JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Elov Ziyodullo Sattorovich
Osiyo xalqaro universiteti professori,
Psixologiya fanlari oktori (DSc)
DEVIANT XULQ-ATVORLI O‘SMIRLARDA SUITSID MUAMMOSI
Annotatsiya:
Maqolada deviant xulq-atvorli o‘smirlarda o‘z joniga qasd qilish ijtimoiy
muammosi va uning sabablariga to‘xtalib o‘tilgan. O‘zini-o‘zi o‘ldirishni o‘rganishlar shuni
ko‘rsatdiki, ularningsoni ortishi yosh davrlari, jinsi, ijtimoiy ahvoli va hokazolar va lekin birinchi
navbatda – kishi shaxsiyatining xususiyatlariga bog‘liq. Deviant xulqning yuzaga kelishi, uning
yosh bilan bog‘liq xususiyatlari va sabablari misollarda tahlil qilingan. Shuningdek, ijtimoiy
omillar orasida o‘zini-o‘zi o‘ldirishning qishloq joylariga nisbatan ko‘proq yirik shaharlarda
sodir etilishi, professional va ijtimoiy maqomga bog‘liqligi yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
ruhiy jarohat, suitsid, suitsidal ahloq, qasd, madaniy-diniy udum, affekt, stress,
depressiya, qo‘rquv, xavotir, nafrat, qahr-g‘azab, quvonch, baxt, dezadaptatsiya, alkogol,
narkotik, chekish.
Аннотация:
Статья посвящена социальной проблеме суицида среди подростков с
девиантным поведением и его причинам. Исследования суицидов показали, что
увеличение их числа зависит от возраста, пола, социального положения и т. д. и прежде
всего от особенностей личности человека. На примерах анализируются возникновение
девиантного поведения, его возрастные особенности и причины. Также среди социальных
факторов суицид чаще встречается в крупных городах, чем в сельской местности, и связан
с профессиональным и социальным статусом.
Ключевые слова:
Психическая травма, суицид, суицидальная мораль, намерение,
культурно-религиозное воздействие, аффект, стресс, депрессия, страх, тревога, ненависть,
гнев, радость, счастье, дезадаптация, алкоголь, наркотики, курение.
Annanation
: The article focuses on the social problem of suicide among teenagers with deviant
behavior and its causes. Studies of suicides have shown that the increase in their number depends
on age, gender, social status, etc., and above all, on the characteristics of a person's personality.
The occurrence of deviant behavior, its age-related characteristics and reasons are analyzed in
examples. Also, among social factors, suicide is more likely to occur in large cities than in rural
areas, and is related to professional and social status.
Key words:
Mental injury, suicide, suicidal morality, intention, cultural-religious influence,
affect, stress, depression, fear, anxiety, hatred, anger, joy, happiness, maladjustment, alcohol,
drugs, smoking.
Kirish:
Shubhasiz, inson ongi foniylikni mutanosib ravishda o‘zlashtirishga qodir emas, lekin,
shunday bo‘lsada, o‘zini o‘zi o‘ldirish ehtimolini ko‘rib chiqayotgan odam qanchalik agnostik va
skeptik bo‘lmasin, u beixtiyor o‘limdan keyingi, hatto yanada ma’qulroq hayot mavjudligini tan
oladi. O‘z-o‘zidan bu hali o‘zini-o‘zi o‘ldiruvchi shaxsning aqldan tashqari fikrlashi va voqeiy
bo‘lmagan narsalarni afzalroq ko‘rishini isbotlamaydi,lekin shu bilan bir vaqtda o‘zida o‘limdan
keyingi hayotga bo‘lgan ishonch har doim ko‘plab xalqlarning madaniy-diniy udumlari
predmetini tashkil qilib kelgan. Bunday holda, potensial o‘zini o‘zi o‘ldiruvchilar tafakkurining
irrasionalligi va xayoliyligi tushunarli bo‘ladi. O‘zini o‘zi o‘ldirish hodisa sifatida quyidagi
tarkibiy elementlar bilan tavsiflanishi mumkin. Birinchidan, bu qotillik. Ko‘p tillarda uning tub,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tashkil qiluvchi so‘zi "qotillik" hisoblanadi. Biroq, atamaning ikkinchi qismi "o‘zini-o‘zi" so‘zi
insonning o‘zi tomonidan sodir etilgan qotillikni nazarda tutadi. Boshqacha qilib aytganda, qotil
va qurbon bir kishining o‘zi bo‘lgan vaziyat yuzaga keladi. Demak, o‘zini-o‘zi o‘ldirishni
o‘limning uchta ajralmas elementi: o‘lish elementi, o‘ldirish elementi va qotillik qurboni
elementini anglatuvchi o‘ziga xos turi deb hisoblash mumkin.
