JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kozimova Nigora Abduqahorovna
Osiyo хalqaro universiteti o`qituvchisi
TA’LIM TIZIMIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR OLIY TA’LIMDA TAHSIL
OLADIGAN 1-KURS TALABALARINING O‘QUV FAOLIYATIDAGI HISSIY
ZO’RIQISH XUSUSIYATLARI
Anotatsiya:
Ushbu maqolada oliy talimda tahsil oladigan 1-kurs talabalarining o‘quv
faoliyatidagi moslashuv jarayonidagi hissiy zo’riqish holatlari hamda buning oqibatida turli-
tuman vaziyatlarga duch kelishlari haqida fikr yuritilgan. Shuningdek, talabalardagi yolg‘izlik
holatlari bo‘yicha chet ellik olimlarning qilgan tadqiqot ishlaridan ma`lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Hissiy zo’riqish fenomeni, psixodinamik yondashuv, sotsiologik yondashuv,
kognitiv yondashuv, interaksionistik yondashuv, ekzistensial yondashuv
.
Kirish.
Hozirgi kunda jamiyatimizda insonlarning tafakkuri va hayotga munosabati
o‘zgarmoqda. O‘tmish qoldiqlaridan voz kechgan jamiyatimiz a’zolari hayotida o‘z o‘rnini
yangicha ishonch ortib bormoqda. Kishilarmiz ongida demokratik qadriyatlar eng muhim yutuq
bu aholining shu jumladan yoshlarning faolligi oshayotgani, hayotimizni isloh etish va yangilash
zarurligiga, mamlakatimizning kelajagiga bo‘lgan qat’iy ishonchdir.
Ma’lumki, shaxs kamolga yetib borar ekan, unga atrofdagi tashqi muhit, shaxslararo
munosabatlar, ta’lim olayotgan muassasasi hamda oilaviy muhit tizimli ravishda ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bois shaxs hayotida ijobiy tomonlar bilan bir qatorda salbiy jihatlar ham farqlanadi. Bu esa
o‘z-o‘zidan shaxsda emotsional holatlarda zo‘riqish, xavotirlanishni yuzaga kelishiga olib keladi
va shaxsning kamolga yetishiga to‘sqinlik qilib yol-izlikka mahkum qiladi.
Zamonaviy talaba o‘zining rivojlanish tendensiyalari va mazmuni jihatdan murakkab olamda
yashaydi. Talabalarning ruhiy holati har doim maktab psixologlari, o‘qituvchilari, ota-onalarning
diqqat-e’tiborida bo‘lgan. Ruhiy tushkunlik holatidagi bolalarda stress holatiga kuchli reaksiya
holati kuzatilib, ular nihoyatda emotsinal hamda hama narsani ko‘ngliga yaqin oladilar, oqibatda
ularning yolg‘izlik holatiga zaifligi kuchayib boradi. Bolaning og‘ir depressiv holati uning
shaxsiyatini keskin o‘zgartirib yuborishi mumkin.
G‘arbda talabalardagi yolg‘izlik shaxs bo‘lib yetishishning alohida sharti deb qabul qilingan.
Sharqda esa yolg‘izlik, tanholik, o‘z ma’naviy dunyosini boyitish tushunchasi bilan bog‘liq.
Shunday qilib, yolg‘izlik shaxsning rivojlanishi, yetuk inson bo‘lib yetishishida zaruriy
shartlardan biri bo‘lib qoldi.
Adabiyotlar tahlili.
Freydning shogirdi va izdoshi K. Xorni asabiy shaxslarni toifalashni
tavsiflash natijasida ularning har birida ko‘ngilchan, o‘zini chetga olgan, agressiv xarakterlarda
ifodalanadigan yolg‘izlik hissiga izoh beradi. Talabalardagi yolg‘izlikni tushuntirishda
psixodinamik yondashuv namoyandalaridan D.Zilburg, G. Sallivan, F. Fromm-Reyxman, Barton,
Ferrera, Rubens, Lidermanlar o‘z izlanish-larida diqqat-e’tiborni shaxsiy xarakter xislatlarining
qay biri yolg‘izlik hissini kechirishga olib kelishini aniqlashga qaratganlar. Ular qisman yoki
umuman tashqi omillarni e’tibordan chetda qoldirganlar.
1938 yilda D.Zilburg birinchi marta talabalardagi yolg‘izlikning psixologik tahlilini ilmiy
asoslab berishga hamda “yolg‘izlik” va “yakkalanish” tushunchalarining o‘rtasidagi farqni ochib
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
berishga urindi. Bunda u “yolg‘izlik” tushunchasini kimsasizlik sifatida, “tanholik”ni esa
kayfiyatga bog‘liq ravishda yuzaga keladigan me’yoriy holat deb talqin qiladi. D.Zilburgning
fikricha, “tanholik” insonning aniq bir shaxs bilan muloqotga ehtiyoj sezishi natijasida vujudga
keladi. “Yolg‘izlik” esa aksincha doimiylik ko‘rinishiga xos bo‘lib, yengib bo‘lmas hissiyot
hisoblanadi.
