JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
A.Sh. To`ymurodov
Osiyo xalqaro universiteti Pedagogika va psixologiya
kafedrasi o`qituvchisi
+998912447213
Abdurahmontuymuradov@gmail.com
AUTIZM SINDROMIGA CHALINGAN BOLALARGA PSIXOLOGIK XIZMAT
KO‘RSATISHDA DIAGNOSTIKA VA KORREKSIYA JARAYONI
Anotatsiya:
Ushbu maqolada autizm spektr buzilishi (ASB) bo‘lgan bolalarga psixologik xizmat
ko‘rsatishning ilmiy-amaliy asoslari yoritilgan. Asosan, diagnostika va korreksion ishlar jarayoni,
qo‘llaniladigan metodlar, yondashuvlar hamda mutaxassislar hamkorligida amalga oshiriladigan
xizmat ko‘rsatish mexanizmlari keng yoritiladi. Autizm sindromining klinik-psixologik
xususiyatlari, standartlashtirilgan baholash vositalari va samarali terapiya shakllari (ABA,
TEACCH, sensor integratsiya, logopedik yondashuvlar) haqida tahliliy ma’lumotlar berilgan.
Shuningdek, psixologik xizmat ko‘rsatishda individual yondashuv, oila bilan ishlash va
monitoring jarayonining dolzarbligi asoslab berilgan. Mazkur maqola psixolog, defektolog,
logoped va boshqa mutaxassislar uchun amaliy qo‘llanma sifatida xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
Autizm spektr buzilishi, diagnostika, psixologik xizmat, korreksiya, ABA terapiya,
TEACCH metodikasi, sensor integratsiya, logopedik yondashuv, ijtimoiy muloqot, bola
rivojlanishi, psixologik yordam.
Kirish
So‘nggi yillarda psixologik va pedagogik amaliyotda autizm spektr buzilishi (ASB) bo‘lgan
bolalarga nisbatan e’tibor ortib bormoqda. Autizm sindromi bola rivojlanishining eng erta
davrlarida namoyon bo‘ladigan, ijtimoiy muloqot va xulq-atvorning buzilishi bilan
xarakterlanuvchi neyroinklyuziv holatdir. Bu sindromga chalingan bolalar uchun maxsus
psixologik yordam, individual yondashuv va tizimli korreksion dasturlar zarur. Ushbu maqolada
autizm sindromiga chalingan bolalarni psixologik diagnostika qilish va korreksion jarayonni
samarali tashkil etishning ilmiy-amaliy asoslari yoritiladi.
1. Autizm spektr buzilishi: nazariy asoslar
Autizm spektr buzilishi (ASB) atamasi bir necha turdagi rivojlanish buzilishlarini o‘z ichiga
oladi, jumladan: klassik infantil autizm (Kanner autizmi), Asperger sindromi, Rett sindromi,
bolalik disintegrativ buzilishi va boshqa noaniq rivojlanishdagi autizm shakllari. Ushbu
buzilishlar quyidagi asosiy xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
Ijtimoiy muloqotdagi buzilishlar (kontaktga kirishishdagi qiyinchiliklar, empatiyaning past
darajasi).
Nutq rivojlanishining kechikishi yoki cheklanganligi (ekholaliya, funktsional nutqning
yo‘qligi).
Takrorlanuvchi xatti-harakatlar va cheklangan qiziqishlar.
Sensor sezuvchanlikdagi o‘zgarishlar (hipersensitivlik yoki giposensitivlik).
Ushbu xususiyatlar bolaning shaxsiy rivojlanishiga, ijtimoiy moslashuviga va umumiy psixik
salomatligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Diagnostika jarayoni
2.1. Diagnostika maqsadi va tamoyillari
Diagnostika jarayoni autizm sindromining darajasini aniqlash, bolaning psixologik rivojlanish
xususiyatlarini o‘rganish va unga mos korreksion dastur ishlab chiqish maqsadida amalga
oshiriladi. Asosiy tamoyillar quyidagilardan iborat:
Individual yondashuv – har bir bolaning o‘ziga xos rivojlanish sur’atlarini inobatga olish;
Komplekslik – psixologik, pedagogik va tibbiy mezonlarning uyg‘unligi;
Dinamik kuzatuv – bolaning rivojlanishini vaqt oralig‘ida baholash.
2.2. Diagnostik metodlar
Diagnostik vositalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
a) Kuzatish
Bolaning ijtimoiy kontaktga kirishishi, nutqdan foydalanishi, hissiy javoblari va o‘yin faoliyatini
kuzatish asosida baholanadi.
b) Standartlashtirilgan testlar
ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule)
– autizm alomatlarini aniqlashda eng
keng qo‘llaniladigan metod.
CARS (Childhood Autism Rating Scale)
– autizm darajasini aniqlash uchun mo‘ljallangan
shkalali test.
M-CHAT-R
– 18–30 oylik bolalar uchun skrining testi.
c) Psixologik testlar
Rivojlanish diagnostikasi
(nutq, tafakkur, xotira, diqqat).
Sensor integratsiya testlari
– sezuvchanlik buzilishlarini aniqlash.
Ijtimoiy-emotsional rivojlanish testlari
– ijtimoiy moslashuv va empatiya darajasini
baholash.
3. Korreksiya jarayoni
3.1. Korreksion ishning maqsadi
Korreksion psixologik yordam bola shaxsining ijtimoiy-psixologik moslashuvini, muloqot
ko‘nikmalarini rivojlantirish, xatti-harakatlarini me’yorlashtirish, sensor sezuvchanlikni
muvozanatlashtirish va mustaqil faoliyatni shakllantirishga qaratiladi.