Suitsid
(ing. suicide – o‘zini-o‘zi o‘ldirish) – kishi tomonidan kuchli ruhiy zo‘riqish holatida
sodir etiluvchi o‘zini o‘zi o‘ldirishholati; shaxsda ular mavjudligida shaxsiy hayoti oliy qadriyat
sifatida o‘z ma’nosini yo‘qotadigan o‘tkir ruhiy jarohat yetkazuvchi vaziyatlar ta’siri ostida ongli
ravishda hayotdan olib tashlash holati.
Hozirgi vaqtda suitsidal ahloq global jamoatchilik muammosi hisoblanadi. Rasmiy statistik
ma’lumotlarga qaraganda yer yuzida har yili 1 million 100 mingga yaqin odam o‘z joniga qasd
qilish bilan o‘z hayotiga yakun yasaydi.
Tahlillar va natijalar:
Ruhan sog‘lom odamlarda o‘zini-o‘zi o‘ldirish sabablariko‘pincha o‘tkir
ruhiy-shikastlovchi vaziyatlar va kamroq kelib chiqishi turlicha bo‘lgan cho‘zilgan ruhiy tanglik
yoki yashashning chidab bo‘lmas shart-sharoitlari bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘zini o‘ldirish istagi
ruhiy-asab tizimi beqaror bo‘lgan shaxslarda, ayniqsa nevrotiklar va kuchli ta’sirlanuvchi,
kayfiyati o‘zgarib turuvchi psixopatlarda ko‘proq uchraydi. Ayrim mualliflar o‘zini o‘zi
o‘ldirishga moyillikni xarakterning, ularning fikricha, shoirlar, rassomlar, artistlarga xos bo‘lgan
alohida badiiy tipiga moyillik deb ta’kidlaydilar.
Ba’zan odamlar o‘zlarini yashashning qiyinligi va imkoniyatsizligi sabab bo‘lgan ekstremal
vaziyatlarda: masalan, konsentrasion lagerlardagi shafqatsiz sharoitlarda, qiynash, azoblash,
xo‘rlash va ochlik ta’siri ostida o‘zlarini o‘ldirishga urinadilar. O‘zini-o‘zi o‘ldirish to‘g‘risida
fikrlarga shuningdek, chidabbo‘lmaydigan og‘riq beruvchi og‘ir, davosiz kasalliklar – saraton
va ba’zi boshqa kasalliklar ham olib kelishi mumkin.
