JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Osiyo xalqaro universiteti Dotsenti p.f.f.d.(PhD)
Sitora Akbarovna Ikromova
KEKSALIK DAVRIDA RUHIY SALOMATLIKNING KONSEPTUAL ASOSLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada keksalik davrida inson ruhiy salomatligining konseptual asoslari
tahlil qilinadi. Ruhiy holatning yoshi ulg‘aygan sari qanday o‘zgarishi, ruhiy salomatlikka ta’sir
etuvchi psixologik, ijtimoiy va biologik omillar o‘rganiladi. Keksalar uchun qulay psixologik
muhit yaratish, ularning ijtimoiy faolligini qo‘llab-quvvatlash va depressiv holatlarning oldini
olish bo‘yicha ilmiy asoslangan yondashuvlar tavsiya etiladi. Shuningdek, ruhiy salomatlik
tushunchasining yoshga oid o‘ziga xosliklari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
keksalik, ruhiy salomatlik, psixologik moslashuv, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash,
depressiya, kognitiv o‘zgarishlar, gerontopsixologiya.
Kirish
Zamonaviy jamiyatda keksalik yoshdagi aholi sonining ortib borishi muhim ijtimoiy va
psixologik muammolarni yuzaga keltirmoqda. Tibbiyot va sotsial sohalarda ilgari surilayotgan
innovatsion yondashuvlar inson umrini uzaytirishga xizmat qilayotgan bo‘lsa-da, ruhiy
salomatlikni ta’minlash masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, keksalikda ruhiy holatning
barqarorligi, hayotdan mamnunlik hissi, o‘zini jamiyatning faol a’zosi sifatida his qilish holatlari
psixologik yondashuvlar orqali chuqur o‘rganilishi lozim. Ruhiy salomatlik nafaqat ruhiy
kasalliklarning yo‘qligi, balki shaxsning o‘z hayotidan qoniqishi, maqsadlar qo‘ya olishi,
muloqot va ijtimoiy aloqalarda faol ishtirok etish qobiliyatidir. Bu yoshda odamlar ko‘plab
yo‘qotishlar, hayotiy maqsadlarning o‘zgarishi, ijtimoiy mavqe pasayishi, sog‘liq bilan bog‘liq
muammolar kabi omillar ta’sirida ruhiy muvozanatni yo‘qotish xavfi ostida bo‘lishadi. Shu
sababli keksalik davrida ruhiy salomatlikni saqlab qolish uchun chuqur psixologik va sotsial
tahlillar asosida ish olib borish zarur.
Asosiy qism
Ruhiy salomatlik – bu shaxsning o‘zini anglash darajasi, hissiy barqarorlik, ijtimoiy moslashuv
va stresslarga qarshi turish qobiliyatidir. Keksalik yoshda ruhiy salomatlikka ta’sir etuvchi asosiy
omillar quyidagilardan iborat:
1.
Biologik o‘zgarishlar:
Yoshi ulg‘aygan sari miya faoliyatida sekinlashuv, kognitiv
funksiyalarning pasayishi, uyqu buzilishlari, xotira zaiflashuvi kabi holatlar kuzatiladi. Bular
ruhiy holatga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
2.
Ijtimoiy omillar:
Ijtimoiy izolyatsiya, yolg‘izlik hissi, yaqin insonlarning vafoti, mehnat
faoliyatining tugashi ruhiy siqilish, depressiya va hayotdan norozilik holatlarini kuchaytiradi.
3.
Psixologik omillar:
Shaxsning o‘ziga bo‘lgan munosabati, hayotiy tajriba,
moslashuvchanlik, stresslarga nisbatan chidamliligi bu davrdagi ruhiy barqarorlikka kuchli ta’sir
qiladi.
Gerontopsixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ijobiy fikrlaydigan, faolligini saqlab qolgan,
oilaviy qo‘llab-quvvatlashga ega bo‘lgan keksalarda depressiv holatlar kamroq kuzatiladi.
Aksincha, yolg‘iz yashovchi, ijtimoiy aloqalardan chetda qolgan, kasalliklardan aziyat
chekayotgan kishilarda ruhiy salomatlik izdan chiqadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Psixologik salomatlikni ta’minlashda quyidagi chora-tadbirlar muhim rol o‘ynaydi:
Psixoprofilaktik ishlar:
Ruhiy salomatlikni mustahkamlash, stressni kamaytirish, ijtimoiy
moslashuvni kuchaytirish bo‘yicha treninglar va suhbatlar o‘tkazish.
