INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
36
SSSR-AFG‘ON ENERGIYA MANBALARIDA AMUDARYONING
GEOSIYOSIY O‘RNI
Kenjayev Sardor Nurmurod o‘g‘li
Jo‘rayev Ilhom Abdisattorovich
Buxoro davlat pedagogika instituti tarix fanlari
falsafa doktori(PhD),dotsent.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15402498
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy ish XX asrning 1980-yillarida SSSR va
Afg‘oniston o‘rtasidagi energetika aloqalari doirasida Amudaryo havzasining
geosiyosiy o‘rnini tahlil qiladi. Tadqiqotda Amudaryomintaqaviy suv resurslari
va energetika infratuzilmasining asosiy elementi sifatida mintaqadagi strategik
ahamiyatini oshirgan. Shuningdek, suv resurslarini boshqarish va nazorat qilish
orqali SSSR o‘zining geosiyosiy ta’sirini mustahkamlashga harakat qilgan.
Kalit so‘zlar:
Afg‘oniston, Amu-Zang-7, O‘rta Osiyo, Xayreton, Amudaryo,
Faryob, Termiz.
XX asrning 1980-yillarida Amudaryo havzasi Sovet Ittifoqi (SSSR) va
Afg‘oniston o‘rtasidagi energetika va geosiyosiy munosabatlarda muhim rol
o‘ynagan. Bu davrda Amudaryo nafaqat tabiiy gaz va neft kabi energiya
resurslari manbai sifatida, balki suv resurslari va infratuzilma loyihalari orqali
ham strategik ahamiyat kasb etgan.
Asosiy qism.
Amudaryo havzasi, ayniqsa Turkmaniston va O‘zbekiston
hududlarida, yuqori darajada gaz ishlab chiqarish salohiyatiga ega bo‘lgan.
AQSh Geologik xizmati (USGS) ma’lumotlariga ko‘ra, bu hududda 230 trillion
kub futdan ortiq tabiiy gaz zaxiralari mavjud bo‘lib, bu zaxiralar asosan Yuqori
Yura karbonatlari va Neokomiyum klastik qatlamlarida to‘plangan.
Afg‘onistonning shimoliy hududlari, xususan Shebergon, Sar-e-Pul va Faryob
viloyatlari, Amudaryo havzasining janubiy chekkasida joylashgan bo‘lib, bu
yerda ham tabiiy gaz zaxiralari mavjud[1;56]. 1970-yillarda Sovet geologlari
tomonidan bu hududlarda 5 trillion kub futga yaqin gaz zaxiralari aniqlangan.
1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida Sovet Ittifoqi Afg‘onistonda
energetika infratuzilmasini rivojlantirishga katta e’tibor qaratdi. Bu doirada
Amudaryo ustida yangi ko‘priklar qurildi, Termizdan Afg‘onistonga temir yo‘l
liniyalari tortildi va shimoliy Afg‘onistonni Sovet elektr tarmog‘iga ulash
rejalashtirildi. Shuningdek, Sovetlar Afg‘onistonda 100 dan ortiq gaz quduqlarini
qazib, gazni Sovet Ittifoqiga eksport qilish uchun quvurlar tarmog‘ini barpo
etdilar. Bu eksport Afg‘oniston uchun muhim daromad manbai bo‘lib, xizmat
qilgan. Amudaryo nafaqat energiya resurslari, balki suv resurslari nuqtai
nazaridan ham strategik ahamiyatga ega edi. Sovet davrida Amudaryo va
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
37
Sirdaryo bo‘yida ko‘plab suv omborlari va gidroelektr stansiyalar qurildi. Bu
infratuzilma nafaqat qishloq xo‘jaligini sug‘orish, balki elektr energiyasi ishlab
chiqarish va suv oqimini nazorat qilish imkonini berdi[2;106].
1988-yilda Sovet Ittifoqi transrespublika daryolarni boshqarish
tashkilotlarini tuzdi, bu orqali Amudaryo suvlaridan foydalanishni
muvofiqlashtirishga harakat qilindi. Afg‘oniston ham Amudaryo suvlaridan
foydalanish bo‘yicha Sovetlar bilan 1948 va 1958 yillarda kelishuvlar
imzolagan[4;35].
“Sredazelektrosetstvo” tresti qurayotgan yangi elektr liniyasi Afg‘oniston
Demokratik Respublikasinig Akriya sanoat markazlaridan birini elektr energiya
bilan ta’minlash imkoniyatini beradi. Amu-Zang-7 podstensiyasidan
Amudaryogacha yuqori volti skalar tortish ishlari tugadi endi esa chegara
daryosi orqali elektr liniyasi o‘tkazish ishlari keng quloch yozdi. Quruvchilar
energiya-ko‘prikni birinchi kvartal oxiridayoq ishga tushirishni ko‘zlamoqda. Bu
Sovet Ittifoqi Afgoniston o‘rtasidagi elektr uzatishlarinig birnichi liniyasidir. Bir
yil muqaddam foydalanishga topshirilgan birnichi pinchyadan Afgonistonning
Xayreton shahriga O‘rta Osiyo energosistemasidan ishlab chiqarish va maishiy
xizmatlar uchun qariyb besh mln kilovatt-soat elektr energiya yetkazib berildi[3;
1-2].
Xulosa.
XX asrning 1980-yillarida Amudaryo havzasi SSSR va Afg‘oniston
o‘rtasidagi energetika va geosiyosiy munosabatlarda markaziy o‘rin egallagan.
Bu hududdagi tabiiy gaz va neft zaxiralari, suv resurslari va infratuzilma
loyihalari ikki davlat o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamladi va mintaqaviy
geosiyosiy dinamikani shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Алимова.Д.А., Голованов А.А. Узбекистан в 1917-1990 годы
противоборство идей и идеологий. - Ташкент: «Узбекистан», 2002. - 80 б.
2.Алимов И. А. Узбекское дехканство на пути к социализму (социально-
экономические преобразования в узбекском кишлаке в 1921-1925 гг. -
Ташкент: Узбекистан, 1974. -239 с.
3.Қардош мамлакат учун энергия // Совет Ўзбекистони газетаси. 1985-
йил 279 (19,355)-son 3-феврал.
4.Мустафаева Н. Туркистон маорифи XX асрнинг 20-йиллари муаллифлари
назарида // O‘zbekiston tarixi. - Тошкент, 2004. -№3. -Б. 33-45.
