INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
31
O’QITUVCHI KASBIY KOMPETENTLIGI ME’ZONLARINI VA
MALAKAVIY AMALIYOTDA SHAKLLANISH BOSQICHLARI
Sheraliyeva Odinaxon Maxmudjon qizi
Рedagogika-psixologiya yo;nalishi 22-24 guruh talabasi
"University of Business and Science" nodavlat oliy taʼlim muassasasi
Bobayeva Ziyodaxon Maxamadjon qizi
Ilmiy rahbar:
Pedagogika va psixologiya kafedrasi katta o’qituvchisi
"University of Business and Science" nodavlat oliy taʼlim muassasasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14699112
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo’lajak pedagoglarning kasbiy
kompetntlikning shakllanishi bosqichlari haqida yoritilgan. Maqolaning tadqiqot
natijasida biz shuni aniqladikki, ushbu jarayonda uch bosqich mavjud va
ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega ekanligi haqidabilib oldik va
shular haqida yoritib o’tdik.
Kalit so‘zlar:
pedagog, mashg’ulot, amaliyot, pedagogik kompitentlik,
kasbiy kompetentlik, identifikatsiya.
Annotation:
this article covers the stages of the formation of professional
competence of future educators. As a result of the study of the article, we found
out that there are three stages in this process, and we were guided by the fact
that each of them has its own characteristics and covered them.
Keywords:
educator, training, practice, pedagogical competence,
professional competence, identification.
Xozirgi kunda pedagogik ta’lim nazariy bilimlarni o’zlashtirish va shunda
faqatgina bilimlarga tayanishni bosh maqsad qilimmaydi. Sababi, o’qituvchilarni
tayyorlash masalasiga bag’ishlangan maxalliy va xorijiy ilmiy ishlarning
aksaryatida o’quvchilarning nazariy va amaliy mashg’ulotlari o’rtasidagi to’siqni
bartaraf etish borasida fikr yuritilmoqda. Bunda malakaviy amaliyotning o’rni
beqiyos hisoblanadi. Malaka oshirish tizimining asosiy vazifalaridan biri
mutaxassislarni oz soxasi boyicha malakasini oshirish, mukammallashtirish va
ushbu sohaning organilmagan qirralarini o’rganib, tadqiq qilishdan iborat.
Pedagoglarning kasbiy kompotentligini tarbiyalashda o’qitishning turli
pedagogik texnologiyalardan foydalanish xam bunday murakkablikni
yengillashtirishda muxim me’zonlardan xisoblanadi. Pedagoglar kasbiy
kampotentligini tarbiyalsh bo’yicha olib borilgan tajriba sinov ishlari shuni
ko’rsatadiki, pedagoglarning kasbiy kompotentlik muammolarini anglash va
qabul qilishi malaka oshirish kurslarining birinchi mashg’ulotlaridayoq ijodga
bo’lgan qiziqish va intilish, bilishga bo’lgan yuqori extiyoj, o’z kasbiy faoliyatini
davom ettirishga bo’lgan yuqori motivatsiya, qiziqish,’oqituvchining o’z-o’zini
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
32
faollashtirish va o’z-o’zini identifikatsiyalash imkonini beradi. Bunda
pedagogning bilimi, ko’nikma va malakasiga bolgan ishonch sifati; oz
imkoniyatlari [kuchi] ga bolgan su’bektiv baxo,ta’lim olish,bilimni oshirish va
takomillashtirishga bolgan intilish kabilar muxim axamiyat kasb etad. Pedagogni
shaxsini faollashtirish samaradorligi o’quv jarayonini tashkillashtirish usullari,
vositalari va shakllarini mos ravishda tanlashnining didaktik jarayonlari
samaradorligiga bog’liq boladi. Bu yerda asosiy e’tibor pedagog faoliyatini
intensifikatsiyalash va faollashtirish texnologiyalariga qaratiladi. O’qituvchi
kasbiy faoliyatini faollashtirish texnalogiyalariga muxokama metodi, o’yin
metodlari rolli o’yinlar, pedagagig va imitasion o’yinlar, o’yinli modellashtirishga
qaratiladi.
