JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Fattullayeva Mahzuna Maqsudovna
Osiyo xalqaro universiteti pedagogika
va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
LUG‘AT TARKIBINING SHAKL VA MA’NO MUNOSABATI JIHATIDAN
TAVSIFLANISHI
Annotatsiya:
Leksikografiya lug‘at tuzishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish, lug‘at tuzish
yo‘llarini o‘rganib, uni yaratish usullarini ishlash, davr taraqqiyoti talablarini qoniqtira oladigan
lug‘atlar tilini asoslab berish kabi masalalar bilan shug‘ullanadi. Leksikografiya amaliyoti o‘ziga
xos tashkiliy ishlarni uyushtirish, har bir tilning so‘z boyligini aniqlash, shu tildagi so‘zlarni
kartotekaga yozib, tartibga solish, ana shu kartotekalar asosida kerakli lug‘atlar tuzishni o‘z
oldiga qo‘yadi.
Kalit so‘zlar:
Ta`limiy lug`atlar, leksikografiya, o`zbek va jahon lug`atchiligi, ona tilini
o`qitishda ta`limiy lug`atlarning ahamiyati, ta`limiy lug`atlar yaratish tamoyillari.
Maktab ona tili darsliklarida o’quvchilarni tilimizning moddiy boyligi so’zlarning tarkibini tahlil
etishga o’rgatish muhim masalalardan biridir. Har bir o’zbek maktabi o’quvchisi o’z ona
tilisidagi so’zlarni ma‘noli bo’laklarga to’g’ri ajrata bilishi, o’zak va qo’shimchalarning birikish
qonuniyatlari, tub, yasama, tublashgan, soddalashgan, tublashayotgan so’zlar haqida zaruriy
ma‘lumotlarga ega bo’lishi lozim. So’z asosi o’zak lisoniy sathda leksemaga teng kelib, uning
lug’aviy ma‘nosi, o’z yoki ko’chma ma‘noda ekanligi, shakldoshlari, ma‘nodoshlari,
talaffuzdoshlari, o’z yoki o’zlashma qatlamga mansubligi, tarixiy yoki zamonaviyligini aniqlash
o’quvchining so’z tarkibi tahlilida leksikologiyadan; o’zak va qo’shimcha qo’shiluvida yuz
beradigan har xil fonetik jarayonlar fonetika, fonologiya, orfografiya, morfonologiyadan;
qo’shimchalarning vazifasi, tuzilishi, shakldoshlari, ma‘nodoshlarini aniqlash so’z yasalishi,
morfemika, morfologiyadan zaruriy bilimlarga ega bo’lishini talab etadi. Demak, o’zbek tilida
so’z tarkibi, so’zning ma‘noli qismlari deganda o’zak va qo’shimcha tushuniladi. Ammo
morfema terminini, aytilganidek, so’zning barcha ma‘noli qismlariga nisbatan qo’llashga o’zbek
tilining milliy tabiati to’sqinlik qiladi, shuning uchun tilimizda faqat qo’shimchaga nisbatan
morfema terminini qo’llash maqsadga muvofiqdir. Nutqimizda rus, arab, fors, shuningdek,
yevropa tillaridan o’zlashgan so’zlar nihoyatda ko’p bo’lib, ularning ayrimlari o’zbek tilida
ma‘noli qismlarga ajralish imkoniyatiga ega bo’lsa (shaxs-iy-at, ma‘mur-iyat, ma‘naviy-at, fikr-
an, shakl-an), aksariyati flektiv tabiatini to’la saqlagan (siyosat, falsafiy, artillerist, kooperativ,
mifologiya, modifikatsiya, mexanizm, mexanik, mexanist, mexanizatsiya). O’zlashma so’zlarni
tarkibini ajratish biroz munozarali. Chunki, aslida yasama holicha kirib kelgan o’zlashma so’zlar
tub so’z sifatida qabul qilinishi, tarkibidan morfema ajratilmasligi lozim. Ammo ularning
ayrimlari tilimizda shunchalik keng qo’llanadiki, maktab o’quvchilari ularni o’z yoki o’zlashma
ekanligini ilg’ay olmaydilar. Shu bois o’zlashma so’zlarning o’zak va qo’shimchalarini ajratish
imkoni borlari, o’zbekcha affiks olib yasalganlari lug’atda ma‘noli qismlarga ajratilib berilgan:
