ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
KO‘RISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALAR UCHUN INNOVATSION O‘QUV
MATERIALLARI
Ergasheva Fayoza Bahodir qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Defektologiya yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Maqolada ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar ta’limida innovatsion o‘quv
materiallarining ahamiyati, ular yordamida o‘quv jarayonini moslashtirish yo‘llari, texnologik
yondashuvlarning imkoniyatlari hamda milliy va xalqaro tajriba tahlil qilinadi. Maxsus pedagogika
sohasi uchun yangi avlod o‘quv vositalari yaratish, ular orqali ko‘rish imkoniyati cheklangan
bolalarning mustaqil fikrlashi, kognitiv va ijtimoiy kompetensiyalarini shakllantirish masalalari
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar tiflopedagogika innovatsion o‘quv materiallar
sensor vositalar Brayl grafikasi adaptiv texnologiyalar multimodal resurslar
Kirish
Ta’lim har bir bola uchun teng imkoniyat yaratishi kerak. Ammo ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar
uchun bu tenglikni ta’minlash, odatdagi usul va vositalar bilan emas, balki maxsus yondashuvlar,
texnologiyalar va moslashtirilgan materiallar yordamida amalga oshiriladi. Tiflopedagogika – ya’ni
ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan shaxslar bilan ishlovchi pedagogika sohasi – bugungi kunda jadal
rivojlanayotgan innovatsion texnologiyalarni o‘quv jarayoniga tatbiq etish orqali yangi bosqichga
ko‘tarilmoqda. Bu bolalar axborotni vizual emas, balki eshitish, teginish, harakat yoki boshqa sezgi
kanallari orqali qabul qilgani sababli, ular uchun yaratiladigan har bir o‘quv materiali o‘ziga xos
bo‘lishi zarur. Zamonaviy o‘quv vositalari faqatgina ma’lumot yetkazuvchi emas, balki bolaning
mustaqil o‘rganish qobiliyatini rag‘batlantiruvchi, emotsional va kognitiv faoliyatini rivojlantiruvchi
vosita bo‘lishi kerak.
Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun innovatsion o‘quv materiallari yaratish jarayoni bir nechta
muhim omillarga asoslanadi: sezgi yo‘llari orqali axborot olish, makon va predmetlarni tasavvur
qilish, orientatsiya, xotira va tafakkurni faollashtirish, shuningdek mustaqil harakatlanish
ko‘nikmalarini rivojlantirish. Shu sababli ularning ta’limida qo‘llaniladigan materiallar klassik
vositalardan tubdan farq qiladi.
Birinchi navbatda
Brayl grafikasi asosidagi materiallar
muhim ahamiyatga ega. Hozirda bosma
Brayl alfavitidagi kitoblar, daftarlar, testlar bilan bir qatorda, Brayl printerlarida chop etiladigan
adaptiv darsliklar, taktil kartalar va rel’efli tasvirli materiallar yaratilib, foydalanishga kiritilmoqda.
Ushbu vositalar bolalarning teginish orqali yozuvni o‘rganishi va matn bilan ishlashi uchun zarur
poydevor yaratadi. Shu bilan birga, Brayl yozuvi asosidagi sensorli ekranlar yordamida dars o‘tish
imkonini beruvchi moslamalar ham ishlab chiqilmoqda.
Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun yaratilgan innovatsion o‘quv materiallari nafaqat bilim
berish, balki bolaning ijtimoiy-psixologik moslashuvi, mustaqil faoliyatga tayyorlanishi, hayotiy
kompetensiyalarini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Bu vositalar bolaning mavjud
imkoniyatlarini maksimal darajada ishga solish va individual yondashuvni ta’minlashga qaratilgani
bilan ahamiyatlidir.