Yuqorida sanab o’tilgan o’qitishning faol metodlari pedagogning ijodiy
fikrlashini tarbiyalovchi bilishga oid va fikrlash qobiliyatining xisobiga pedagog
shaxsi va kasbiy faoliyatini faollashtiradi. Malaka oshirishdagi pedagoglar kasbiy
kompotentligini tarbiyalash ishlari shuni ko’rsatadiki, o’qitishni faol mrtodlari
pedagogning o’z kasbiy faoliyatiga bo’lgan qiziqishini orttirib, pedagogning
bundan keyingi kasbiy faoliyatini takomillashtirish, bilim ko’nikma va
malakalarini oshirishga bo’lgan intilishlarini orttirar ekan. Pedagoglarning
kasbiy kompotentligini malaka oshirish jarayonida bosqichma - bosqich
tarbiyalash texnologiyalarning asosini quyidagilar tashkil etadi;
Shaxsni ijodiy sifatlarini tarbiyalashga yo’naltirilgan ta’lim texnologiyalari;
interativ texnologiyalar, ijtimoiy - tarbiyaviy texnologiyalar; pedagogning
ijtimoiy
- sub’ektli faolligini tarbiyalash texnologiyalari; pedagogik jarayonlar
insonparvarlik - shaxsiy asosga yo’naltirilgan pedagogik texnologiyalar;
Pedagogning kasbiy faoliyatini intensifikatsiyalash va faollashtirishga
asoslangan texnologiyalar;
- qisman qidirish metodi;
- interfaol texnologiyalar;
- o’yin texnologiyalari;
- pedagogik, ro’lli va imitasion o’yinlar;
- o’qitishning individuallashtirilgan texnologiyalari;
- loyixaviy metod;
- ta’limdagi integratsiya texnologiyalari;
- o’qitishning integrativ shakllari;
Ushbu texnologiyalar malaka oshirishdagi pedagoglarning kasbiy
kompotentlik mezonlarini o’quv-bilish, amaliy, tadqiqot
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
33
Shaxs alohida kishi, ijtimoiy - axloqiy moxiyatni o’zida mujassamlashtirgan
individ. Shaxs biofiziologik, ijtimoiy, ma’naviy, axloqiy va estetik faziliyat va
xislatlarning yaxlit bir butunlikka aylanishi xamda munosabatlar tizimi bilan
qamrab olishidir.
A.V. Petroviskiy shaxsning shakllanishini quyidagi bosqichlardan iborat.
1. Ilk bolalik [maktabgacha yoshidan oldingi davr] tug’ilgandan to 3
yoshgacha
2. Bog’cha yoshi davri-3 yoshdan to 7 yoshgacha
3. Kichik maktab yoshidagi o’quvchi davri-7 yoshdan to 11 yoshgacha
4. O’rta sinf o’quvghisi [o’smirlik] davri-11 yoshdan to 15 yoshgacha
5. Yuqori sinf o’quvhisi [ilk o’spirinlik] davri-15 yoshdan to 17 yoshgacha.
Shaxsning, ayniqsa bolaning jismoniy rivojlanishi, sog’ligi biologik omilga
bog’liqdir. Biologiyaning asosiy tushunchasi bo’lgan irsiyatning, ya’ni bolaning
nasl-nasabining roliga olimlarimiz alohida e’tibor bermoqda. Har bir bola
insonlarga xos tug’ma xususiyatlar bilan dunyoga keladi. Shunday ekan, odam
bolasi tug’ilgandan so’ng unda shaxs bo’lib shakllanishi, yetuk inson bo’lib
voyaga yetishi imkoniyati mavjud bo’ladi. Bola o’zining avlod-ajdodlaridan
ko’pgina biologik belgilarni meros bo’lib o’tadi. Shunday ekan, sog’lom ota-
onadan sog’lom farzand dunyoga kelishini unitmasligimiz lozim.
Birinchi Prezdentimiz “Sog’lom avlod yili’’ni e’lon qilar ekan; “Sog’lom avlod
deganda, shaxsan men, eng avvalo sog’lom naslni, nafaqat jismonan baquvvat
shu bilan birga ruxi, fikri sog’lom, iymon-e’tiqodi butun bilimi, ma’naviyati
yuksak mard va jasur, vatanparvar avlodni tushunaman” deb ta’kidlaydi.
TABIIY MUXIT TA’SIRI
Muxit-bu shaxsga ta’sir etuvchi tashqi voqea hodisalar kompleksidir.
Bular, tabiiy muxit ijtimoiy muxit oila muxiti boshqalar kiradi. Bular orasida
ijtimoiy muxitning, ya’ni shaxs yashayotgan jamiatning inson kamoloti uchun
yaratilgan imkoniyatlari muxim ro’l o’ynaydi.
Tabiiy muxit ta’siri
Muloqot ko’p qirrali jarayon;
A] individlarning o’zaro ta’sir jarayoni;
B] indivudlar o’rtasida axborot almashinuvi jarayoni;
V] bir shaxsning boshqa shaxsga munosabati jarayoni;
G] bir ishning boshqalarga ta’sir ko’rsatish jarayoni;
D] bir-biriga xamdardlik bildirish imkoniyati;
E] shaxslarning bir-birini tushunishi jarayoni.
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
34
Muxit bera olmagan narsalar tarbiya orqali xosil qilinadi, xatto tarbiya
tufayli shaxsda tug’ma kamchiliklarni xam o’zgartirib shaxsni kamolga yetkazish
mumkin. Bundan tashqari, muxitning salbiy ta’siri tufayli tarbiyasi izdan
chiqqanlarni xam qayta tarbiyalaydi. Rivojlanish shaxs faoliyatidan tashqarida
bo’lmaydi.
TARBIYA INSITUTLARI
1] Oila
2] Maktbdan va oiladan tashqari tashkilotlar
3] Maktab Oliy o’quv yurti
4] Adabyot va san’at
5] Ommaviy axborot vositalari
Tarbiya bilan rivojlanishning o’zaro bir-biriga ta’siri va munosabatlari
mavjud, chunki qayerda tarbiya jarayoni muammolari xal etilsa, u shaxs
kamoloyigasamarali ta’sir ko’rsatadi. Kamol topgan shaxs tarbiyaning ro’li va
inkoniyatlariga yupanch bilan qaraydi.