medal-li, ma‘mur-iy-at-chi-lik, ma‘lum-ot, maskirovka-siz, ideal-lashtirish, aspirant-lik, adab-iy-
ot, jism-an, moliya-viy, madaniy-at, mas‘ul-iyat. Tillarni kuzatishdan ma‘lumki, morfologik
ko’rsatkichlar yo mustaqil ma‘noli leksemalardan, yoki har xil qo’shimchalarning o’zaro birikib
yangi qo’shimcha hosil qilish usulidan shakllanadi. Ko’pgina so’zlar qo’shilib ketishi natijasida
ikkinchi qism morfemaga aylanib ketishi mumkin: gapir (gap ur), tupir (tuf ur), supur (suv ur),
berkit (berk et), to’lat (to’la et), bo’shat (bo’sh et), yo’qot (yo’q et), yo’qol (yo’q o’l), aytoladi
(ayta oladi), ketaver (keta ber), ketvormoq (ketib yubormoq), boryapti (borib yotibdi). So’z
tarkibi lug’ati o’rni bilan imlo lug’ati vazifasini ham o’tay oladi. Chunki so’zlarning tarkibiy
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tuzilishi haqida qat‘iy bilimga ega bo’lish, o’zakka turli vazifadagi morfemalar qo’shilishi
natijasida yuz beradigan fonetik o’zgarishlarni anglab olish, shubhasiz, yozuvdagi har xilliklarni
bir shaklga keltirishga yordam beradi. O’zakni ajrata bilish, so’z tarkibidagi tovush
o’zgarishlarini fahmlash so’zni to’g’ri yozishga imkon beradi. Shu sababli so’z tarkibi o’quv
lug’atida ayrim so’zlarning etimologiyasi, ya’ni kelib shiqishiga ishora qilib ketish lozim:
anglashilmovchilik (ong-la-sh-il-ma-vchilik), sanoqsiz (son-a-q-siz), atoqli (ot-a-q-li) kabi.
Bugungi kunda soddalashish, tublashish, yaxlitlashish kasb etgan va bu jarayonni boshidan
kechirayotgan o’zbecha so’zlar tarkibi tahlil qilinmaydi, ular bir o’zakka teng keladi: qizg’ish,
qishloq, kungay, kunduzi, kurtak, yo’rg’a, yiring, qopqoq. Tarkibida egalik, kelishik shakllari
yaxlitlangan ayrim ravishlar, modal so’zlar ham ma‘noli qismlarga ajralmaganligi bois tarkibi
tahlil etilmaydii: kunda, birga, birdan, yaqinda, kechasi, kunduzi,to’satdan, zimdan, qo’qqisdan,
haqiqatdan, chamasi, aftidan, afsuski. Har bir so’zning ma‘noli bo’laklarga ajratilishi undagi
qismlarning hozirgi o’zbek adabiy tilida o’zaro munosabatga kirisha olish xususiyatiga
asoslanadi. So’zning tarkibini ajratishda, avvalo o’zak ajratilib, uning lug’aviy ma‘nosi
aniqlanadi. O’zakka qaysi qo’shimcha turi qo’shilmasin, u har doim o’zakdagi ma‘no bilan
aloqador bo’ladi va yangi so’z yasalganda ham o’zakning ma‘nosi saqlanib qoladi. Masalan,
suvoqchilik so’zining tarkibi suva+q+chi+lik. Ushbu kasb-hunar bilan bog’liq soha otining
o’zakdagi suvash harakati bilan aloqasi uzilmagan. Yuqorida aytilganidek, qo’shimchalar
serqirra mohiyat bo’lib, turli belgilariga ko’ra turli guruhlarga mansub bo’ladi. So’z tarkibi
tahlilida ular quyidagi shartli belgilar bilan ko’rsatiladi: - o’zak; - so’z yasovchi ko’shimcha; -
lug’aviy shakl hosil qiluvchi (shakl yasovchi) qo’shimcha; ^- sintaktik shakl hosil qiluvchi (so’z
o’zgartiruvchi) qo’shimcha; ◊- murakkab qo’shimcha; °- shakldosh (omonim) qo’shimcha; *-
ma‘nodosh (sinonim) qo’shimcha; #- zid ma‘noli (antonim) qo’shimcha; ∩- talaffuzdosh
(paronim) qo’shimcha; Leksikografiya lug‘at tuzishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish, lug‘at
tuzish yo‘llarini o‘rganib, uni yaratish usullarini ishlash, davr taraqqiyoti talablarini qoniqtira
