JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O‘rinova Maftuna No‘mon qizi
OXU o‘qituvchisi
O‘ZBEK XALQ BOLALAR O‘YINLARIDA OBRAZ MASALASI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek xalq bolalar o‘yinlari va ulardagi obraz masalasiga diqqat
qaratilgan. Bir nechta o‘yin matni tahlili orqali o‘yin folklori obrazlari ochib berilgan. Natijada
o‘zbek xalq bolalar o‘yin folklorida obrazlar tasnifi va tizimi haqida xulosa chiqarilgan.
Kalit so‘zlar:
o‘yin, obraz, tasnif, tizim, mif, ertak, ramz.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются узбекские народные детские игры и
проблема образности в них. Фольклорные образы игры раскрываются посредством
анализа нескольких игровых текстов. В результате сделан вывод о классификации и
системе образов в узбекском детском игровом фольклоре.
Ключевые слова:
игра, образ, классификация, система, миф, сказка, символ.
Annotation:
This article focuses on the issue of Uzbek folk children's games and the image in
them. The images of game folklore are revealed through the analysis of several game texts. As a
result, a conclusion is drawn about the classification and system of images in Uzbek folk
children's game folklore.
Keywords:
game, image, classification, system, myth, fairy tale, symbol.
Bolalar uchun har qanday detal obraz darajasiga koʻtarila oladi. Ular oʻzi minib yurgan novda-
choʻpni toychoq, oʻyinchoq qoʻgʻirchogʻini kelin obrazida tasavvur qilaveradilar. Bola tafakkuri
kattalar anglamagan yohud eʼtibor bermagan kichik narsalardan ham oʻzi uchun yangilik yarata
oladi.
Folklorshunos O.Safarov oʻyinlarni folkloriy hodisa sifatida oʻrganar ekan, oʻyinda harakatni
yuzaga keltiradigan soʻzning badiiy-estetik vazifasi mohiyatini har tomonlama tadqiq qilish
zarurligini taʼkidlaydi. Bunda xalq eʼtiqodi va magik tasavvurlari genezisiga nazar solish
lozimligiga eʼtiborni qaratadi. Olim oʻyin-qoʻshiqlar tarkibidagi har bir obraz shunchaki paydo
boʻlmaganligi, har birining oʻz vazifasi borligini taʼkidlaydi[1, 274].
Ho, kishma, kishma, kishma,
Bir la’li marjon kishma.
Marjonlarim bo‘ynimda,
Chechaklari zulfimda.
Zulfim bor-u, zulfim bor
Darvozaning qulfi bor.
Darvozani ochaylik,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Cho‘lga qarab qochaylik.
Cho‘lning yo‘li ingichka,
Guljon opam kelincha.
Qo‘llarida uzukcha,
Qoshlari bor suzukcha.
Uzukchani oldilar,
Sandiqchaga soldilar.
Sandiqchani bir tepdim,
Tillolari sochildi[2, 184].
“Ho kishma” o‘yini qizlar tomonidan bir-biriga yuzma-yuz turib, qo‘lma-qo‘l ushlashib,
chapdan-o‘ngga yoki o‘ngdan-chapga qarab, sakrab-sakrab o‘ynaladi. Matnda kelinchak obrazi
tasvirini ko‘rish mumkin. Marjon, zulf, uzuk, suzuk qosh, sandiqcha, tilla kabi detallar kelinga
ishora qilgan. O‘zbek xonadonlarida qizlarning yoshligidan ularga sarpo-suruv yig‘ish odatga
aylangan. Ota-ona yaxshi niyat qilib qiziga sandiq oladi va voyaga yetguncha uni sep bilan
to‘ldiradi. Har bir qiz kelin bo‘lish orzusida yashaydi. Shu bois qizaloqlar o‘yin-qo‘shig‘ida
kelinchak obrazi yetakchilik qiladi. Kelinning bo‘ynida marjon, zulfi taralgan, taqinchoqlar bilan
ziynatlangan, demak, to‘y bo‘lish arafasida. Mazkur o‘yin-qo‘shiq yor-yor matni ta’sirida
yaratilgan bo‘lishi mumkin. To‘y marosimlarida katta-yu kichik birga xursandchilik qilishadi.