Tarbiya shaxsning rivojlanishini ta’minlashi uchun boladagi rivojlanishning
moxiyatini tushunishi, bilish faoliyatining o’zgarish sabablarini aniqlash zarur.
TALABA TUSHUNCHASI
Talaba – bu bilim olishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan va ushbu
maqsadni amalga oshirish yo’lida turli izlanishlarni olib boruvchi inson.
SHAKLLANISH
Shakllanish deganda biz shaxsning xam jismoniy, xam aqliy va ma’naviy
kamol topish jarayoni tushunamiz.
Odam bolasining shaxs sifatida rivojlanishi har tomonlama kamol
topishining samarali bo’lishiga erishish maqsadida pedagogika fani
rivojlanishining qonunyatlari unga ta’sir etuvchi omillarni shuningdek, shaxs
kamolotida ta’lim va tarbiya xamda faoliyatning ta’siri va ahamiyatini aniqlaydi
va taxlil qiladi.
Mustaqil O’zbekistonimizda ta’lim tizimini islox qilish, kadrlar tayyorlash
milliy dasturi qabul qilinishi barkamol avlodni yaratishdagi daslabki
qadamlardir. Shaxs rivojlanishiga erishish har bir jamiyatda amalga
oshirilayotgan tarbiya tizimi orqali amalga oshiriladi. Faqat tarbiya orqali
insondagi rivojlanish imkoniyatlarni ro’yobga chiqarish mumkin.
PEDAGOGIK ASPEKT
Pedagogikaning fan sifatida shakllanishi buyuk chex pedagogi Yan Amos
Komenskiy katta xissa qo’shgan.
Pedagogika fanining maqsadi;
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
35
Respublikamizda komil insonni voyaga yetkazish;
Ta’lim-tarbiya samaradorligini tinmay oshirish va Dunyo talablari
darajasiga
Olib chiqish;
Ta’lim –tarbiya mazmunini, milliy mafkurani shakllantirib boorish;
Pedagogika-tarbiyashunoslik qoida, qonunyatlarini ilg’or tajribalar asosida
Boyitib boorish;
Uzliksiz ta’lim tizimini yanada rivojlantirish muammolarini xal qilish;
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ni amalga oshirish;
TA’LIMNING TABIIY VOSITALARINING RIVOJLANISH TARIXI;
Ta’limning tabiiy vositalari
Yozma nutq
Didaktik suratlar
Fotografiya, kino, radio, tv, gramplastinkalar
Kompiyuter dasturlari, mul’timediya.
NIZOLI VAZIYATLARDAN CHIQISH USLUBLARI
RAQOBAT
NIZODAN QOCHISH
MUROSA
MOSLASHISH
XAMKORLIK
Ta’lim jarayonining samaradorligini belgilovchi omil;
Pedagog bilan talaba o’rtasidagi muloqot bo’lishi uchun pedagogda yetarli
darajada qobilyatga ega bo’lishi lozim.
Adabyotlar ro’yxati:
1.
Бобаева, З. М. (2023). Педагогические особенности логического
мышления младших школьников и пути его развития в процессе обучения.
Экономика и социум, (1-1 (104)), 183-191.
2.
Бобаева, З. М. (2021). Формирование толерантности у школьников в
процессе изучения этнокультуры различных народов. In Диалог культур и
толерантность общения (pp. 66-71).
3.
Бобаева, З. М. РАЗВИТИЕ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ИДЕЙ В ЭПОХУ
ВОЗРОЖДЕНИЯ ВОСТОКА Бобаева Зиёдахон Махамаджон кизи,
магистрант. VOLUME03 ISSUE06 Pages, 31, 34.
4.
Ogli, M. M. A. X., & Qizi, O. Z. M. (2024). OʻSMIRLAR YOSHLARDA AGRESSIV
XULQ-ATVORNING VAQTINCHALIK VA DAVOMLI SHAKLLANISHIGA TAʼSIR
ETUVCHI OMILLAR. Eurasian Journal of Social Sciences, Philosophy and Culture,
4(2), 68-72.
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
36
5.
Maxammadjanovna, B. Z. (2020). O’smirlik davrida delinkventlikninig
shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar. Евразийский научный журнал, (1), 60-62.
6.
Musayeva, S. I. (2023). PRINCIPLES OF DEVELOPMENT OF
CADETS'INTERCULTURAL
COMMUNICATION
COMPETENCE
THROUGH
ENGLISH LANGUAGE TEACHING. PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING
METHODS, 2(22), 46-50.
7.
Ibrohimovna, M. S. (2019). TECHNIQUES OF IMPROVING SPEAKING IN
ESP CLASSES FOR MILITARY. CONDUCT OF MODERN SCIENCE-2019, 139.
8.
Nurmatjon o'g'li, T. J. (2024). PEDAGOGIK NIZOLAR VA ULARNI
SAMARALI HAL ETISH YO ‘LLARI. SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN
EDUCATION SYSTEM, 3(27), 94-97.