Talabalardagi yolg‘izlik hissiga oid konseptual asoslar Frida Fromm-Reyxmanning fikrlarida
batafsil bayon qilingan. Uning talabalardagi yolg‘izlik hissiga oid qarashlari ruhiy kasallarni
klinik tadqiq qilish natijasida ishlab chiqilgan. Shu sababli muallif yolg‘izlikni ikki tomonlama
tushunishni ilgari suradi. Bunda yolg‘izlik, bir tomondan, ruhiy ojiz insonlarni “hissiy
falajlangan va yordamga muhtoj odamlarga aylantirishi” va ikkinchi tomondan, sog‘lom
insonlardagi konstruktiv yolg‘izlik hissini farqlaydi. Ruhan ojiz insonlarni yolg‘izlik ahloqsiz
odamga aylantiradiki, bu uning ruhiy buzilishiga olib kelishi muqarrar. Olimaning ta’kidlashicha,
yolg‘izlikning shakllanishiga ona mehridan mahrum bo‘lish holati ham ta’sir ko‘rsatadi. Shu
o‘rinda Frida Fromm-Reyxman yolg‘izlik muammosini to‘lig‘icha o‘rganish murakkab hodisa
ekanligini uqtiradi.
R.Sleyter talabalardagi yolg‘izlikning manbai shaxsiy individualizm, ya’ni shaxsiyat-parastlik,
deb hisoblaydi. Har bir inson birga bo‘lishga va muloqot qilishga intiladi. Lekin “Har kim
o‘zi uchun” degan nuqtai nazarning mavjudligi natijasida muloqotga ehtiyoj qoniqarsiz tus oladi.
Olimning fikricha, mana shu holat talabalarda yolg‘izlanishga olib keladi.
Kognitiv yondashuvga ko‘ra inson o‘z yolg‘izligini nafaqat his qilishi, balki ongli tarzda
anglashi lozim. Kognitivistlar talabalardagi yolg‘izlikning vujudga kelish sabablarini yoritishda
keng yondashuvga asoslanadilar. Ular bunda shaxs taraqqiyotidagi o‘tmish va hozirgi kun
tajribalarining ta’sirini e’tibordan chetda qoldirmaydilar.
Kognitiv yondashuvning yirik namoyandalari amerikalik ijtimoiy psixologlar Enn Peplo va
Deniyel Perlmanlardir. Ular empirik tadqiqotlar orqali talabalardagi yolg‘izlik kechinmasi va
o‘z-o‘zini past baholash o‘rtasidagi aloqani ochib berganlar. Talabalardagi yolg‘izlikni
tushuntirishda E.Peplo “Attributsiya” (ya’ni o‘ziga xos xususiyat, belgi, alomat) nazariyasini
ilgari surgan. Agar individ o‘zini “yolg‘iz insonman” degan aniq atributsiyaga yo‘naltirsa,
undagi yolg‘izlik hissi ko‘payadi va mustahkamlanadi. Boshqacha qilib aytganda, shaxsiy
yolg‘izligini anglash va yolg‘izlikka oid ichki kechinmalarni faollashtirish (samoatributsiya –
o‘z-o‘zida belgilarni shakllantirish) inson hayotida mazkur hodisaning mavjudligiga olib keladi.
Shaxsning hayotiy olami quyidagi to‘rtta ekzistensional imkoniyatlarni ro‘yobga chiqarishga
yo‘-naltirilgan:
1) Individ taqdirining noyobligi, tug‘ma “Men”ni dolzarblashtirish;
2) Insonga o‘zining mavjud ekanligini aniqlash va kechinmalarini sharhlashda foydalaniladigan
qadriyat va g‘oyalardan iborat an’ana va madaniyat;
3) Boshqa kishilar bilan munosabatlarni tashkil etish, guruhlarga kirish va rollarni bajarish bilan
bog‘liq individning ijtimoiy muhiti;
4) Kishining boshqalar bilan “Men-sen” munosabatlarini o‘rnatishi. Boshqalarni idrok etish.