Agar bunda ong xiralashmasdan qolgan bo‘lsa, unda azob-uqubatlarga barham berish haqida
tabiiy istak paydo bo‘ladi. Ko‘pincha o‘zini-o‘zi o‘ldirishlar va ularning urinishlari turli
depressiyalar, psixologik va ijtimoiy omillarga bog‘liq. Ulardan eng ko‘p tarqalgani yolg‘izlik,
sherigi yoki yaqin kishisini yo‘qotish, muvaffaqiyatsizlik yoki toptalgan mavqei,
obro‘sizlantiruvchi vaziyat, hayotiy manbaini yo‘qotish, bankrotlik va hokazolardir. Demak,
o‘zini saqlash instinktining buzilishi va o‘zini o‘ldirish istagi, bir tomondan sub’ektning ruhiy
faoliyatidagi qanday o‘zgarishlar chuqur affektga olib kelishiga, ikkinchi tomondan esa - ijtimoiy
shart-sharoitlar va shaxsning individual xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi. Aslida, his-hayajonli–
affektiv ta’sirchan registrni "yoqib qo‘yish" nafaqat ruhiyatning chuqur, balki onggacha bo‘lgan
yanada yuqoriroq darajadagi tuzilmasidan kelib chiqadi. Shunday qilib, bu o‘rindahis-hayajonli
ta’sirchanlikning murakkab apparati mavjudligi to‘g‘risida so‘z yuritish mumkin. Bu
ta’sirchanlikning darajalari chuqurroq (
qo‘rquv, xavotir, nafrat, qahr-g‘azab, quvonch, baxt
)
yoki nozikroq (
qayg‘u, g‘amginlik, estetik tashvishlar va hokazolar
) bo‘ladi.
Ma’lumki, odam ma’lum darajada o‘zining ichki dunyosini yaratadi va shuning uchun o‘zini o‘zi
o‘ldirish haqida qaror qabul qilishning boshlang‘ich nuqtasini aniqlash muhimdir. Agar
dinamikadagi qaror qabul qilish jarayonini modellashtirishga harakat qilsak, unda ko‘p narsa
vaziyatdan chiqishning iloji yo‘qligini oqlash bilan bog‘liq bo‘ladi. Boshqacha aytganda,
g‘ayriixtiyoriy, ko‘p holda irrasional turtkiga bo‘ysuna turib, odam uni batamom oshkora –
rasional sabablar bilan oqlashgaharakat qiladi. Biroq, mazkur holatda g‘ayriixtiyoriy o‘zini o‘zi
o‘ldirish fikri tashqi, oshkora omillar tahlilidan ko‘ra ancha muhimroq bo‘ladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Suitsidal xulq-atvorli shaxslarning aksariyat qismi uchun kishining hodisalarga ta’sirchanligi
turlicha ekanligi xosdir. K.Menninger tomonidan keltirilgan misollarga murojaat qilamiz: qiz
soch turmagi ko‘ngildagidek chiqmaganidan so‘ng o‘zini o‘ldiradi; erkak kishi uni golf o‘ynash
imkoniyatidan mahrumetilganidan so‘ng hayotidan voz kechadi; ayol ikki marta poezdga kech
qolganidan keyin o‘zini-o‘zi o‘ldirishga ahd qiladi; bola sevimli kanareykasining o‘limini
ko‘tara olmay, o‘zini o‘ldirishga qo‘l uradi. Ta’sirchanlikning bir xil emasligi o‘zini-o‘zi
o‘ldirishni sodir etayotgan shaxsning hissiy yoki ruhiy jihatdan yetilmaganligi va yetilmay
qolganligi (
infantilligi
) bilan belgilanadi [1].