Ijtimoiy faoliyatga jalb qilish:
Madaniy, sport, jamoat tadbirlarida ishtirok etish, ularni
volontyorlikka jalb qilish ruhiy holatni ko‘taradi.
Psixologik maslahat va yordam:
Kasbiy psixologlar tomonidan olib boriladigan individual
va guruhli suhbatlar, emotsional yengillikni ta’minlovchi texnikalar ruhiy sog‘lomlikni qo‘llab-
quvvatlaydi.
Kognitiv faoliyatni rag‘batlantirish:
Kitob o‘qish, yangi narsalarni o‘rganish, fikrlash
mashqlari orqali miyaning faoliyatini faollashtirish ruhiy holatni mustahkamlaydi.
Oila va jamiyat yordami:
Keksalarning oilaviy muhitda mehr va e’tibor bilan yashashi,
ijtimoiy tizimlar orqali qo‘llab-quvvatlanishi ularning psixologik holatida ijobiy aks etadi.
Shuni ham ta’kidlash lozimki, keksalik davriga oid ruhiy salomatlik masalasi bugungi kunda
psixologiya, gerontologiya, ijtimoiy ish va tibbiyot fanlarining kesishgan nuqtasida
o‘rganilmoqda. Bu holat psixologik yondashuvlarni yanada chuqurlashtirishni, shaxsning ruhiy
ehtiyojlarini aniqlashda kompleks metodlardan foydalanishni taqozo etadi. Jumladan, zamonaviy
psixologiyada ruhiy salomatlikni quyidagi yo‘nalishlarda o‘rganish taklif etiladi:
Humanistik yondashuv:
Bu yondashuvda har bir keksa insonning ichki salohiyati, o‘zini
anglash darajasi, shaxsiy qadriyatlari va maqsadlarining mavjudligi muhim hisoblanadi.
Abraham Maslou va K. Rojerslar tomonidan ilgari surilgan nazariyalar keksalarning ham o‘zini
aktualizatsiya qilishga qodir ekanini asoslaydi.
Egopsixologik yondashuv:
Keksa insonning "Men" konsepsiyasini saqlab qolishi, o‘zini
mustaqil shaxs sifatida his qilish, avvalgi hayotiy tajribalarni zamonaviy sharoitga moslashtirishi
ruhiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Pozitiv psixologiya yondashuvi:
Seligman va Lyubomirskiylarning tadqiqotlari asosida,
minnatdorchilik, kechirimlilik, ijobiy esdaliklar bilan ishlash, hayotiy ma’no topish kabi
faoliyatlar keksalarda hayotdan mamnunlikni oshiradi.
Shuningdek, xorijiy davlatlar tajribasida keksalarning ruhiy salomatligini ta’minlashda maxsus
psixologik dasturlar joriy etilgan. Masalan, Skandinaviya mamlakatlarida keksa yoshdagilar
uchun psixologik reabilitatsiya markazlari faoliyat yuritadi, ular orqali psixoterapiya, musiqa
terapiyasi, san’at terapiyasi va ijtimoiy terapiya usullari keng qo‘llaniladi.
Mahalliy sharoitda esa mahallalar, nuroniylar kengashi, masjid va madaniyat markazlari orqali
keksalarni jamiyatga jalb etish, ularning fikriga quloq tutish, nasihatlariga e’tibor qaratish orqali
ruhiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlash imkoniyati mavjud. O‘zbek xalqining qadriyatlarida
keksalarga hurmat, ularga maslahatgo‘y sifatida qarash kabi jihatlar mavjud bo‘lib, bu omillar
psixologik barqarorlikda muhim rol o‘ynaydi.
Ruhiy salomatlikni ta’minlashda zamonaviy texnologiyalarning o‘rni ham ortib bormoqda.
Masalan, keksalarga mo‘ljallangan mobil ilovalar, onlayn maslahat platformalari, virtual
psixologik xizmatlar orqali ruhiy muammolarga yechim topish imkoniyatlari kengaymoqda. Bu
esa keksalar uchun o‘z muammolarini tez va sifatli hal etish, yolg‘izlik hissidan xalos bo‘lish va
doimiy emotsional aloqada bo‘lish imkonini beradi.
