JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Tarix kafedrasi, PhD Mahmudov
Dilshod taqrizi ostida
Bektoshev G’iyosiddin Saxriddin o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti 2-
kurs talabasi
Email:
bektoshevgiyosiddin03@gmail.com
AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA AHOLINING ETNIK TARKIBI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Amir Temur va Temuriylar davrida Movarounnahr hamda
qo‘shni hududlarda yashagan aholining etnik tarkibi tahlil qilinadi. Temuriylar imperiyasi
tarkibidagi turli xalqlar, ularning kelib chiqishi, etnik xilma-xilligi va ijtimoiy hayotdagi o‘rni
tadqiq etiladi. Shuningdek, Amir Temurning yurishlari va davlat siyosati natijasida aholi
tarkibida yuz bergan o‘zgarishlar, etnik guruhlarning o‘zaro ta’siri hamda madaniy aloqalari
yoritiladi.
Kalit so’zlar:
Temuriylar davri, Nizomiddin Shomiy, Klavixo, Mo’g’ul etnonimi, etnoslar,
sartlar, turklar, tojiklar, hunarmandlar.
Аннотация:
В статье анализируется этнический состав населения, проживавшего в
Моваруннахре и соседних областях в период правления Амира Темура и Тимуридов.
Изучены различные народы империи Тимуридов, их происхождение, этническое
разнообразие и роль в общественной жизни. Также освещены изменения в структуре
населения в результате походов Амира Темура и государственной политики,
взаимодействие этносов и культурные связи.
Ключевые слова:
период Тимуридов, Низамиддин Шами, Клавихо, монгольский этноним,
этнос, сарты, тюрки, таджики, ремесленники.
Abstract:
This article analyzes the ethnic composition of the population living in Movarounnahr
and neighboring areas during the period of Amir Temur and Timurids. The various peoples of
the Timurid Empire, their origin, ethnic diversity and their role in social life are studied. Also,
the changes in the structure of the population as a result of Amir Temur's campaigns and state
policy, the interaction of ethnic groups and cultural relations are covered.
Key words:
Timurid period, Nizamiddin Shami, Claviho, Mongolian ethnonym, ethnos, Sarts,
Turks, Tajiks, artisans.
KIRISH:
Amir Temur va Temuriylar davri (XIV asr oxiri – XV asr) mintaqa tarixida muhim o‘rin tutadi.
Bu davrda mintaqada siyosiy barqarorlik o‘rnatilib, iqtisodiy va madaniy taraqqiyot yuksaldi.
Ayniqsa, Movarounnahr va Xuroson hududlarida turli etnik guruhlar yashagan bo‘lib, ularning
o‘zaro aloqalari jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynagan.
Amir Temur
asos solgan imperiya tarkibida turkiy, forsiy, arab, hind va boshqa ko‘plab xalqlar mavjud edi.
Ushbu etnik xilma-xillik davlat boshqaruvi, harbiy tuzilma, hunarmandchilik, savdo va
madaniyat sohalarida o‘z aksini topdi. Temuriylar davrida turli xalqlarning birgalikda yashashi
va faoliyati natijasida madaniy almashinuv kuchayib, ilm-fan va san’at rivojlandi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
MATERIALLAR VA USLUBLAR:
Amir Temur tarixi yoritilgan aksariyat manbalarda sarkardaning zafarli yurishlari, davrning
siyosiy manzaralari aks etgan bo’lishiga qaramay, ularda qisman etnik ma’lumotlar ham o’rin
olgan. Forsiy manbalarda Movarounnahr aholisining umumiy soni, guruhlarga bo’linish holati
to’g’risida ma’lumotlar keltirilmagan. Ammo tarixiy voqealar bayonida etnoslarning nomlari,
yashagan hududi, yetakchilari, ko’chirilgan yoki ko’chib o’tgan hududlari to’g’risida qaydlar
mavjud. Manbalardagi etnik ma’lumotlar qisman aynan biror etnik guruh xususida to’g’ridan-
to’g’ri ma’lumot (sulduzlar tumani, jaloyirlar joylashuvi va boshq.) bersa, aksariyat hollarda
shaxs ismlari bilan birga keltiriladi (amir Muayyad arlot, amir Bayon sulduz va boshq.). Forsiy
manbalarning barchasi ham Movarounnahr etnik manzarasini to’liq tiklash mumkin bo’lgan
etnik ma’lumotlarni qamrab olmagan. Ayrim manbalarda etnik ma’lumotlar juda kam. Jumladan,
G’iyosiddin Ali Yazdiy asarida Movarounnahr bilan bog’liq o’nga yaqin etnonimlar tilga olingan.
