JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Narziyeva Shahnoza Rustamovna
Osiyo xalqaro universiteti o’qituvchisi
O‘SMIRLAR ORASIDA DELIKVENT XATTI-HARAKATLARNING SHAKLLANISH
SABABLARI VA OLDINI OLISH YO‘LLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘smirlar orasida delikvent xatti-harakatlarning shakllanishiga
olib keluvchi omillar, ularning psixologik, ijtimoiy va oilaviy asoslari tahlil qilinadi. Shuningdek,
bunday holatlarning oldini olishda ta’lim muassasalari, ota-onalar va mutaxassislarning o‘rni
yoritiladi. Profilaktika usullari sifatida psixologik yondashuvlar, madaniy-ma’naviy tadbirlar va
shaxsga yo‘naltirilgan tarbiya uslublari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Delikvent xatti-harakatlar, o‘smirlik davri, ijtimoiy muhit, oilaviy tarbiya,
profilaktika, psixologik yordam.
Аннотация:
В данной статье анализируются факторы, способствующие формированию
делинквентного поведения среди подростков, а также их психологические, социальные и
семейные основы. Освещается роль образовательных учреждений, родителей и
специалистов в профилактике таких явлений. В качестве методов профилактики
рассматриваются психологические подходы, культурно-нравственные мероприятия и
личностно-ориентированные воспитательные методы.
Ключевые слова:
делинквентное поведение, подростковый возраст, социальная среда,
семейное воспитание, профилактика, психологическая помощь.
Abstract:
This article analyzes the factors contributing to the development of delinquent
behavior among adolescents, focusing on their psychological, social, and family-related
foundations. The role of educational institutions, parents, and specialists in preventing such
behaviors is highlighted. Preventive methods such as psychological approaches, cultural and
moral activities, and personality-oriented educational strategies are discussed.
Keywords:
delinquent behavior, adolescence, social environment, family upbringing, prevention,
psychological support.
Kirish
Bugungi globallashuv va tezkor axborot oqimi sharoitida yosh avlod tarbiyasi masalasi dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, o‘smirlar orasida uchrab turadigan delikvent xatti-harakatlar
— bu jamiyatda salbiy holatlarning ko‘rinishidir. Delikventlik — bu huquqiy me’yorlarga zid
bo‘lgan, ijtimoiy qabul qilinmaydigan xatti-harakatlar bo‘lib, u aksariyat hollarda psixologik,
ijtimoiy va oilaviy omillar natijasida shakllanadi. Mazkur maqolada ushbu xatti-harakatlarning
sabablari tahlil qilinadi hamda ularning oldini olish bo‘yicha taklif va tavsiyalar beriladi.
Asosiy qism
1. Delikvent xatti-harakatlarning sabablari
Delikventlikka olib keluvchi asosiy omillar quyidagilardan iborat:
Oilaviy muhit: ota-onalar e’tiborining yetishmasligi, oilaviy nizolar, nazoratning kuchsizligi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ijtimoiy omillar: do‘stlar guruhi bosimi, ijtimoiy adolatsizlik, atrof-muhitdagi
jinoyatchilikning yuqori darajasi.
Psixologik omillar: shaxsiy inqiroz, o‘z-o‘zini anglashdagi qiyinchiliklar, o‘zini tasdiqlash
ehtiyoji, travmalar.
Shaxsiy omillar: bunda shaxsning psixologik xususiyatlar muhim rol o'ynaydi Agressiya va
qoidalarni buzish bilan tavsiflangan xulq-atvori buzilgan bolalarda huquqbuzarlik xavfi yuqori
bo‘ladi. Bundan tashqari shaxsiy omillar kognitiv nuqsonlar qaror qabul qilish va muammolarni
hal qilish ko'nikmalariga to'sqinlik qilishi mumkin, bu esa yoshlarni tengdoshlarining bosimiga
va xavfli tanlovlarga ko'proq moyil bo‘ladi. Depressiya, tashvish va hissiy beqarorlik kabi ruhiy
salomatlik muammolari ham huquqbuzarlikka hissa qo'shishi mumkin. Bu sharoitlar yolg'izlik,
g'azab va umidsizlikni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa huquqbuzarlik bilan kurashish
mexanizmi sifatida namoyon bo'ladi. Bundan tashqari, giyohvand moddalarni suiiste'mol qilish
ko'pincha delikvent bilan birga sodir bo'ladi. Giyohvandlik va alkogol o‘smirlarda nafaqat
o‘smirlarda balki hammada fikrlashni buzishi, tajovuzkorlikni kuchaytirishi va bu odatni
qondirish uchun pulga bo'lgan ehtiyojni keltirib chiqaradi. Bu esa o‘z navbatida o‘g‘irlik yoki
boshqa jinoiy faoliyatga olib kelishi mumkin.