O‘zini-o‘zi o‘ldirishni o‘rganishlar shuni ko‘rsatdiki, ularning soni ortishi yosh davrlari, jinsi,
ijtimoiy ahvoli va hokazolar va lekin birinchi navbatda – kishi shaxsiyatining xususiyatlariga
bog‘liq. Erkaklar orasida o‘zini-o‘zi o‘ldirish soni ayollarga nisbatan ko‘proq kuzatiladi. Shu
bilan bir vaqtda erkaklar o‘zini osish, o‘qotar qurol ishlatish kabi «ishonchliroq» bo‘lgan
usullarni qo‘llasa, ayollar ko‘proq katta dozada dorilar qabul qilishni afzal ko‘radilar, ya’ni ular
go‘yo o‘zlarining o‘limdan keyingi tashqi ko‘rinishlari haqida qayg‘uradilar. Erkaklarorasidagi
o‘zini-o‘zi o‘ldirishning maksimal soni o‘spirinlik yoshiga (16-18 yosh) to‘g‘ri keladi, bu yoshda
ko‘pincha ma’naviy mezonlar va da’volar ortishi kuzatiladi, ayollarda esa – klimaks davriga (40-
45 yosh), yuqori darajada asabiylik va kayfiyat o‘zgarishi, qarilikning ilk alomatlari paydo
bo‘lishi, ayrim umidlarning yo‘qolishi bilan boruvchi organizmning fiziologik qayta tuzilishi
sodir bo‘ladigan davrga to‘g‘ri keladi.
Ijtimoiy omillar orasida o‘zini-o‘zi o‘ldirishning qishloq joylariga nisbatan ko‘proq yirik
shaharlarda sodir etilishi, professional va ijtimoiy maqomga bog‘liqligini ta’kidlash mumkin.
Ayni vaqtda o‘zida o‘zini-o‘zi o‘ldirishlar soni Shvesiya, Yaponiya kabi iqtisodiy rivojlangan
mamlakatlarda Osiyo va Afrikaning qoloq davlatlaridagiga nisbatan ancha ortiqdir.
O‘z joniga qasd qilishning biologik determinantlari orasida shu holatni ta’kidlash zarurki,
ruhiyati og‘ir buzilgan odamlar ruhan sog‘lom individlarga nisbatan ko‘proq o‘zini-o‘zi
o‘ldirishni sodir etadilar.
Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, o‘z joniga qasd qilish shaxsning ijtimoiy-ruhiy dezadaptatsiyasi
natijasi hisoblanib, bunda odam ushbu yuzaga kelgan sharoitlarda bundan buyon o‘zi uchun
mavjud bo‘lish imkoniyatini ko‘rmaydi. Shaxs dezadaptatsiyasining ehtimoliyligi jamiyatdagi
ijtimoiy-iqtisodiy beqarorlik davrlarida ob’ektiv ravishda ortadi, bu esa o‘zini-o‘zi o‘ldirish
statistikasida o‘zining haqiqiy aksini topadi. Ayniqsa, ijtimoiy ko‘tarilish pasayish bilan
almashganda «umidlarni yo‘qotish vaqti» keskin bo‘lib qoladi, bu esa jamiyat ongining krizisini
chuqurlashtiradi, jamiyat a’zolariga zulmkor ta’sir o‘tkazadi va uning zaifroq a’zolarining
ixtiyoriy ravishda hayotdan voz kechishiga yordam beradi. Bu esa tanazzulni boshidan
o‘tkazayotgan va rivojlanish istiqboliga ega bo‘lmagan jamiyatda ko‘proq namoyon bo‘ladi.
Dezadaptatsiyaning keskin holati og‘ir kasalliklar, hayotdagi omadsizliklar, yaqin odamini
yo‘qotish oqibatida yuzaga kelishi mumkin. Har qanday holatda shaxsning ijtimoiy-ruhiy
dezadaptatsiyasi og‘irligi va chuqurligini baholashning uchta tarkibiy qismini ko‘rib chiqish
mumkin:
odatiy turmush sharoitlarining jiddiy buzilishi;
ularning inson tomonidan talqin qilinishi (hayotiy sinish, ilojsiz vaziyat, shaxsiy halokat
yoki og‘ir, lekin o‘tib ketuvchi holatdir);
moslashish uchun istak yoki harakat qilishga tayyorlik (hayotdan charchash, «hayotni qayta
boshlash»ni istamaslik, bu haqda kelgan fikrdan nafratlanish yoki hayotiy yo‘nalishlarini qayta
ko‘rib chiqishga tayyor turish, vaziyatni uddalash).
