JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
268
Nasriyev Burxon Bahodirovich
Romitan tuman 1-son politexnikumining
―Informatika va axborot texnologiyalari‖ fani o‗qituvchisi
MS ACCESSDA JADVALLAR BILAN ISHLASH
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Microsoft Access dasturida jadvallar bilan ishlashning nazariy
va amaliy jihatlari chuqur yoritilgan. Jadval tushunchasi, uni yaratish bosqichlari, maydon
turlari, jadvallar o‘rtasida bog‘lanishlar, ma’lumotlarni filtrlash, so‘rovlar yaratish va
formalar bilan ishlash jarayonlari izchil tushuntirilgan. Maqola Access foydalanuvchilari,
ayniqsa o‘quvchi va o‘qituvchilar uchun foydali amaliy qo‘llanma vazifasini bajaradi.
Аннотатция:
В статье рассматриваются теоретические и практические аспекты работы с
таблицами в Microsoft Access. Подробно излагается понятие таблицы, этапы ее создания,
типы полей, связи между таблицами, фильтрация данных, создание запросов и работа с
формами. Статья служит полезным практическим руководством для пользователей Access,
особенно студентов и преподавателей.
Annotasion:
This article covers the theoretical and practical aspects of working with tables in
Microsoft Access. The concept of a table, the stages of its creation, field types, relationships
between tables, data filtering, creating queries, and working with forms are explained in detail.
The article serves as a useful practical guide for Access users, especially students and teachers.
Kalit so‘zlar:
MS Access, ma‘lumotlar bazasi, jadval, forma, so‗rov, bog‗lanish, ma‘lumot turlari.
Kirish
Bugungi kunda raqamli ma‘lumotlar hajmining keskin oshishi sababli, ularni samarali boshqarish,
saqlash va tezkor ishlov berish dolzarb masalaga aylangan. Shunday vositalardan biri bo‗lgan
MS
Access
dasturi, ayniqsa kichik va o‗rta hajmdagi ma‘lumotlar bazasi tizimlarini yaratish uchun
qulay, interfeysi sodda va funksional jihatdan kuchli vosita hisoblanadi. Access dasturida eng
asosiy komponent bu
jadval
bo‗lib, barcha ma‘lumotlar aynan jadvallarda saqlanadi.
MS Accessda jadval tushunchasi
Jadval — bu Access ma‘lumotlar bazasidagi asosiy obyekt bo‗lib, unda ma‘lumotlar qat'iy tuzilma
asosida saqlanadi. Har bir jadval
maydonlar (fields)
va
yozuvlar (records)
dan iborat. Misol
uchun, ―Talabalar‖ jadvali quyidagi maydonlarni o‗z ichiga olishi mumkin:
ID (Primary key)
Familiyasi
Ismi
Tug‗ilgan sana
Kursi
Telefon raqami
Jadvaldagi har bir yozuv — bir talaba haqidagi to‗liq ma‘lumotni bildiradi. Maydonlar esa
ma‘lumotlarning turini aniqlaydi. Jadval tuzilmasi to‗g‗ri loyihalansa, kelajakda ma‘lumotlar bilan
ishlash jarayoni soddalashadi va samarali kechadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
269
Jadval yaratish usullari
MS Access dasturida jadval yaratishning bir necha usuli mavjud:
1.
Design View (Loyihalash ko‘rinishi)
– maydon nomlari, ularning turlari, xossalari
(masalan: majburiy to‗ldirish, default qiymat, indekslash) belgilanadi.
2.
Datasheet View (Ma’lumotlar ko‘rinishi)
– jadvalga to‗g‗ridan-to‗g‗ri ma‘lumot kiritiladi,
Access avtomatik ravishda maydon turini aniqlaydi.
3.
Shablonlar asosida
– tayyor namunaviy jadvallarni qo‗llash.
4.
Import orqali
– Excel, CSV, ODBC manbalaridan jadval olib kirish.
Har bir maydon quyidagi ma‘lumot turlariga ega bo‗lishi mumkin:
Ma’lumot turi
Tavsifi
Short Text
Qisqa matn (255 belgigacha)
Long Text
Uzoq matn, izohlar uchun
Number
Raqamlar (butun, o‗nlik)
Date/Time
Sana va vaqt
Currency
Pul birliklari
AutoNumber
Avtomatik raqamlanish (odatda asosiy kalit)
Yes/No
Tanlov (Ha/Yo‗q)
Lookup Wizard
Boshqa jadvaldan qiymat tanlash imkonini beradi
Jadvallar o‗rtasida bog‗lanish o‗rnatish
Accessda ma‘lumotlarning takrorlanishini oldini olish, yaxlitlikni ta‘minlash maqsadida
jadvallar
o‘rtasida aloqalar
o‗rnatiladi. Bu jarayon
Relationship
menyusi orqali amalga oshiriladi.
Aloqalarning asosiy turlari:
Birga-ko‘p (One-to-Many)
– eng keng tarqalgan bog‗lanish. Masalan, ―Fakultet‖ va
―Talaba‖ jadvallari o‗rtasida: bitta fakultetda ko‗plab talabalar bo‗lishi mumkin.
Birga-bir (One-to-One)
– kamdan-kam qo‗llaniladi. Har bir yozuv faqat bitta boshqa
yozuv bilan bog‗liq bo‗ladi.
Ko‘pga-ko‘p (Many-to-Many)
– oraliq jadval orqali amalga oshiriladi. Masalan, ―Talaba‖
va ―Fan‖ jadvallari o‗rtasidagi bog‗lanishni ―Fan-talaba‖ oraliq jadvallari orqali ifodalash
mumkin.