Oila ta’siri: Huquqbuzarlik ko‘pincha oiladagi disfunktsiya bilan bog‘liq. Nazorat, hissiy qo‘llab-
quvvatlash va aniq chegaralar yo‘qligi bilan ajralib turadigan beparvo ota-onalar yoshlarni
o‘zlarini ishonchsiz his qilishlari va uydan tashqarida, deviant tengdoshlar guruhlari orasida
bo‘lishiga sababchi bo‘lib qoladilar. Qattiq va jazolovchi ota-onalar ham salbiy oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Doimiy tanqid va jismoniy jazo norozilik va isyonni keltirib chiqarishi mumkin,
bu esa yoshlarni huquqbuzarliklarga olib keladi. Oiladagi nizolar: bola shaxsida stressli muhitni
yaratadi, bu esa yoshlarda sog‘lom kurashish mexanizmlarini rivojlantirishni qiyinlashtiradi.
Oiladagi zo‘ravonlikka guvoh bo‘lish bu masalani yanada murakkablashtiradi, chunki
zo‘ravonlikka duchor bo‘lgan bolalarning o‘zlari zo‘ravonlik qurboni yoki jinoyatchiga aylanish
ehtimoli ko‘proq. Bundan tashqari, ajralish yoki ajralish natijasida buzilgan uylar beqarorlik,
hissiy iztirob va ijobiy rol modellarining etishmasligiga olib kelishi mumkin, bu esa
delikvetlikga hissa qo‘shishi mumkin.
Ijtimoiy va madaniy ta’sirlar: Oiladan tashqari ijtimoiy va madaniy omillar ham bola kamolotiga
katta ta’sir ko'rsatadi.Tengdoshlar bosimi, ayniqsa o‘smirlik davrida katta rol o‘ynaydi. O‘smirda
tan olinish istagi yoshlarni guruhning taxminlariga moslashish uchun huquqbuzarlik qilishga olib
kelishi mumkin. Zo‘ravonlikka ta’sir qilish jamiyat ichida yoshlarni tajovuzkorlikka befarqligi
va huquqbuzarlik xatti-harakatlarini normallashtirishi mumkin. Jinoyatchilik darajasi yuqori
bo‘lgan jamoalar huquqbuzarlik odatiy hol bo‘lib ko‘rinadigan muhitni yaratadi. Bu esa jinoiy
xatti-harakatlarning oqibatlarini kamaytiradi.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Kambag‘allik ta’lim imkoniyatlaridan,
ijobiy namunalar va ko‘ngilochar tadbirlardan foydalanish imkoniyatini cheklashi o‘smirga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Kam ta’minlangan oilalarda yashovchi yoshlar kelajakka
umidsizlikni his qilishlari mumkin, bu esa ularni ijtimoiy hayotga jalb qilishga ko‘proq moyil
qiladi. Guruhlar yoki huquqbuzarlik faoliyati bundan tashqari, huquqbuzarliklarni davolashda
irqiy va etnik tafovut mavjud. Ozchilikdagi yoshlar ko‘pincha nomutanosib ravishda politsiya
tomonidan nazorat qilinadi va huquqbuzarlikda ayblanadi, bu esa adolatsizlik va begonalashish
tuyg‘usini uyg‘otadi, bu esa huquqbuzarliklarni yanada kuchaytiradi. Ta’limning kamchiligi:
Maktabdagi muvaffaqiyatsizlik va maktabni tashlab ketish huquqbuzarlik bilan chambarchas
bog‘liqdir. Maktabda kurashayotgan yoshlar umidsizlik va o‘zini past baholaydilar, bu esa ularni
isyonkor xatti-harakatlarga moyil qiladi. Bundan tashqari, resurslarning yetishmasligi,
nazoratning yetarli emasligi va zo‘ravonlik madaniyati bo‘lgan maktablar huquqbuzarlikni
rivojlantiradigan muhitni yaratishi mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Delikvent xatti-harakatlarning belgilari
Delikvent xatti-harakatlarga quyidagilar kiradi: maktabga bormaslik, sababsiz dars qoldirish,
tajovuzkorlik, qoidabuzarlik, mayda jinoyatlarga aralashish, ijtimoiy me'yorlarga zid bo‘lgan
xatti-harakatlar.
3. Oldini olish yo‘llari
Delikventlikning oldini olishda quyidagi yo‘llar muhim ahamiyatga ega:
Ta’lim muassasalari orqali tarbiya: maktab psixologlari ishtirokida profilaktik ishlar olib
borish.