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xulosa:
O‘zini-o‘zi o‘ldirish o‘z ahamiyati va psixologik sabablariga ko‘ra farqlanadi. Ular
negizida ko‘pincha ongli yoki ongsiz ravishda yaqin insonlariga bo‘lgan tuyg‘uga yoki
jamoatchilikfikriga apellyatsiya-sabab, atrofdagilardan yordam va madad olishga intilish yotadi.
Bu holda o‘z joniga qasd qilish harakatlari namoyishkorona tus olishi, haqiqiy yoki taqlid
bo‘lishi yoki shantaj (
qo‘rqitish
) bo‘lishi mumkin. Ular ko‘pincha birovning ko‘zi oldida yoki
birontasi kelib qolishidan bir necha daqiqa oldin sodir etiladi, ularning usuli ko‘pincha jiddiy
tahdidni ifodalamaydi – uncha ko‘p bo‘lmagan miqdorda dori tabletkalari qabul qilinadi, teri
uncha chuqur bo‘lmagan darajada kesiladi,ingichka yoki eski arqon qo‘llaniladi, eshiklar ochiq
qoldiriladi.
Ahamiyatiga ko‘ra, o‘z joniga qasd qilish yolg‘izlik, og‘ir judolik va hokazolar natijasida o‘zini
o‘zi o‘ldirayotgan kishining hayotdan to‘liq chetlashganligidan farqli o‘laroq o‘zini-o‘zi
o‘ldiruvchilarning hayotga kirishganligini bilvosita bildirgan holda, qilmishning, ziddiyatli
vaziyatdan chiqib ketishning paradoksal xarakteriga ega bo‘lishi mumkin (bahsdagi so‘nggi, rad
etib bo‘lmaydigan dalil kabi). So‘nggi holatda yashab ketishga imkon qoldirmaydigan qo‘pol va
ishonchli usullar tanlanadi. O‘zini-o‘zi yemiruvchi axloqqa bir qator hollarda quyidagilar ham
kiradi [2]:
alkogolga, narkotiklar va chekishga ruju qo‘yish;
ataylab ortiq darajada ish bilan ko‘mib tashlash;
qaysarlik bilan davolanishni istamaslik;
transport vositalarini xavfli usulda, ayniqsa mast holda boshqarish;
jangovar harakatlar zonalariga borishga astoydil intilish;
o‘zini oqlamaydigan xavf bilan bog‘liq holda sportning ayrim turlariga qiziqish (alpinizm,
parashyutli sport va hokazo).
Tom ma’noda o‘zini qiynash va qurbon qilish, shafqatsiz ishlatish bilan o‘tkaziladigan ba’zi
diniy marosimlar, urushlar, ya’ni odamlarning yakka yoki ommaviy qirilishiga yoki o‘zini-o‘zi
yo‘q qilishiga olib keluvchi auto va geterota jovuzkor harakatlar o‘zini-o‘zi yemiruvchi deb
hisoblanadi.
O‘z joniga qasd qilishning so‘nggi nuqtasi hisoblanadigan o‘zini o‘zi yemiruvchi axloqning bir
qator o‘zaro bir-biriga o‘tuvchi shakllari mavjud. Ularga quyidagilar kiradi:
O‘z joniga qasd qiluvchi axloq – bu o‘zini hayotdan mahrumqilish to‘g‘risidagi tasavvurlar bilan
belgilanadigan va yo‘naltiriladigan ruhiy aktlarning har qanday ichki yoki tashqi shakllaridir.
O‘z joniga qasd qiluvchi axloq ikkita asosiy: ichki va tashqi shaklda namoyon bo‘ladi. Ichki
shakllarga o‘z joniga qasd qilishda bo‘lganidagi fikrlar (tasavvurlar, tashvishlar); o‘z joniga qasd
qilish harakatlari (maqsadlar, niyatlar); tashqi shakllarga - o‘z joniga qasd qiluvchi ko‘rinishlar;
o‘z joniga suiqasd qilishga urinishlar kiradi[3].