Nizomiddin Shomiyda etnik ma’lumotlar birmuncha ko’proq bo’lib, yigirmaga yaqin etnonimlar
aks etgan. Amir Temur davri keng qamrovda yoritilgan asar Sharafiddin Ali Yazdiyning
“Zafarnoma”sida Movarounnahr bilan bog’liq o’ttizdan ortiq etnonimlar qayd etilgan. Muiniddin
Natanziyning asari ham etnik ma’lumotlarga boy bo’lib, unda yigirmaga yaqin etnonimlar sanab
o’tilgan. Temuriylar davrida yaratilgan yana bir qancha forsiy manbalarda Amir Temur davridagi
etnik holat xususida ma’lumotlar mavjud.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR:
Amir Temur davri yoritilgan forsiy manbalarning aksariyatida harbiy-siyosiy jarayonlarda arlot,
sulduz, barlos, jaloyir, nayman, keroyit, arkanut, qang’li, qavchin, dug’lot, nukuz, qipchoq,
toyjiyut (toyjiut), apardiy, qo’ng’irot, makrit, mang’it, bahrin, qishliq, arg’un, tag’ochi, axtachi,
o’yrot, qiyot, qutchi (quchchi, qushchi), qozoq, turkman, uyg’ur, turk, tojik (tozik), Mo’g’ul, 110
yasovur, xazora, nekudar, arab, qora tatar, tatar kabi etnonimlar ko’p bor eslatilgan. Shuningdek,
manbalarda ba’zi o’rinlarda aholiga nisbatan joy nomini qo’llash hollari ham uchraydi. Masalan:
samarqandlik, xorazmlik va boshq. Forsiy manbalarda Movarounnahr aholisining asosi turku
tojik iborasi bilan eslatiladi. Bu nom ba’zi o’rinlarda faqat o’troq aholiga nisbatan qo’llangan
holatlar ham mavjud. Shuningdek, manbalarda turku tojik Mo’g’ulu tojik shaklida ham almashib
kelgan.[1] Muiniddin Natanziy amir Husaynning mag’lub etilishi voqealari bayonida “barcha
amirlar va qolgan Mo’g’ulu tozik amir Husayndan dilgir bo’ldi”, degan ma’lumotni keltiradi. Bu
yerda XIV asr 60-70 yillarida mintaqa harbiy-siyosiy hayotida muhim o’rin tutgan amirlar va
ularning qo’shini nazarda tutilmoqda. Unda qo’shindagi askarlar turkiy yoki Mo’g’ul etnik kelib
chiqishga ega bo’lishidan qat’iy nazar Mo’g’ul etnonimi bilan ifodalangan. Shuningdek,
manbalarda turk, tojik, Mo’g’ul etnonimlari alohida qo’llangan holatlar ham ko’p. Turk etnonimi
manbalarda keng va tor ma’nolarda keltirilgan. Tor ma’noda biror qabilaning etnik kelib
chiqishini ifodalasa, keng ma’noda xalqqa yoki qo’shinga nisbatan umumiy nom sifatida
qo’llangan. Tojiklar (tozik shaklida ham uchraydi) Movarounnahrning asosiy aholisi sifatida
mintaqaning turli hududlarida, jumladan Buxoro, Samarqandda turkiy aholi bilan yonma-yon
istiqomat qilgan.[2] Manbalar va tadqiqotlarda Amir Temur qo’shinining asosini turkiy va
Mo’g’ul xalqlari tashkil etgani, tojiklardan ham alohida bo’linmalar tuzilib, “Lashkari tojik” deb
nomlangani to’g’risida ma’lumotlar mavjud. Shuningdek, Amir Temurning tojiklardan maxsus
ayg’oqchilari bo’lgani va ular qo’shni davlatlardagi harbiy-siyosiy vaziyat xususida ma’lumot
berib turgani “Zafarnoma”da eslatiladi. Bu davrda Farg’ona, Toshkent va Xorazm aholisining
katta qismi sart deb atalgan. Sart etnik nom bo’lmay, muqim yashovchi aholining yig’indi nomi
bo’lgan.[3] V.V. Bartoldga ko’ra, sart atamasi tojik ma’nosini beradi. Ammo sartlarning bir
qismi kelib chiqishi turklashgan sug’diylar bo’lgan. O’rta Osiyodan sharqiy o’lkalarga savdo
