatiladi.
Amaliy Tadqiqotlar va Natijalar:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashda
amaliy tadqiqotlar juda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlar orqali mashg‘ulotlarning ta’sirini va
samarasini aniq belgilash mumkin. Tadqiqotlar davomida sportchilarning jismoniy va psixologik
holatlari, texnik ko‘nikmalari, va o‘zgarishlar o‘rganiladi. Misol uchun, bir oy davomida
o‘tkazilgan tadqiqotda ishtirokchilarning mushak kuchi, chidamliligi va chaqqonligidagi
o‘zgarishlar aniqlanadi. Tadqiqotlar natijalari gymnastika mashg‘ulotlarining samarali ekanligini
ilmiy jihatdan tasdiqlaydi.
Samaradorlikni Baholashning Ilmiy Asoslari:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini
baholash uchun ilmiy jihatdan aniq va ishonchli metodologik yondashuvlar talab qilinadi.
Samaradorlikning baholanishi nafaqat mashg‘ulotlarning maqsadiga mos kelishini, balki
ishtirokchilarning jismoniy salohiyatini oshirishga yordam berishini ko‘rsatadi. Bunday baholash
quyidagi ilmiy tamoyillarga asoslanadi:
Jismoniy ko‘rsatkichlar tahlili:
Jismoniy ko‘rsatkichlar, ya’ni mushak kuchi, chidamlilik,
chaqqonlik, egiluvchanlik, muvozanat va boshqa o‘zgarishlar, gimnastika mashg‘ulotlarining
samaradorligini aniq o‘lchash uchun asosiy indikatorlardir. Ilmiy tadqiqotlar bu
ko‘rsatkichlarning o‘zgarishini kuzatib borish orqali gimnastika mashg‘ulotlarining tasirini
aniqlash imkonini beradi.
Fizyologik o‘zgarishlar:
Gimnastika mashg‘ulotlari davomida sportchilar va o‘quvchilarning
fiziologik holati, ya’ni yurak urish tezligi, nafas olish tizimining faoliyati, metabolik
jarayonlarning tezligi va muskulaturaning adaptiv o‘zgarishlari baholanadi. Bu o‘zgarishlar,
mashg‘ulotlarning samaradorligi to‘g‘risida aniq ma’lumotlarni beradi.
Psixologik va ruhiy holat:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashda
sportchining psixologik holati, motivatsiya darajasi va musobaqaviy ruhini ham hisobga olish
zarur. Bunday psixologik omillar jismoniy sifatlarning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Samaradorlikni Baholash Mezonlari:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini
baholashda bir nechta asosiy mezonlar mavjud:
Jismoniy sifatlar (kuch, chidamlilik, chaqqonlik, egiluvchanlik, muvozanat):
Gimnastika
mashg‘ulotlari davomida ishtirokchilarning bu sifatlaridagi o‘zgarishlar baholashning asosiy
mezonidir. Masalan, mushak kuchining oshishi, chaqqonlikning yaxshilanishi yoki
muvozanatning takomillashuvi mashg‘ulotlarning samaradorligini ko‘rsatadi.
Texnik ko‘nikmalar va bajarilish sifati:
Gimnastika texnikasining to‘g‘ri va aniq bajarilishi
sportchining muskulaturasi va boshqaruv qobiliyatini rivojlantirishdagi samaradorligini bildiradi.
Mashqlarni to‘g‘ri va samarali bajarish, sportchining harakatlarni aniq va oson bajarish imkonini
beradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Reabilitatsiya va jarohatlanish xavfi:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini
baholashda jarohatlanish xavfini kamaytirish ham muhim hisoblanadi. Samarali mashg‘ulotlar
ishtirokchilarning mushak va bo‘g‘imlarini mustahkamlab, jarohatlarga qarshi himoya qiladi.
Jismoniy va psixologik adaptatsiya:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini
baholashda ishtirokchilarning mashqga adaptatsiya darajasi ham e’tiborga olinadi. Mashq qilish
davomida sportchining jismoniy va psixologik holati optimallashtirilgan bo‘lishi kerak.
Baholash Usullari va Metodlari:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashda
turli ilmiy metodlar qo‘llaniladi. Ba’zi asosiy usullar va metodlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
O‘zgarishlarni kuzatish va statistik tahlil:
Mashg‘ulotlar davomida sportchilar va
o‘quvchilarning jismoniy ko‘rsatkichlarini o‘lchash va kuzatish. Bu o‘zgarishlar tahlil qilinadi va
natijalar statistik usullar yordamida baholanadi. Misol uchun, mashg‘ulotdan oldin va keyin
sportchining mushak kuchi, chidamliligi yoki egiluvchanligi o‘lchanadi va taqqoslanadi.
Anketalar va so‘rovnomalar:
Ishtirokchilarning fikrlarini yig‘ish va ularning individual
holatini baholash uchun psixologik va motivatsion so‘rovnomalar qo‘llaniladi. Bu usul orqali
mashg‘ulotlarning ruhiy ta’siri va sportchilarning o‘zgarishlarga qanday munosabatda bo‘lishini
aniqlash mumkin.
Fizyologik kuzatishlar:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholashda
sportchining yurak urish tezligi, nafas olish tezligi, ozuqa moddalari va boshqa fiziologik
o‘zgarishlar o‘lchanadi. Bu usul mashg‘ulotlarning jismoniy salohiyatni qanday oshirayotganini
ko‘rsatadi.
To‘g‘ri bajarilgan texnikalar:
Gimnastika mashqlarining to‘g‘ri va aniq bajarilishi baholashda
muhim o‘rin tutadi. Mashqni to‘g‘ri bajarish va texnik ko‘nikmalarni rivojlantirish
samaradorlikni oshiradi.