Kelinga aytilgan yor-yor keyinchalik ishtirokchi qizaloqlar nutqiga ham o‘tgan. Zero, o‘yin
matnidagi tasvirlar yor-yor turkumidagi o‘xshatishlarni esga soladi.
E’tiborni tortgan yana bir jihat o‘yin-qo‘shiqda sandiq obrazining berilishidir. Sandiq milliy
buyumlardan biri hisoblanadi. Folklor asarlarida sandiq sir-sinoatli ashyo sifatida talqin qilinadi.
“Kuntug‘mish” dostonida Xolbeka jo‘natgan sandiq dostonning keyingi voqealari rivojiga turtki
beradi yoxud bolajonlarning sevimli “Zumrad va Qimmat” ertagida tilla bilan to‘ldirilgan qizil
sandiq, ikki ajdaho yotgan oq sandiq qahramonlarning mukofoti va jazosi sifatida beriladi.
O‘yin-qo‘shiqda keltirilgan sandiq esa tilla bilan to‘la: “Sandiqchani bir tepdim, Tillolari
sochildi”. Bu kelinga kuyov tomonidan beriladigan mahr pulini eslatadi.
“Otilgan do‘ppini kim olib keladi?”, “Malakcha bog‘i”, “Tepdim sandiq ochildi”, “Chumoli,
chumoli” kabi o‘yin-qo‘shiqlarda ham sandiq obrazi keltiriladi. Faqat ularda sandiq ochilib,
ichidan bodom to‘kilishi tasviri berilgan. Bodom boylik, baxt-saodat, farzand, muhabbat ramzini
ifodalagani bois milliy libos va do‘ppilarda ham aks ettiriladi. Demak, o‘yin-qo‘shiqlarda
sandiqning tilla yoki bodom bilan to‘la holda tasvirlanishi baxtli va farovon hayotga ishora qiladi.
Shunday qilib, o‘yin-qo‘shiqlardagi sandiq obrazi chiroyli xulq-odobi sabab qahramon qizlarga
tuhfa qilingan qizil sandiq ta’sirida shakllangan bo‘lishi mumkin.
Mazkur parchadagi darvoza detaliga ham eʼtibor berish lozim: “Zulfim bor-u, zulfim bor,
Darvozaning qulfi bor. Darvozani ochaylik, Choʻlga qarab qochaylik”. Aslida oʻyin-qoʻshiqning
bu qismi “Quvlashmachoq” matnidan oʻzlashib qolgan. Darvoza bir bosqichdan ikkinchi
bosqichga oʻtish jarayonini, choʻlga – bepoyon cheksizlikka qochish imkoni tugʻilganini
bildiradi. Navbatchi oʻyinchi esa ularni tutishi lozim. “Ho kishma” oʻyinida boʻlsa qulfi bor
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
darvoza kelin boradigan yangi xonadon ramzi. Kelin oʻz vazifalarini chiroyli bajarsa, oʻsha uyda
uzoq va baxtli umr kechiradi. Zero, choʻlning bepoyon va cheksizligi shunga ishora qilmoqda.
Bolalar tomonidan “Oltin darvoza” oʻyin-qoʻshigʻi qiziqib oʻynalgan. Bunda ikki bola qoʻllarini
bir-biriga berib, darvoza hosil qilishadi va navbatda turgan bolalarni undan tez-tez oʻtkazishadi.
Darvoza yopilishiga toʻgʻri kelib qolgan bola oʻyindan chiqadi. Qoʻshiq matni quyidagicha:
Oltin darvozadan,
Bolalar oʻtsinlar.
Hammasini qoʻyamiz,
Bittasini qoʻymaymiz.
Darvoza, darvoza,
Oltin qulfli darvozadan
Hammani oʻtkazamiz.
Faqat, faqat bir kishini
Oʻtkazmaymiz, oʻtkazmaymiz.Darvoza – bola tafakkuridagi gʻayrioddiy makon oraligʻidagi
oʻtish vositasi. Undan hamma ham oʻtolmasligi ravshan. Chunki “bittasini” qoʻyishmaydi.