Talabalardagi yolg‘izlik hissi shaxsning o‘zaro munosabatlariga aloqador sub’ektiv
standartlarning o‘zgarishi bilan kuchayishi yoki susayishi mumkin. O‘zaro munosabatlarning
sub’ektiv standartlari ikki xil usul bilan shakllanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Birinchidan, o‘tgan tajriba bizda qoniqish va baxtiyorlik hissini vujudga keltiradigan o‘zaro
ta’sirlar haqidagi tasavvurni shakllantiradi. Ijtimoiy munosabatlar mazkur umumiy standartlar
bilan taqqoslanadi, agar ijtimoiy hayot avvalgidan yomon bo‘lsa o‘zini baxtsiz his qiladi.
Ikkinchidan, ijtimoiy o‘zaro munosabatlarni taqqoslash o‘ziga-o‘zi baho berishga ham ta’sir
ko‘rsatadi. O‘zaro munosabatlarning ijtimoiy shaxsiy standartlari qat’iy belgilangan emas, vaqt
o‘tishi bilan o‘zgarib boradi.
Bu o‘zgarishlar ko‘plab omillar ta’sirida ro‘y beradi.
A) kishining yoshiga bog‘liq tarzda ijtimoiy o‘zaro munosabatlarga bo‘lgan shaxs ehtiyojlari
o‘zgaradi. G. Shixining fikricha, kasbiy faoliyatda tezda yuqori cho‘qqilarni zabt etganlar
hayotining o‘rtalariga borib bo‘shashishi, yangi do‘st va tanishuv aloqalariga ehtiyoj sezishi
mumkin.
B) o‘zini-o‘zi anglashning yuqori darajasi-ga ega insonlar guruhida muloqotda bo‘lgan kishilarda
asta-sekin o‘zining ijtimoiy mu-nosabatlarini yuqori baholashi va o‘z oldiga yangi maqsadlar
qo‘yishiga undashi mumkin.
S) moslashuv jarayoni ham shaxsning ijtimoiy o‘zaro munosabatlar namunasining ta’sirini
oshirishi mumkin. Hayoti mazmunli va samarali kechgan inson o‘zaro munosabatlardan yuqori
darajadagi qoniqishni kutadi.
Yolg‘izlik va depressiya
bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Yolg‘izlikning fazoviy o‘lchovi ancha
murakkab bo‘lib, o‘zini-o‘zi idrok qilishning 3 ta shaklini ifodalash maqsadida qo‘llaniladi:
1) o‘zini yaxlit reallik − fazo va tabiatnining bir qismi deb idrok qilish;
2) o‘zini hayotni ilohiy va sirli sohalariga aloqadorligini anglash;
3) o‘z taqdirining noyobligiga yoki buyuk tarixiy maqsadlarga aloqador ekanligiga ishonch.
Mazkur jihatlarning hech bo‘lmaganda bittasi mavjud bo‘lsa ham fazoviy yolg‘izlik namoyon
bo‘lishi mumkin.
Madaniy yolg‘izlik kichik guruhlarda ham namoyon bo‘lishi mumkin. Inson o‘zining madaniy
qadriyatlariga umumqabul qilingan madaniyatni mos kelmasligini anglaganda ro‘y beradi.
Yolg‘izlikning bu tipi juda katta ijtimoiy o‘zgarishlar ro‘y berayotgan jamiyat uchun
xosdir.talabalardagi yolg‘izlik holatlari quyidagi jarayonlarda namoyon bo‘ladi:
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak “Talabalarda ijtimoiy-psixologik yolg‘izlik tuyg‘usining
namoyon bo‘lishi” natijasida quyidagi xulosalarni berish mumkin:
- Shaxsdagi yolg‘izlik holati xavotirlanish va depressiya hamda hissiy zo‘riqish holatlari bilan
bog‘liq bo‘lishi;
- Talabalardagi emotsionallik ularda yolg‘izlikni yuzaga keltiruvchi omillardan sanalishi;
- Talabalarda o‘quv faoliyati va kundalik tashvishlarni ko‘payishi ularda depressiya holatlarini
keltirib chiqarishi;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
-Talabalarda yuzaga keladigan kattalik hissi, mustaqillikka erishish tom ma’noda hissiy-
emotsional zo‘riqishlarni keltirib chiqaradi;
- Talabalar o‘quv faoliyatidan qoniqmaslik, berilgan topshiriqlarni o‘z vaqtida bajarmaslik,
o‘quv topshiriqlarini me’yoridan ortib ketishi ularda depressiyani va undan keyin yolg‘izlik
holatlarini keltirib chiqaradi;
Yolg‘izlik jamiyatning barcha ijtimoiy tizimlariga xos bo‘lgan ko‘p qirrali hodisa
bo‘lib, ekzistensial, fenomenologik, shaxsiy va ijtimoiy tomonlarini o‘zida aks ettiradi.
Uni tahlil qilishning murakkabligi ushbu hodisaning ikkilik labilligi bilan belgilanadi.