O‘z joniga qasd qilish borasidagi fikrlar (tasavvurlar, tashvishlar) – hayotning qadri, mazmuni
yo‘qligi to‘g‘risidagi passiv mulohazalar ("yashashga arzimaydi", "hayotda baxt yo‘q",
"yashamayapsan, balki mavjudsan, xolos»), shuningdek o‘z o‘limi mazmunidagi tasavvurlar,
fantaziyalar, lekin o‘zini hayotdan mahrum qilish emas ("o‘lsam yaxshi bo‘lardi", "uxlab qolsam
va uyg‘onmasam"). O‘z joniga qasd qilish borasidagi fikrlar me’yorida deyarli hamma
odamlarda biron-bir ziddiyat yoki ruhiy shikastlovchi hodisa hal bo‘lmasligini anglaganda paydo
bo‘ladi, lekin, ular o‘z joniga qasd qilish an’analariga o‘tmaydi. O‘z joniga qasd qilish
an’analariga (maqsadlar, niyatlar) - faol va jiddiy mulohazalar, o‘z joniga qasd qilish rejasini
ishlab chiqish, o‘zini o‘zi o‘ldirishni sodir qilish usullari, vaqti, uni sodir qilish joyini belgilashni
kiritish mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Tashqi axloqda o‘z joniga qasd qilish maqsadini bevosita amalga oshirish niyati namoyon
bo‘lishi mumkin. Deyarli hamma o‘z joniga qasd qiluvchilar bu davrda u yoki bu shaklda o‘z
joniga qasd qilish maqsadini yaqinlari, do‘stlari yoki hamkasblaridankimgadir ishora yoki hazil
shaklida (o‘z joniga qasd qilish ko‘rinishlari) namoyon qilishi mumkin. Holbuki, ularning qariyb
15% ga yaqini buni ochiq va oshkora qilishadi. Odatda, o‘z joniga qasd qilish maqsadining
ochiqchasiga aytilishi atrofdagilar tomonidan namoyishkorona-shantaj qilish deb qabul qilinadi
yoki umuman e’tiborga olinmaydi. Biroq ularga past baho bermaslik kerak. Barcha holatlarda
bunday fikrlar mavjud bo‘lganda, mutaxassis maslahati talab etiladi. O‘z joniga qasd qilish
an’analarining o‘z joniga qasd qilish ko‘rinishlariga o‘tishi qarorni bevosita amalga oshirishga –
o‘z joniga qasd qilishga urinishni sodir etishga chaqiruvchi iroda komponentining (
tarkibiy
qismining
) maqsadiga qo‘shilishdan darak beradi[4].
O‘z joniga suiqasd qilish (urinish) – o‘zini-o‘zi o‘ldirish yoki shantaj yo‘li bilan hayotdan ketish
maqsadida o‘zini hayotdan mahrum qilish vositalari orqali ongli ravishda ish ko‘rishdir. O‘zini
o‘zi o‘ldirishga urinishlar o‘zini o‘ldiruvchiga bog‘liq bo‘lmagan, ya’ni o‘limga olib
kelmaydigan jarohat, arqonning uzilib ketishi, o‘z vaqtida ko‘rsatilgan tibbiy, reanimasion
yordam va shu kabilar sababli har doim ham o‘lim bilan yakun topavermaydi.
Biron-bir a’zoni jarohatlash – ma’lum yakuniy maqsadlar bilan (xizmatdan bo‘shash, jinoiy
javobgarlikdan qochish, nogironlik bo‘yicha nafaqa olish, sug‘urta) qasddan o‘ziga jarohat
yetkazish. Ba’zan bunday harakatlar yaqqol namoyon bo‘lgan ruhiy affekt holatidagi shaxslar
tomonidan sodir qilinadi va shaxs ruhiy azoblarining yengillashishiga yo‘l sifatida xizmat qilishi
mumkin. (
Ko‘pincha bu bilaklar sohasini kesishda ifodalanadi
). Boshqa holatda biron-bir a’zoni
jarohatlash ruhiy bemor shaxslar tomonidan vasvasali sabablarga ko‘ra sodir etilishi mumkin.