uchun borganlar etnik mansubligidan qat’iy 111 nazar, sartlar deb atalgan. Mahmud Qoshg’ariy
sart atamasini “savdogar” ma’nosida izohlagan. Bobur fors-tojik tilida so’zlashuvchi xalqlar
sartlardir, deydi. Demak, sart atamasini bir xalqqa tegishli deb bo’lmaydi. Umumiy ma’noda sart
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o’troq yashab, savdo-sotiq va hunarmandchilik bilan shug’ullangan tojik va turkiylarga nisbatan
qo’llangan.[4] Amir Temur istilo etgan mamlakatlardan, asosan, Old Osiyo mamlakatlaridan, bir
guruh aholini Movarounnahrga ko‘chirib keladi. Klavixoning so‘rab olgan maʼlumotlariga ko‘ra,
ko‘chirib kelinganlar soni yuz mingdan oshiqroq bo‘lgan (Klavixonnig Movarounnahrga
ko‘chirib kelinganlar haqidagi maʼlumotida ziddiyatlik mavjud: bir yerda ko‘chirib kelinganlar
soni yuz mingdan oshiq deyilsa, ikkinchi yerda ularning soni ikki yuz mingdan oshiq deb
ko‘rsatilgan). Ko‘chirib kelinganlar qatorida Klavixo arablarni, turklarni, armanlarni tilga oladi;
eronliklar ham oz bo‘lmagan, albatta. Ko‘chirib kelinganlar asosan hunarmand – kosiblar, olim –
fuzalolar va boshqalar bo‘lgan. Masalan, Damashqdan Amir Temur har xil ipakli matolarni
to‘qiydigan hunarmandlarni, zardo‘zlarni, quruvchi – muhandislarni, tosh yo‘nuvchilarni, otish
qurollarini yasaydigan ustalarni va shularga o‘xshash toifadagi hunarmandlarni ko‘chirib kelgan
edi.[5] XV asrda o‘tgan tarixchi Fasih Xavofiyning qayd qilishicha, Xorazmdagi quruvchilar va
hunarmand ustalar qatorida yurt oqsoqollari va bu yurtning nomdor kishilari ham ko‘chirilgan.
Shahrisabzda qad ko‘targan Oq Saroy Xorazmdan ko‘chirib kelingan ustalar ko‘li bilan qurilgan.
Ko‘chirib keltirilganlar asosan Samarqandga, uning atroflariga, hamda Zarafshon vohasining bir
qancha boshqa rayonlariga joylashtirilgan edi. Movarounnahr hududining etnik tarkibi har xil
bo‘lgan bo‘lsa hamki, Amir Temur ularni birlashtirdi, barcha aholini jalb qilib mamlakatning
iqtisodiy va madaniy taraqqiyotini rivojlantirdi, davlatning siyosiy mavqeini jahon darajasiga
ko‘tarishga erishdi.[6]
XULOSA:
Xulosa qilib aytish mumkinki, Temur va temuriylar davrida Movarounnahrda o’zbek
ajdodlarining asosini turg’un yashovchi turk tilli aholi tashkil qilgan. Mazkur hududda yashovchi
turk tilli aholining eron tilli aholi bilan asrlar davomida aralashib, qorishib kelishi jarayonida IX-
X asrlarda, keyinchalik o’zbek nomini olgan, alohida xalq (elat) shakllanadi. O’zbek elatining
tarkibiga ilk o’rta asrlardagi turk tilli qabilalar ham qirgan. Bular, Temur va uning vorislari
davrida ham qabila nomlarini va urug’-aymoqlarga bo‘linish tartibini saqlab qolish bilan birga,
xo’jaliklardagi va moddiy madaniyatlaridagi ayrim xususiyatlarini ham saqlab qolgan edilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sharafiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. Toshkent, 1997.
2. Muiniddin Natanziy. Muntahab ut-tavorix. Toshkent, 2010.
3. Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma. Toshkent, 1996.
4. Ibn Arabshoh. Amir Temur tarixi. I-II, Toshkent, 1994.
5. B. Ahmedov. Amir Temur. Toshkent, 1996.
6. Muhammadjonov A. Amir Temur saltanati. Toshkent, 1996.