3.2. Korreksion yondashuvlar
a) ABA terapiya (Applied Behavior Analysis)
Ilmiy asoslangan yondashuv bo‘lib, mukofot va motivatsiya tizimi orqali ijobiy xulq-atvorni
kuchaytirishga asoslanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
b) TEACCH metodikasi
Vaqt va makonni vizual tashkil etish orqali bolaga kundalik faoliyatda mustaqillik berishga
qaratilgan yondashuv.
c) Sensor integratsion terapiya
Sensor muvozanatni tiklash, ya’ni tovush, yorug‘lik, teginish va harakatlarga bo‘lgan javobni
tartibga solish orqali psixik muvozanatni mustahkamlash.
d) Logopedik ishlar
Nutqni rivojlantirishga qaratilgan individual va guruh mashg‘ulotlar, ayniqsa funktsional nutqni
faollashtirish, artikulyatsiya, diksiyani o‘rganish asoslari.
e) Oila bilan ishlash
Ota-onalarni psixologik jihatdan tayyorlash, korreksion ishda ishtirokini ta’minlash, maslahatlar
berish.
4. Psixologik xizmatni tashkil etish mexanizmlari
4.1. Psixologik xizmat ko‘rsatish muassasalari:
Maxsus maktablar va reabilitatsiya markazlari
Psixologik-pedagogik maslahat punktlari
Inson taraqqiyoti markazlari
Davlat yoki nodavlat psixologik yordam markazlari
4.2. Mutaxassislar jamoasi
Psixolog
Defektolog
Logoped
Psixiatr
Oila bilan ishlovchi ijtimoiy pedagog
4.3. Monitoring va baholash
Har 3–6 oyda bolaning rivojlanish dinamikasini qayta baholash, korreksion dasturni yangilab
borish zarur.
Xulosa
Autizm spektr buzilishi bo‘lgan bolalar bilan ishlashda diagnostika va korreksiya jarayoni
murakkab, ammo ilmiy asoslangan va tizimli yondashuv orqali yuqori samaradorlikka erishish
mumkin. Erta aniqlash, individual dasturlar ishlab chiqish, ko‘p tarmoqli mutaxassislar
hamkorligi hamda ota-onalar bilan faol ishlash muvaffaqiyat kalitidir. Psixologik xizmat doimiy
rivojlanib borishi, zamonaviy texnologiyalarga asoslangan bo‘lishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1. Toymurodov,
A.
(2023,
December).
MODERN
INTERPRETATION
OF
PSYCHODIAGNOSTICS AND PSYCHOCORRECTION OF EXTREME SITUATIONS. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE" SCIENTIFIC ADVANCES AND
INNOVATIVE APPROACHES" (Vol. 1, No. 5, pp. 71-79).
2. Toymurodov, A. (2023). BASICS OF PROVIDING PSYCHOLOGICAL SERVICES TO
MILITARY PERSONNEL. Академические исследования в современной науке, 2(24), 148-
152.
3. Shuhratovich, T. A. (2025). PSIXOLOGIK TESTLAR TURLARI VA ULARNI QANDAY
QO'LLASH. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(1), 8-15.
4. Abdurahmon, T. (2025). BOLALAR PSIXOLOGIYASINI O ‘RGANISH ULARNING
RIVOJLANISH JARAYONLARI. Modern digital technologies in education: problems and
prospects, 2(1), 16-21.
5. Abdurahmon, T. (2025). STRESSNI EKSPERIMENTAL TAHLIL QILISH. New modern
researchers: modern proposals and solutions, 2(1), 51-56.
6. Abdurahmon, T. (2025). XOTIRA VA ESLAB QOLISH JARAYONLARINI. New modern
researchers: modern proposals and solutions, 2(1), 57-62.
7. Abdurahmon,
T.
(2025).
PSIXOLOGIYADA
QAROR
QABUL
QILISH
JARAYONLARINI EKSPERIMENTAL TADQIQ QILISH. New modern researchers: modern
proposals and solutions, 2(1), 1-7.
8. Abdurahmon, T. (2025). PSIXOLOGIYADA NEYROEKSPERIMENTLARNING
AHAMIYATI. New modern researchers: modern proposals and solutions, 2(1), 14-20.
9.
Abdurahmon,
T.
(2025).
KOGNITIV
PSIXOLOGIYA
INSONNING
ONG
JARAYONLARI. New modern researchers: modern proposals and solutions, 2(1), 8-13.
10. Toymurodov, A. S. (2025). BOSHQARUV VA IJTIMOIY PSIXOLOGIYA O ‘ZARO
ALOQASI. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 7-12.
11. Toymurodov, A. S. (2025). LIDERLIK VA RAHBARLIK PSIXOLOGIYASI. Modern
digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 19-24.
12. Toymurodov, A. S. (2025). QAROR QABUL QILISH VA PSIXOLOGIK OMILLAR.
Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 13-18.
13. Toymurodov, A. S. (2025). TASHKILOT ICHIDAGI IJTIMOIY MUNOSABATLAR.
Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 1-6.
14. Toymurodov, A. S. (2025). KOGNITIV DISSONANSIYA: PSIXOLOGIK QARAMA-
QARSHILIKNI ANGLASH. New modern researchers: modern proposals and solutions, 2(1),
33-38.
15. Toymurodov, A. S. (2025). IJTIMOIY IDENTITET VA O'ZLIKNI ANGLASH. New
modern researchers: modern proposals and solutions, 2(1), 21-26.