Oila bilan hamkorlik: ota-onalar uchun psixologik seminarlar, tarbiyaviy suhbatlar tashkil
etish.
Madaniy-ma’naviy faoliyatlar: sport to‘garaklari, teatr, musiqa, san’at orqali o‘smirlarni
ijobiy faoliyatga yo‘naltirish.
Psixologik yondashuvlar: art-terapiya, simvoldrama, rolli o‘yinlar kabi metodlar orqali ichki
muammolarni hal etish.
Xulosa
O‘smirlik davri inson hayotida eng muhim va murakkab bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu
davrda yuzaga keluvchi delikvent xatti-harakatlar nafaqat o‘smirning, balki butun jamiyatning
muammosiga aylanishi mumkin. Shu sababli, bunday holatlarning oldini olish bo‘yicha tizimli,
kompleks yondashuv zarur. Oila, maktab, jamiyat va mutaxassislarning hamkorligi asosida
sog‘lom muhit yaratish orqali delikventlikka qarshi samarali kurashish mumkin.
Adabiyotlar:
1. Narziyeva, S. (2023). PSYCHOLOGICAL VIEWS ON THE CHOICE OF
PROFESSION.
Modern Science and Research
,
2
(10), 333-336.
2. Rustamovna, N. S. (2023). UNDERSTANDING EMPATHY: AN ESSENTIAL
COMPONENT OF HUMAN CONNECTION.
American Journal of Public Diplomacy and
International Studies (2993-2157)
,
1
(10), 378-382.
3. Rustamovna, N. S. (2023). DEVELOPING EMPATHY IN STUDENTS.
Oriental Journal
of Academic and Multidisciplinary Research
,
1
(3), 127-131.
4. Rustamjonovna, N. S. (2024). O ‘SMIRLARDA DEVIATSIYA KO ‘RINISHLARI VA
VUJUDGA KELTIRUVCHI OMILLARI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(1), 171-
175.
5. Rustamjonovna, N. S. (2024). THE PROBLEM OF AGE AND GENDER
DIFFERENTIATION OF DEVIANT MORALITY.
THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC
RESEARCH IN THE FIELD OF PEDAGOGY
,
2
(22), 222-224.
6. Rustamovna, N. S. (2024). O ‘SPIRINLIK YOSHIDA EMPATIYANING NAMOYON BO
‘LISHI VA UNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.
PEDAGOG
,
7
(5), 89-96.
7. Narziyeva, S. (2024). O ‘SPIRINLIK YOSHIDA EMPATIYANING NAMOYON BO
‘LISHI VA UNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.
PEDAGOG
,
7
(4), 320-327.
8. Akbarovna, I. S., & Lola, I. (2025). IJTIMOIY PEDAGOGIK FAOLIYATDA
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI.
ZAMONAVIY TA’LIM
TIZIMINI RIVOJLANTIRISH VA UNGA QARATILGAN KREATIV G’OYALAR, TAKLIFLAR
VA YECHIMLAR
,
7
(75), 201-204.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
9. Икромова, С. А., & Джумаева, Ф. Б. (2025). ОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ СТРУКТУРА В
УЗБЕКИСТАНЕ И ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАНАХ.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR
JURNALI
,
2
(2), 256-262.
10. Ikromova, S. A. (2025). ART TERAPIYANING RUHIY KASALLIKLARNI
DAVOLASHDAGI O ‘RNI VA SAMARADORLIGI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR
JURNALI
,
2
(2), 154-157.
11. Jo‘Rayeva, D. O. (2024). EDUCATIONAL VIEWS OF PEDAGOGUES TOWARDS THE
ENVIRONMENT.
Экономика и социум
, (4-1 (119)), 194-197.
12. Erkinovna, S. D. (2025). BUXORO ADABIY MUHITIDA MUSIQA ILMINING O
‘QITILISHI. Introduction of new innovative technologies in education of pedagogy and
psychology, 2(2), 64-69.
13. Saidova, D. E. (2024, August). ACTIVITIES OF THE JADIDS IN THE FIELD OF
MUSICAL EDUCATION AND EDUCATION. In INTERDISCIPLINE INNOVATION AND
SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE (Vol. 2, No. 21, pp. 236-246).
14. Erkinovna, S. D. (2025). BUXORO ADABIY MUHITIDA MUSIQAGA OID
QARASHLAR (XIX OXIRI XX ASR BOSHLARIDA). Introduction of new innovative
technologies in education of pedagogy and psychology, 2(2), 47-52.
15. Ikromova Sitora Akbarovna. (2025). STREES PSIXOFIZIOLOGIYASI.
Modern World
Education: New Age Problems – New Solutions
,
2
(4), 58–63.