oladigan lug‘atlar tilini asoslab berish kabi masalalar bilan shug‘ullanadi. Leksikografiya
amaliyoti o‘ziga xos tashkiliy ishlarni uyushtirish, har bir tilning so‘z boyligini aniqlash, shu
tildagi so‘zlarni kartotekaga yozib, tartibga solish, ana shu kartotekalar asosida kerakli lug‘atlar
tuzishni o‘z oldiga qo‘yadi. Shuni aytib o‘tish kerakki, kishilarning yodda tutib qolish qobiliyati
naqadar kuchli bo‘lmasin, tildagi barcha so‘zlarni, ularning xilma-xil ma’nolarini esda saqlash
mumkin emas. Shuning uchun ham kishilarning madaniy hayotida turli xildagi lug‘atlarning
ahamiyati juda kattadir. Kishilarning ana shunday madaniy ehtiyojlarini qondirish uchun (turli
xildagi lug‘atlar tuzilgan va tuzilmoqda. Hozirgi kunda ikki tillik, ko‘p tillik tarjima lug‘atlari,
izohli lug‘atlar, terminologik lug‘at, tarixiy lug‘at, etimologik lug‘at, chet tillardan o‘tgan so‘zlar
lug‘ati, dialektologik lug‘at, frazeologik lug‘at, ideomatik kabi lug‘atlar kishilarning madaniy
ehtiyojini qondirish uchun xizmat qilmoqda. Lekin bunday lug‘atlarning xilma-xilligi va turli
maqsadlarda tuzilganligi foydalanish jarayonini qiyinlashtiradi. Shuning uchun keyingi paytda
jahonda universal lug‘at tuzishning turli ko‘rinishlari paydo bo‘lmoqda. Buni axborot
texnologiyalarining rivoji, kitobiy lug‘atlarga qaraganda elektron lug‘atlarning imkoniyati
ko‘proq ekanligi va bunday lug‘atlar uchun lingvistik ta’minot ehtiyoji bilan izohlash mumkin.
Jahonda universal lug‘at tuzish uchun bir qancha kopsepsiyalar mavjud. Lug‘at tuzuvchilar
“Universal lug‘at” atamasini ham har xilda tushunishadi. Masalan, rus tilida maktab o‘quvchilari
uchun yaratilgan universal lug‘atda bir necha lug‘atlarlarning jamlanmasi tushinilgan. Unda
boshlang‘ich maktab o‘quvchilari uchun beshta lug‘at turlari jamlanib nashr etilgan: orfografik
izohli lug‘at, frazeolagizmlar lug‘ati, inglizcha va ruscha lug‘at hamda sinonim, antonim va
omonimlar lug‘ati. Lug‘atning har bir qismi maktab dasturlari asosida ishlab chiqilgani
ta’kidlangan. Lekin beshta lug‘at deb kiritilgan bo‘lsa-da, har bir qismda ikki-uch lug‘at turlarini
birlashtirilgani ham ko‘ramiz. Masalan, orfografik va izohli lug‘at bir qismda, sinonim, antonim
va omonimlar bitta qismda jamlanganini ko‘ramiz. Lug‘at illyustratsiyalar bilan boyitilgan. Jami
576 sahifadan iborat. Yana bir maktab o‘quvchilari uchun rus tilida 2009- yilda nashr etilgan
universal lug‘at ma’lumotnoma (spravochnik) ko‘rinishida tuzilgan. Unda ham yuqoridagi kabi
bir necha lug‘atlar jamlanib qo‘yilgan, xolos: orfografik, izohli, frazeologik, etimologik, so‘z
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yasalishi, sinonim, antonim va omonimlar lug‘ati. Lug‘at annotatsiyasida lug‘at noodatiy
ko‘rinishda ekanligi, lekin ko‘p aspektli juda samarali o‘quv vositasi ekanligi ta’kidlangan.
Lug‘at 752 sahifani tashkil etadi. Bulardan tashqari ham ko’plab maktab o’quvchilari uchun
universal lug’atlar tuzilgan. Yuqoridagi kabi ko‘rinishdagi universal lug‘atlar faqat maktab
o‘quvchilari uchun tuzilmay, balki ko‘rinishda ham tuzilgan.
XULOSA
:
Ma’nodoshlikning so‘zlar asosida yuzaga kelgan turi leksik (lug‘aviy) sinonimlar deyiladi.
Masalan, nomus -vijdon, dangasa - yalqov - ishyoqmas – tanbal so‘zlari leksik sinonimlardir.