Namoyishkorona-shantaj maqsadida o‘ziga jarohat yetkazish harakatlari, biron-bir a’zosiga
jarohat yetkazishda noto‘g‘ri mo‘ljal olish, ehtiyotsizlik yoki tasodif oqibatidahalokatli bo‘lishi
va o‘lim bilan yakunlanishi mumkin.
Presuitsid – o‘z joniga qasd qilish fikriga kelishdan uni ro‘yobga chiqarishga urinishgacha
bo‘lgan vaqt oralig‘i, ya’ni o‘z joniga qasd qilishdan oldingi ruhiy holatning o‘zidir. Presuitsid
deganda, aksariyat psixologlar shaxsning o‘z joniga qasd qilish aktini sodir etishning me’yoriga
nisbatan yuqori ehtimolini shart qiluvchi holatini nazarda tutadilar. Uning davomiyligi daqiqalar
(
o‘tkir presuitsid
) yoki oylar (
surunkali presuitsid
) bilan hisoblanishi mumkin[5].
Postsuitsid - o‘z joniga qasd qilishdan keyingi holat yoki postsuitsidal davr.
Suitsidal xavf - bu shaxsning o‘zini o‘zi o‘ldirishga potensial ravishda tayyorligi, shaxsning o‘z
joniga qasd qildiruvchi va o‘z joniga qasd qildirishga olib kelmaydigan omillarningnisbatidir[6].
Xarakterida senzitiv-shizoid xislatlar: odamovilik, kamgaplik, vazminlik, norasmiy aloqalar
o‘rnatishning qiyinligi, ko‘proq guruhli emas, balki yakka faoliyatga moyillik va, kamtarlik,
ziddiyatsizlik, tajovuzkorlikning uncha yuqori bo‘lmagan darajasi, yuqori sezuvchanlik,
jizzakilik ustun bo‘lgan shaxslarning armiyada dezatapsiyalanish ehtimoli kuchlidir. O‘zlarining
intizomliligi, ijrochiligiga qaramay, ular jamoada past mavqega ega bo‘ladilar, hamkasblar
orasida uncha mashhur bo‘lmaydilar, mayda birlashgan guruhlarga kirmaydilar, faqat bir-ikki
hamkasblari bilan yaqin bo‘ladilar, ba’zan umuman do‘stlari bo‘lmaydi, o‘zlariga
qo‘mondonlarining e’tiborini jalb qilmaydilar. Pirovard natijada bu jamoa va alohida harbiy
xizmatchilar tomonidan ruhan ajratib qo‘yilishiga, chetlatilishiga va tajovuzkorlikka olib keladi.
Bo‘linmada samarali tarbiyaviy ishlar olib borilmasa, bunday askarlarda tushkunlik, g‘amginlik,
ilojsizlik holati kuchayadi, o‘ziga baho berishi va o‘zini hurmat qilish tuyg‘usi pasayadi, bu esa
o‘zini-o‘zi o‘ldirish to‘g‘risida qaror qabul qilishga moyillik tug‘diradi.
O‘zini-o‘zi o‘ldirishga undovchi oilaviy omillar:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yosh bolaligida otaning yo‘qligi;
ota-ona oilasida onaning bolaga e’tiborining yetishmasligi;
ota-onalar nufuzining yo‘qligi;
oiladagi matriarxal uslubdagi munosabatlar;
hissiy portlashlar va bolaga jismoniy jazo berish yordamida o‘zini ko‘rsatishga intilayotgan
zaif katta odamning haddan ortiq avtoritarliligi;
ajrashgan oilalar;
ota-onalari yoki yaqin qarindoshlari o‘z joniga qasd qilgan yoki o‘z joniga qasd qilishga
uringanlar [7].