Primary Key (asosiy kalit)
va
Foreign Key (tashqi kalit)
tushunchalari bu yerda juda muhim.
Primary Key — har bir yozuvni noyob tarzda aniqlaydi, tashqi kalit esa boshqa jadvaldagi asosiy
kalitga murojaat qiladi.
Ma‘lumotlar bilan ishlash: filtrlash va saralash
Yaralgan jadvalga ma‘lumotlar kiritilgach, foydalanuvchi ularni turli mezonlar asosida saralashi
va filtrlashi mumkin:
Filtrlash (Filter by Selection/Filter by Form)
– aynan belgilangan shartga mos yozuvlarni
chiqaradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
270
Saralash (Sort)
– yozuvlarni alifbo tartibida yoki raqam bo‗yicha tartiblaydi.
Izlash (Find)
– matn bo‗yicha tezkor qidiruvni amalga oshiradi.
Shuningdek, Access foydalanuvchiga
Validation Rule
va
Input Mask
yordamida kiritilayotgan
ma‘lumotlar to‗g‗riligini nazorat qilish imkonini beradi.
Formalar bilan ishlash
Formalar (Forms)
– foydalanuvchiga jadvaldagi ma‘lumotlar bilan qulay interfeysda ishlash
imkonini beradi. Formani yaratish orqali:
Ma‘lumotlarni ko‗rish, tahrirlash yoki yangi yozuv qo‗shish osonlashadi.
Dizayn orqali foydalanuvchiga qulay ko‗rinish yaratiladi.
Boshlovchi foydalanuvchilar uchun murakkab jadval ko‗rinishini soddalashtirish mumkin.
Formalarni
Form Wizard
,
Blank Form
, yoki
Design View
yordamida yaratish mumkin.
Formaga qo‗shimcha tugmalar, menyular, hisob-kitoblar, shartli formatlashlar kiritish mumkin.
So‗rovlar (Queries) bilan ishlash
So‗rovlar orqali jadvallardagi ma‘lumotlar ustida tahliliy ishlar olib boriladi. Access quyidagi
so‗rov turlarini qo‗llab-quvvatlaydi:
Select Query
– eng oddiy so‗rov turi. Jadvaldan kerakli maydonlarni ajratib olish.
Action Query
– ma‘lumotlarga o‗zgartirish kiritish (yangilash, o‗chirish, qo‗shish).
Parameter Query
– foydalanuvchi kiritgan qiymatga asoslangan natijalarni chiqarish.
Crosstab Query
– ko‗p o‗lchamli jadval ko‗rinishida tahlil qilish.
So‗rovlar SQL tilida yozilishi ham mumkin. Access avtomatik tarzda
Query Design View
yordamida bu jarayonni soddalashtiradi.
Xulosa
Microsoft Access — bu kuchli, qulay va moslashuvchan ma‘lumotlar bazasi dasturi bo‗lib,
ayniqsa kichik hajmdagi loyihalar uchun juda foydalidir. Jadval bilan ishlash Accessning yuragi
hisoblanadi: to‗g‗ri loyihalashtirilgan jadval tuzilmasi, malakali bog‗lanishlar, forma va so‗rovlar
yordamida foydalanuvchi turli murakkab muammolarni hal qilishi mumkin. Ushbu maqolada
yoritilgan bilimlar Access bilan samarali ishlashni o‗zlashtirishda muhim ahamiyatga ega.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
271
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Microsoft Corporation.
Access 365 User Guide
, Microsoft Press, 2023.
2.
Yusufjonov, A. ―Ma‘lumotlar bazasi va Access asoslari.‖ Toshkent: Fan va texnologiya,
2021.
3.
Karimov, M.
Kompyuter texnologiyalari va dasturlash asoslari
, Toshkent, 2020.
4.
Дж. Претти.
MS Access 2019. Полное руководство
, Москва: ДМК Пресс, 2020.
5.
Turakulovich, M. O. (2024). BASIC PRINCIPLES AND RULES OF INNOVATIVE
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
4
(3), 836-843.
6.
To‘raqulovich, M. O. (2024). INNOVASION AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
ULARNI TA‘LIMDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI.
Международный журнал научных
исследователей
,
9
(1), 190-193.
7.
Murodov, O. T. R. (2024). SUN'IY INTELLEKT VA MASHINASOZLIK ASOSLARINI
MAKTABLARDA O ‗RGATISH IMKONIYATLARI.
The latest pedagogical and psychological
innovations in education
,
1
(2), 73-79.
8.
Murodov, O. T. R. (2024). INFORMATIKA FANINING ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O
‗RNI VA AHAMIYATI.
The latest pedagogical and psychological innovations in education
,
1
(2),
52-58.
9.
TO‘RAQULOVICH, M. O. (2025). KIBERXUJUMLAR TURLARI VA ULARDAN
HIMOYALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 72-75.
10.
TO‘RAQULOVICH, M. O. (2025). OPERATSION TIZIMLAR TAVSIFI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 88-91.
11.
TO‘RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROT TIZIMLARINI HIMOYALASH
VOSITALARI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO‘LLANILISHI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 76-79.
12.
TO‘RAQULOVICH, M. O. (2025). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BUGUNGI
KUNDAGI O ‗RNI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 92-95.
13.
TO‘RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INFORMATIKA
VA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI
FANI
O'QITISHDA
ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALARNI
QO'LLASH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 96-99.
14.
TO‘RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INTERNETDAN
XAVFSIZ
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 84-87.
15.
TO‘RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
ELEKTRON
POCHTADAN
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 80-83.