Shuningdek, diniy qadriyatlar, an’anaviy e’tiqodlar va ma’naviy qo‘llab-quvvatlash ham
keksalar ruhiy holatining muvozanatida muhim o‘rin egallaydi. Ruhiy salomatlikni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
mustahkamlashda milliy mentalitetga mos yondashuvlar, xalqona maslahatlar, psixoterapevtik
elementlar samarali bo‘lishi mumkin.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, keksalik davrida ruhiy salomatlik inson hayotining sifatini belgilovchi
eng muhim omillardan biridir. Bu davrda psixologik muvozanatning buzilishi nafaqat shaxsiy,
balki ijtimoiy darajada ham salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ruhiy salomatlikni saqlash –
bu shunchaki ruhiy kasalliklarning yo‘qligi emas, balki insonning o‘zini qadrlashi, hayotdan
ma’no topa bilishi, boshqalar bilan iliq munosabatda bo‘lish qobiliyatidir. Shu bois psixologik
xizmatlar, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimi va madaniy-ma’naviy omillar keksalar ruhiy
holatini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ilmiy asoslangan yondashuvlar orqali har
bir keksaning ruhiy farovonligini ta’minlash ijtimoiy burch sifatida qaralishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Икромова, С. А. (2024). ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ ПСИХОЛОГИИ В ЖИЗНИ
ЧЕЛОВЕКА. Introduction of new innovative technologies in education of pedagogy and
psychology, 1(3), 26-31.
2. Ikromova, S. A. (2024). INTELLEKT VA IQBOL: KOGNITIV PSIXOLOGIYA. Problems
and solutions at the stage of innovative development of science, education and technology, 1(2),
99-104.
3. Икромова, С. А. (2024). ОСНОВНЫЕ ОБЩИЕ ПОНЯТИЯ И ОСНОВНЫЕ
НАПРАВЛЕНИЯ ПСИХОЛОГИИ. Introduction of new innovative technologies in education
of pedagogy and psychology, 1(3), 20-25.
4. Икромова, С. А. (2024). ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ МОЛОДЕЖИ И
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ КРИЗИСЫ. New modern researchers: modern proposals and
solutions, 1(2), 29-35.
5. Икромова, С. А. (2024). ПОЗНАВАТЕЛЬНЫЕ ПРОЦЕССЫ И ПАМЯТЬ
ЧЕЛОВЕКА. Introduction of new innovative technologies in education of pedagogy and
psychology, 1(3), 59-65.
6. Ikromova, S. A. (2024). PSIXOLOGIK SALOMATLIK VA UNING JAMIYATDAGI
ROLI. Problems and solutions at the stage of innovative development of science, education and
technology, 1(2), 93-98.
7. Икромова, С. А. (2024). КОНСУЛЬТИРОВАНИЕ И ТЕРАПИЯ ЛЮДЕЙ В
СОЦИАЛЬНОЙ СРЕДЕ. New modern researchers: modern proposals and solutions, 1(2), 8-14.
8. Икромова, С. А. (2024). ОТВЕТСТВЕННОСТЬ ПСИХОЛОГА. New modern researchers:
modern proposals and solutions, 1(2), 63-68.
9. Икромова,
С.
А.
(2024).
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ
ПРОБЛЕМЫ
И
ИХ
РЕШЕНИЯ. Introduction of new innovative technologies in education of pedagogy and
psychology, 1(3), 46-52.
10. Ikromova, S. A. (2024). PSIXOLOGIK YORDAMNING ASOSIY USULLARI:
MASLAHATLASHUV VA TERAPIYA. Problems and solutions at the stage of innovative
development of science, education and technology, 1(2), 87-92.
11. Ikromova, S. A. (2024). EMOTSIYALAR VA ULARNING PSIXOLOGIK
TA’SIRI. Problems and solutions at the stage of innovative development of science, education
and technology, 1(2), 105-110.
12. Ikromova, S. A. (2024). PSIXOLOGIK MUAMMOLAR VA ULARNING DAVOLASH
USULLARI. Problems and solutions at the stage of innovative development of science,
education and technology, 1(2), 75-80.
Икромова, С. А. (2024). ЭМОЦИИ И ИХ ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ЭФФЕКТЫ. New modern
researchers: modern proposals and solutions, 1(2), 49-55.