Amaliy Tadqiqotlar:
Amaliy tadqiqotlar gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini
baholash uchun zarur asoslarni taqdim etadi. Misol uchun, bir o‘quvchi guruhini olingan vaqtda
mashg‘ulotlarning har bir bosqichidagi o‘zgarishlarni o‘lchash mumkin. Bu o‘zgarishlar,
shuningdek, ilgari kiritilgan metodik yondashuvlarning samaradorligini ko‘rsatadi. Tadqiqotlar
davomida o‘quvchilarning mushak kuchi, chidamlilik va boshqa jismoniy sifatlaridagi
o‘zgarishlarni tahlil qilish, gimnastika mashg‘ulotlarining samarali va muvaffaqiyatli ekanligini
tasdiqlaydi.
Xulosa:
Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholash uchun ilmiy metodlar va yondashuvlar
doirasida amalga oshirilgan tahlillar mashg‘ulotlarning samarasini aniq va ishonchli tarzda
aniqlash imkonini beradi. Jismoniy sifatlar, texnik ko‘nikmalar va psixologik holatdagi
o‘zgarishlar mashg‘ulotlarning samarali bo‘lishini ko‘rsatadi. Mashg‘ulotlar davomida
sportchilar va o‘quvchilarning rivojlanishini baholash, ularning jismoniy salohiyatini yaxshilash
va samarali metodik yondashuvlarni ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Gimnastika
mashg‘ulotlarining ilmiy jihatdan tasdiqlangan samaradorligi, kelajakda jismoniy tarbiyaning
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Gimnastika mashg‘ulotlarining samaradorligini baholash
uchun ilmiy yondashuvlar, metodlar va amaliy tadqiqotlar zarur. Bu mashg‘ulotlar orqali
jismoniy sifatlarni rivojlantirish, sportchilarni jarohatlardan himoya qilish va ularning umumiy
tayyorgarligini oshirish mumkin. Mashg‘ulotlarning samaradorligini tahlil qilish, sportchining
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
umumiy holatini yaxshilashda va musobaqalardagi natijalarini yaxshilashda katta ahamiyatga
ega.
Foydalangan adabiyotlar
1.
Saidova, M. A. (2023). BO ‘SH VAQTDA QILADIGAN SPORTNING STRESS VA
SALOMATLIKGA TA’SIRI.
Educational Research in Universal Sciences
,
2
(11), 294-299.
2.
Ayubovna, S. M. (2023). Psychological Research Of Coaching Activities In
Sports.
American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157)
,
1
(9), 344-
352.
3.
Ayubovna, S. M. (2023). JISMONIY TARBIYA DARSLARINING MAZMUNI-
AHAMIYATI VA TAMOYILLARI.
4.
Saidova, M. A. (2016). Dobutamine stress-echocardiography: possibility of clinical usage in
cardiology practice.
Rational pharmacotherapy in cardiology
,
5
(4), 73-79.
5.
Saidova, M. (2021). Semantic Analysis of Literary Terms by Literary Types In “The
Concise Oxford Dictionary of Literature Terms”.
Philology Matters
,
2021
(1), 118-138.
6.
Ayubovna, S. M. (2024).
Jismoniy tarbiya va sport gimnastikaning ahamiyati. TECHNICAL
SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 2 (2), 70–76
.
7.
Ayubovna, S. M. (2024).
Gimnаstikаning-tа’limni rivojlаntiruvchi turlаri." XXI ASRDA
INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TAʼLIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB
MUAMMOLAR" Nomli Respublika Ilmiy-Amaliy Konferensiyasi, 2 (1), 100–107
.
8.
Ayubovna, S. M. (2023).
Jismoniy tarbiyaning vositalariga va jismoniy mashqlar
xarakteristikasi. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 1 (5), 370–378
.
9.
Ayubovna, S. M. (2023). Sportda murabbiylik faoliyatining psixologik tadqiqoti.
American
Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157)
,
1
(9), 344-352.
10.
Ayubovna, S. M. (2023). Jismoniy tarbiya va sport mashg ‘ulotlari sog ‘lom turmush
tarzining ajralmas qismidir.
American Journal of Public Diplomacy and International Studies
(2993-2157)
,
1
(9), 338-343.
11.
TEACHING MODELS AND METHODOLOGY OF PHYSICAL EDUCATION.
(2024).
Multidisciplinary
Journal
of
Science
and
Technology
,
4
(4),
123-
129.
https://www.mjstjournal.com/index.php/mjst/article/view/1153
12.
Ayubovna, S. M. (2023).
Jismoniy qobiliyatlarning rivojlanishi va jismoniy sifatlarning
ko’chishi. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 1 (5), 379–393
.
13.
Saidova M.M., . (2023). PECULIARITIES OF THE DEVELOPMENT OF ISCHAEMIC
AND NON-ISCHAEMIC HEART DISEASE IN PATIENTS WITH RHEUMATOID
ARTHRITIS (LITERATURE REVIEW).
The American Journal of Medical Sciences and
Pharmaceutical Research
,
5
(06), 81–86.
https://doi.org/10.37547/TAJMSPR/Volume05Issue06-
14.
Saidova , M. (2024). OF SPORTS GYMNASTICS IN PHYSICAL EDUCATION
LESSONS AND ITS EFFECT ON THE EDUCATIONAL PROCESS.
Medicine, Pedagogy and
Technology:
Theory
and
Practice
,
2
(9),
348–359.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/mpttp/article/view/59379
15.
Ayubovna, S. M. (2024). GYMNASTICS IN TRAINING PHYSICAL PREPARATION
AND MOTOR FEATURES.
PEDAGOG
,
7
(6), 22-30.