Bunday so‘zlar, odatda, bir xil so‘z turkumiga mansub bo‘ladi. Ularning bir umumiy ma’no
doirasida bog‘lanishi esa, sinonimik qator deb yuritiladi. Masalan, vaqt-payt-zamon-fursat-
mahal-chog‘-kez-mavrid-palla- muddat-dam so‘zlari o‘zaro sinonimik qator hosil qilgan.
Sinonim qator tuzishda asos qilib olingan so‘z dominanta (bosh so‘z) deb yuritiladi. Dominanta
odatda uslubiy jihatdan betaraf va umumiste’mol so‘zlaridan bo‘lib, sinonim so‘zlar lug‘atida
birinchi o‘rinda beriladi. Masalan, yuz - bet - aft - bashara - turq - chehra - oraz - ruxsor
sinonimik qatoridagi yuz so‘zi betaraf - dominanta bo‘lib, aft, bashara turq salbiy, oraz, chehra,
ruxsor esa ijobiy munosabat ifodalash uchun xizmat qiladi. Xususan, polisemantik so‘z o‘zining
har bir ma’nosi bilan boshqa-boshqa sinonim qatorda ishtirok etib, uni boyitadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. qizi
Fattullayeva,
M.
M.
(2024).
INSONNING
XULQ-ATVORI
VA
MOTIVATSIYASI. Methods of applying innovative and digital technologies in the educational
system, 1(2), 301-306.
2. Fattullayeva,
M.
M.
(2024).
O
‘QUVCHILARNING
KOMMUNIKATIV
KOMPETENSIYALARINI
SHAKLLANTIRISHDA
ERTAKLAR
O
‘QITISHNING
NAZARIY VA METODIK ASOSLARI. PEDAGOG, 7(4), 243-248.
3. qizi Fattullayeva, M. M. (2024). YOSH VA PSIXOLOGIK RIVOJLANISH:
BOLALIKDAN KATTALIKKA QADAR. Methods of applying innovative and digital
technologies in the educational system, 1(2), 295-300.
4. qizi Fattullayeva, M. M. (2024). PSIXOLOGIYANING UMUMIY TUSHUNCHASI VA
ASOSIY SOHALARI. Methods of applying innovative and digital technologies in the
educational system, 1(2), 289-294.
5. qizi Fattullayeva, M. M. (2024). INSONNING HISSIY TAJRIBALARI VA ULARNI
BOSHQARISH. Methods of applying innovative and digital technologies in the educational
system, 1(2), 307-312.
6. qizi Fattullayeva, M. M. (2024). INSON PSIXIKASINING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI. Methods of applying innovative and digital technologies in the educational
system, 1(2), 313-318.
7.
qizi Fattullayeva, M. M. (2024). O ‘QUVCHILARNI BADIIY USLUBDAGI
MATNLARNI YARATISHGA
O ‘RGATISH. PEDAGOG, 7(5), 653-663.
8.
Maqsudovna, F. M. (2025). BOSHLANG ‘ICH SINFDA LIRIK ASARLAR USTIDA
ISHLASH
METODIKASI.
YOSH
OLIMLAR,
MAGISTR
VA
IQTIDORLI
TALABALARNING ILMIY FAOLIYATINI OSHIRISHDA ULARGA QARATILGAN
KREATIV G ‘OYALAR, YECHIM VA TAKLIFLAR, 2(24), 25-28.
9.
Maqsudovna, F. M. (2025). BOSHLANG ‘ICH SINFLARDA SINTAKTIK
TUSHUNCHALAR USTIDA ISHLASH METODIKASI. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR
JURNALI, 2(2), 446-449.
10.
Fattullayeva, M. (2024). O ‘QUVCHILARNING SO ‘Z BIRIKMASI, GAP USTIDA
ISHLASH KO ‘NIKMASINI O ‘STIRISH. Medicine, pedagogy and technology: theory and
practice, 2(9), 534-542.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
11.
Maqsudovna, F. M. (2025). ONA TILINING JAMIYATDAGI O ‘RNI VA
AHAMIYATI. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 48-53.
12.
Maqsudovna,
F.
M.
(2025).
PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALAR
VA
INNOVATSIYALAR. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2),
42-47.
13.
Maqsudovna, F. M. (2025). MOTIVATSIYA VA O ‘QUV FAOLIYATINI RAG
‘BATLANTIRISH. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 36-
41.
14.
Maqsudovna, F. M. (2025). O ‘QITISH METODLARI VA USULLARI. Modern digital
technologies in education: problems and prospects, 2(2), 31-35.
15.
Maqsudovna,
F.
M.
(2025).
TA'LIM
VA
TARBIYANING
ASOSIY
TAMOYILLARI. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 25-30.
