INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
168
SHAXSLARARO MULOQOT JARAYONIDA IJTIMOIY
TARMOQLARNING ROLI
Shaxnoza Shavkatova Po‘lot qizi
Nizomiy nomidgi O‘zbekiston Milliy universiteti,
1-bosqich magistranti
E-mail: shahnozashavkatova20@gmail.com
ORCID ID: 0009-0004-7172-7685
https://doi.org/10.5281/zenodo.15796530
Annotatsiya
Ushbu maqolada shaxslararo muloqotda ijtimoiy tarmoqlarning (IT) ta’siri
va roli tahlil qilinadi. An’anaviy yuzma-yuz muloqot shakli bilan solishtirilganda,
IT oson, keng, lekin ko‘pincha yuzaki aloqalarni taklif etadi. Dunbar soni
kontseptsiyasi ushbu munosabatlarning chuqurligi chegarasi saqlanayotganini
ko‘rsatadi (masalan, 150 do‘st) . Talabalarda IT shaxslararo bogʻlanishni oshirsa-
da, yuzma-yuz nutq va no-verbal signal yetishmasligi muammosi mavjud.
Shuningdek, professional kontekstdagi aloqalar ham IT orqali rivojlanmoqda,
kommunikasiyalar ko‘nikmalarini oshiradi . Maqola ijtimoiy tarmoqlarning
ijobiy va salbiy jihatlarini tahlil qiladi hamda effektiv muloqot uchun tavsiyalar
beradi.
Kalit soʻzlar:
ijtimoiy tarmoqlar, shaxslararo muloqot, Dunbar soni,
kommunikativ ko‘nikmalar, onlayn muloqot, yuzma-yuz muloqot
Ijtimoiy tarmoqlar (IT) shaklida raqamli texnologiyalar tez sur’atda
rivojlanib, insonlar o‘rtasidagi muloqotda yangi platforma va vositalarni taklif
qilmoqda. Bugungi kunda millionlab foydalanuvchilar onlayn tarzda do‘st
orttiradi, axborotni baham ko‘radi va professional tarmoqlar orqali ham faol
bo‘ladi. Shu bilan birga, ko‘plab o‘zgarishlar yuzga kelmoqda: muloqot tezroq,
lekin yuzasiga ham bo‘lishi mumkin. Antropolog Robin Dunbar inson miyasi
uchun optimal ijtimoiy bogʻlanishlar soni taxminan 150 ta ekanini ta’kidlagan va
bu son onlayn tarmoq tizimlari yordamida ham ortmaydi . Bu nazariya IT
platformalarining yuzaki doʻstlikni kengaytirsa-da, chuqur shaxsiy muloqotga
to‘sqinlik qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Universitеt talabalari ustida o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni aniqlashdiki,
studentlarning onlayn faolligi ortsa-da, ular yuzma-yuz muloqotda nonverbaliy
elementlar—intonatsiya, jismoniy til—etishmasligi tufayli muloqot sifatini
pasaytiradi . Yangicha yondashuv, jumladan IT orqali professional
kommunikatsiya ko‘nikmalarini rivojlantirish ham mavjud: masalan, toshtirin
shakllarda amalga oshiruvchi onlayn kurslar mavjud va ularning effektivligi
isbotlangan .
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
169
So‘nggi
yillarda
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining
tez
sur’atlarda rivojlanishi natijasida insonlar orasidagi muloqot shakllari sezilarli
darajada o‘zgarib bormoqda. Ijtimoiy tarmoqlar – Facebook, Instagram,
Telegram, TikTok, va X (Twitter) kabi platformalar – bugungi kunda nafaqat
axborot almashish, balki fikr bildirish, shaxsiy munosabatlarni shakllantirish va
rivojlantirishning asosiy vositalaridan biriga aylangan. Shaxslararo muloqot,
ya’ni insonlarning bir-biri bilan yuzaga keladigan bevosita va bilvosita aloqalari
ijtimoiy tarmoqlarning keng ommalashuvi bilan yangi ko‘rinish kasb etmoqda.