O‘z joniga qasd qilish genezisida oilaning, kishiga eng yaqin ijtimoiy muhitning rolini hisobga
olmaslik mumkin emas. Er-xotin, ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi o‘zaro oilaviy munosabatlar
xarakteri shaxsning ijtimoiy-ruhiy dezadaptatsiyasi rivojlanishida favqulodda ahamiyatga ega.
Oila ichidagi muhit shaxsning suitsidogen ko‘rinishlarini samarali qoplash, silliqlashtirishga qodir,
lekin kuchaytirishi yoki hatto qo‘zg‘atishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Амбрумова А.Г., Пустовалова Л.И. Семейная диагностика в суицидологической
практике. – М., 1983.
2. Ruxiyeva X.. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklar va suitsid holatlari
profilaktikasi. O‘quv qo‘llanma. Toshkent 2021.
3. З.С.Элов.
ДЕВИАНТ ХУЛҚ-АТВОРЛИ ЎСМИРЛАРДА КУЗАТИЛАДИГАН
ПСИХОЛОГИК ЎЗГАРИШЛАРНИНГ ЁШ БИЛАН БОҒЛИК ХУСУСИЯТЛАРИ (Вояга
етмаганларга ижтимоий ёрдам кўрсатиш маркази тарбияланувчилари мисолида
).
PEDAGOGIK MAHORAT 2022 №6 1 (№), 72-75
4. З.С.Элов. Қадимги халқлар урф-одатлари ва ривожланган жамиятда ўз жонига қасд
қилишнинг ижтимоий психологик сабаблари. Тарих ва бугун (қадимги халқлар урф –
одатлари ва бугунги замон). Жамият ва инновациялар. Тошкент. (10) 2021
5. З.С.Элов. Суицид – ўз жонига қасд қилиш ижтимоий психологик муаммо сифатида.
CONFERENCE ON SOCIAL AND HUMANITARIAN RESEARCH. 2021
6. З.С.Элов. Замонавий жамиятда суицид (ўз жонига қасд қилиш) муаммолари.
Eurasian journal of Law, Finance and Applied Sciences 1 (2(2021): EJLFAS), 26-28
7. Z.S.Elov.
PSYCHOLOGICAL INFLUENCE OF SPEECH DISORDERS AND THE
CAUSES THAT CAUSE THEM ON THE CHILD'S PSYCHE
. Academicia Globe: Inderscience
Research 1 (VOLUME 3, ISSUE 1, JANUARY-2022
8. З.С.Элов.
ДЕВИАНТ ХУЛҚ-АТВОРЛИ ЎСМИРЛАР ОРАСИДА СУИЦИДАЛ
АҲЛОҚ ТУШУНЧАСИ ВА ИЛМИЙ ТАҲЛИЛЛАР
. Педагогик ва психологик
тадқиқотлар. 2023 №1 170-178
9. З.С.Элов. ДЕВИАНТ ХУЛҚ-АТВОРЛИ ЎСМИРЛАРДА КУЗАТИЛАДИГАН
ПСИХОЛОГИК ЎЗГАРИШЛАРНИНГ ЁШ БИЛАН БОҒЛИК ХУСУСИЯТЛАРИ (Вояга
етмаганларга ижтимоий ёрдам кўрсатиш маркази тарбияланувчилари мисолида)
PEDAGOGIK MAHORAT 2022 №6 72-75
Z.S.Elov.
O‘SMIRLIK DАVRIDА SHАХS ХULQ–АTVОRIDА KUZАTILАDIGАN
RЕАKSIYALАRNING PSIХОLОGIK TА’SIRI
. PSIXOLOGIYA ILMIY JURNAL 1 (1, 2022),
27-29