Bizningcha, bu oʻyin xalqning diniy qarashlari asosida shakllangan boʻlishi mumkin (jannat va
doʻzax eshiklari haqidagi tasavvur-tushunchalar taʼsirida). Darvozadan oʻta olmagan oʻsha bir
kishi doʻstlari bilan kelisha olmaydigan urushqoq, badfeʼl, boshqalarga yoqmaydigan bola
boʻlishi mumkin. Oltin darvozadan oʻtish uchun esa u yaxshi tarafga oʻzgarishi zarur. “Boʻrilar
va echkilar”, “Gʻozlarim”, “Ot sugʻorish”, “Laylak uchdi”, “Choʻpon va shoqol” kabi qator
oʻyinlarda hayvon obrazlari ishtirok etadi. Ularning aksari ajdodlarimizning totemistik qarashlari
asosida shakllangan.
“Chittigul”, “Boychechak”, “Oppoqjon”, “Gunafsha” kabilarda esa gul va oʻsimliklar obrazi
yetakchilik qiladi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, tahlillar davomida O.Safarov tomonidan toʻplangan oʻyin-
qoʻshiqlarning obrazlar tizimi nihoyatda boy ekanligi anglashildi. Ularni quyidagicha guruhlash
mumkin:
1. Inson(shaxs)lar koʻrinishidagi obrazlar(kelinchak, boboycha, buvi, dada, oyi, aka-opa, uka-
singil, choʻpon).
2. Jonivorlar obrazi(mushuk, sichqon, gʻoz, ot, boʻri, echki, oʻrdak, ayiq, ninachi).
3. Oʻsimliklar obrazi(daraxtlar, gullar, kartoshka, sholgʻom ).
4. Predmetlar obrazi(tosh, sandiq, darvoza, oʻyinchoq, arra, tesha, bolta).
Foydalanilgan adabiyotlar:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1. Ruziyeva, M. Y. (2020). About color symbols in folklore. Journal of critical reviews. ISSN-
2394-5125 VOL, 7.
2. Ruziyeva, M. Y., & Aslonova, S. S. (2021). Theoretical and Practical Foundations of
Teaching Folklore In Primary School. Middle European Scientific Bulletin, 10.
3.
Lyro-epic literary fairy tales in uzbek children's literature
MY Ruziyeva, S Lobar
4. Yoqubovna, R. M. (2017). Expression of Attitude to Colors in Turkic National Ritual
Songs. ANGLISTICUM. Journal of the Association-Institute for English Language and
American Studies, 6(1), 54-68.
5. Yokubovna, R. M. (2020). About color symbols in folklore. JCR, 7(17), 461-466.
6. Ruziyeva, M. Y., & Lobar, S. (2023). Lyro-epic literary fairy tales in uzbek children's
literature.
7. Bahrievna, P. N., & Ro'ziyeva, M. Y. (2023). Reforms and Innovations in the Educational
System in Uzbekistan. American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-
2157), 1(6), 47-51.
8. Ro'ziyeva, M. Y. (2020). COLOR SYMBOLISM IN UZBEK FOLKLORE. Theoretical &
Applied Science, (5), 277-284.
9. Ruzieva, M. Y. (2022). SYMBOLISM OF MYTH, SYMBOL AND COLOR. Ann. For.
Res, 65(1), 2719-2722.
10. Ruzieva, M. (2016). Colour and its psychoanalytical interpretation in folklore. Язык и
культура (Новосибирск), (23), 127-130.
11. Xaqqulova,
D.
(2024).
ABDURAHMON
GO
‘ZAL–
YASSAVIYSHUNOS. PEDAGOG, 7(6), 8-15.
12. Xaqqulova, D. (2024). ADABIYOTSHUNOS OLIM ABDURAHMON GO
‘ZALNING TADQIQOTLARI XUSUSIDA. PEDAGOG, 7(5), 548-555.
13. XAQQULOVA, D. (2023). BADIIYLIK MASALALARI TADQIQIDA OLIM
MAHORATI. Наука и технология в современном мире, 2(5), 5-11.
14. Abduvasiyevna, X. D. (2024). SO ‘Z TUZILISHI VA SO ‘Z YASASH. The latest
pedagogical and psychological innovations in education, 1(2), 261-266.
15. Abduvasiyevna, X. D. (2024). NUTQ MADANIYATI VA OG ‘ZAKI
MULOQOT. The latest pedagogical and psychological innovations in education, 1(2), 255-
260.
16. Abduvasiyevna, X. D. (2024). MATN TAHLILI VA MAZMUNNI TUSHUNISH. The
latest pedagogical and psychological innovations in education, 1(2), 279-284.