Ushbu o‘zgarishlar ayniqsa yoshlar orasida chuqur namoyon bo‘lmoqda.
O‘smirlar va talaba yoshlar o‘z vaqtlarining katta qismini ijtimoiy tarmoqlarda
o‘tkazmoqda, bu esa ular orasidagi muloqot uslublari va mazmunini
o‘zgartirmoqda. Virtual muloqot ko‘pincha an’anaviy, yuzma-yuz muloqotni
siqib chiqaradi. Bunday sharoitda ijtimoiy tarmoqlarning shaxslararo muloqotga
ta’sirini chuqur o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy psixologiya va sotsiologiya fanlari nuqtai nazaridan qaralganda,
shaxslararo muloqot nafaqat informatsion jarayon, balki emotsional, psixologik
va madaniy komponentlarni ham o‘z ichiga oladi. Shu bois, ijtimoiy tarmoqlar
orqali muloqot qilish jarayonida yuzaga keladigan o‘zgarishlar insonlarning
ruhiy holati, ijtimoiy munosabatlari va kommunikatsiya madaniyatiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi.
Mazkur maqolada aynan shu jihatlar: ijtimoiy tarmoqlarning shaxslararo
muloqotga ta’siri, muloqot sifati, hissiy ifodalanishdagi cheklovlar, va psixologik
oqibatlar tahlil qilinadi. Tadqiqotda zamonaviy yoshlar o‘rtasida olib borilgan
sotsiologik so‘rovnomalar natijalari asosida xulosa chiqariladi hamda amaliy
tavsiyalar beriladi.
Natijalar
Respondentlarning 87% i ijtimoiy tarmoqlardan har kuni foydalanishini
bildirgan.
65% respondentlar ijtimoiy tarmoqlar orqali muloqot qilishni yuzma-yuz
suhbatdan osonroq deb topgan.
52% foydalanuvchi ijtimoiy tarmoqlardagi virtual muloqot ularning hissiy
holatiga bevosita ta’sir qilishini bildirgan.
38% respondentlar esa real hayotdagi muloqot ko‘nikmalarining
zaiflashganini qayd etgan.
Metodologiya
Ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy muloqot muhitining muhim qismini tashkil
etadi. Ular axborot almashish, o‘z fikrini bildirish va o‘zaro aloqalarni
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
170
rivojlantirishga katta imkoniyat yaratadi. Biroq, ushbu vositalar haddan tashqari
ko‘p ishlatilganda real hayotdagi muloqot ko‘nikmalarining pasayishiga,
yolg‘izlik, izolyatsiya va psixologik muammolarga olib kelishi mumkin.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ijtimoiy tarmoqlar orqali muloqot qiluvchi
shaxslar hissiy ekspressiya va nonverbal belgilarni to‘liq namoyon eta olmaydi.
Bu esa muloqot samaradorligini pasaytiradi.
Xulosa
Ijtimoiy tarmoqlar shaxslararo muloqotda yangi imkoniyatlar yaratadi,
ammo chuqur va ta’sirli kommunikatsiya uchun universal vosita emas. IT
professional ko‘nikmalarni rivojlantiradi, ammo sekin-asta yuzma-yuz muloqot
va noverbal kontekstni ham saqlab qolish zarur. Ta’lim va tashkilotlar hybrid
treninglar, yuzma-yuz muloqotni mustahkamlash bo‘yicha strategiyalarni ishlab
chiqishi muhim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Castells, M. (2010). The Rise of the Network Society. Wiley-Blackwell.
2.Boyd, D. (2014). It's Complicated: The Social Lives of Networked Teens. Yale
University Press.
3.Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and
Less from Each Other. Basic Books.
4.Kaplan, A. M., & Haenlein, M. (2010). “Users of the world, unite! The challenges
and opportunities of social media.” Business Horizons, 53(1), 59–68.
5.Uzbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. (2022). Yoshlar
va ijtimoiy tarmoqlar: muammolar va yechimlar.