Ya’ni, inson borlig‘ining qarama-qarshiliklarga to‘la individual va ijtimoiy qobig‘i
ham yolg‘izlik hodisasi refleksi tufayli yuzaga keladi.
Talabalardagi ruhiy zo‘riqish kayfiyati natijasida xulqning buzilishi, bizda ruhiy zo‘riqish
holatining delinkvent varianti sifatida ajratib ko‘rsatiluvchi holatga muvofiq keladi. Ruhiy
zo‘riqishga duchor bo‘lgan talabalar doimiy ravishda yomon kayfiyatda yuradilar, yig‘loqi
bo‘ladilar, atrof-muhit bilan ta’sirlashganda xafalikni namoyon qiladilar, yoshligidanoq badjahl
va noijtimoiy harakatlarga moyil bo‘ladilar. Shuningdek, talaba yoshidagi bolalarda ruhiy
zo‘riqish holatlarining nisbatan tipik holatlarining namoyon bo‘lishi ham ko‘zga tashlanadi.
Talabalar bunday paytda lanj, so‘lg‘in bo‘ladilar, atrofda sodir bo‘layotgan voqealarga hech
qanday munosabat bildirmagan holda o‘z o‘rinlarida jim yotadilar, sababini tushuntira olmagan
holda vaqti-vaqti bilan yig‘laydilar. Uyqu va uyg‘oqlik holatlarining vaqti o‘zgarib qoladi,
ishtahasi yo‘qoladi, tana og‘irligi borgan sayin kamayib boradi, ayrim holatlarda alimentar
distrofiya rivojlana boshlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kozimova, N. A. (2023). BUGUNGI TA’LIM TIZIMIDA ZAMONAVIY O‘QUVCHI
SHAXSINING IJTIMOIY VA PSIXOLOGIK JIHATLARI.
Educational Research in Universal
Sciences
,
2
(10), 44-46.V
2. Abduqahhorovna, N. K. (2023). PSIXOLOGIK KONSULTATSIYAGA MUROJAAT
QILUVCHI OTA–ONALARNING FARZAND TARBIYASI MUAMMOLARINI O
‘RGANISHDA HADISLARDAN TERAPIYA SIFATIDA FOYDALANISH.
3. Kozimova, N. (2023). USE OF HADITHS AS THERAPY IN STUDYING THE
PROBLEMS OF RAISING CHILDREN OF PARENTS APPLYING FOR PSYCHOLOGICAL
CONSULTATION.
Modern Science and Research
,
2
(9), 61-63.
4. Kozimova, N. A. (2023). BUGUNGI TA’LIM TIZIMIDA O’QUVCHI–YOSHLARNI
ZAMONAVIY KASBLARGA YO’NALTIRISH VA KASB–HUNAR TANLASHNING
IJTIMOIY VA PSIXOLOGIK JIHATLARI.
PEDAGOG
,
6
(5), 739-741.
5. Kozimova, N. A., & Ulug’ova, S. M. (2023). ZAMONAVIY PSIXOLOGIK
KONSULTATSIYA,
UNING
TURLARI
VA
UNGA
MUROJAAT
QILISH
SABABLARI.
Scientific Impulse
,
1
(6), 1679-1682.
6. Nigora Kozimova Abduqahorovna. (2023). Modern psychological consultation, its types
and reasons for applying to it. American Journal of Public Diplomacy and International Studies
(2993-2157),
1(9),
129–131.
Retrieved
from
http://grnjournal.us/index.php/AJPDIS/article/view/1343
7. Kozimova, N. A. (2023). Techniques and methods used in the process of psychological
counseling.
American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157)
,
1
(10),
338-341.
8. Kozimova, N. A. (2023). PERSONALITY TYPES.
American Journal of Public Diplomacy
and International Studies (2993-2157)
,
1
(10), 372-377.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
9. Kozimova, N. A. (2023). Psixologik konsultatsiya bosqichlari.
TECHNICAL SCIENCE
RESEARCH IN UZBEKISTAN
,
1
(5), 90-95.
10. Kozimova, N. A., & Ulugova, S. M. (2022). Classification of a Group of Staff for
Psychological Conseling and Referral to It.
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
,
7
, 175-
177.
11. Kozimova, N. A. (2024). OTA-ONALIK PSIXOLOGIYASI.
TECHNICAL SCIENCE
RESEARCH IN UZBEKISTAN
,
2
(1), 119-125.
12. Kozimova, N. A. (2024). PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF EMOTIONAL
TENSION IN
ADAPTATION
TO STUDY ACTIVITY
OF FIRST LEVEL
STUDENTS.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА
,
2
(2),
311-317.
13. Kozimova, N. A. (2024). Psychological aspects of emotional stress in adaptation to
educational activities. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 136-140.