Ayniqsa,
raqamli texnologiyalar
asosida ishlab chiqilgan o‘quv vositalari ayni paytda pedagogik
amaliyotda keng qo‘llanilmoqda. Masalan, elektron kitoblar, interaktiv platformalar, Braille-
displeyli noutbuklar, ovozli skanerlar, optik belgini tanib oluvchi dasturlar orqali ko‘rish imkoniyati
cheklangan bola axborotni eshitish va sezgi orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul qiladi. Ushbu
texnologiyalar bolaga o‘z vaqtida o‘qib, yozib va izlanish olib borishga sharoit yaratadi. Dunyoda
sinovdan o‘tgan "JAWS", "NVDA", "BrailleNote Touch", "Victor Reader Stream" kabi qurilmalar
va ilovalar aynan ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi o‘quvchilar uchun yaratilgan eng samarali vositalardan
hisoblanadi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Shuningdek,
adaptiv sinf jihozlari
ham innovatsion o‘quv muhiti tarkibiga kiradi. Bu turdagi
uskunalar jumlasiga baland kontrastli doskalar, yirik shriftli kitoblar, yoritkichli o‘quv stollari,
shovqinni kamaytiruvchi ekranli joylar va avtomatik ovozga ega o‘quv qurilmalari kiradi. Ushbu
muhit bolalarga diqqatni jamlash, darsdagi ishtirokni oshirish va o‘ziga ishonch hissini
kuchaytirishga yordam beradi.
Milliy tajriba nuqtai nazaridan olib qaralganda, O‘zbekistonda ham maxsus maktab-internatlar va
inklyuziv ta’lim maskanlarida ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar uchun rel’efli kartalar, yirik
shriftli darsliklar, Braille yozuvidagi savodxonlik materiallari joriy qilinmoqda. Shu bilan birga,
Respublikamizda ishlab chiqilgan "Ko‘z nurim" dasturi orqali bolalarning eshitish asosida o‘qish va
yozish malakalarini rivojlantirishga qaratilgan trening mashg‘ulotlari olib borilmoqda. Mazkur
dastur o‘zbek tilida yaratilgani bilan muhim va mahalliy ehtiyojlarga moslashgan.
Yana bir muhim omil — bu o‘qituvchilarning mazkur materiallardan samarali foydalanish malakasi.
Innovatsion vositalarning texnik imkoniyatlarini chuqur tushunmagan pedagoglar ularning
to‘laqonli ta’sirini namoyon eta olmaydi. Shu bois maxsus ta’lim muassasalarida faoliyat
yuritayotgan o‘qituvchilar uchun doimiy ravishda malaka oshirish kurslari, seminar-treninglar,
amaliy ko‘nikmalar shakllantiruvchi dasturlar zarurdir. Bu borada xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikda amalga oshirilayotgan loyiha va grantlar, masalan, UNICEF va UNESCO ko‘magidagi
qo‘llab-quvvatlash loyihalari katta ahamiyat kasb etadi.
Innovatsion o‘quv materiallarining yana bir ijobiy jihati — bu ularning
interfaol va
moslashtirilgan
bo‘lishidir. Har bir bola o‘ziga mos tempda va uslubda o‘rganish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Bu individuallashtirish autistik spektrda yoki ko‘p nogironligi bo‘lgan bolalarga ham
moslashishga imkon yaratadi. Ayni paytda bir nechta sezgi kanalini birlashtirib axborot beruvchi
multimodal vositalar pedagogik jarayonni yanada jonlantiradi.
Shunday qilib, ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun yaratilgan innovatsion o‘quv materiallari
nafaqat ta’lim sifatini oshiradi, balki bola shaxsini mustaqil, ijtimoiy faol va o‘z huquqini biladigan
tarzda shakllantiradi. Bunday yondashuv esa inkluziv jamiyat poydevorini mustahkamlashga xizmat
qiladi.
Yana bir muhim yo‘nalish —
multimodal o‘quv resurslari
dan foydalanishdir. Bunda vizual
materiallar o‘rniga audio, taktil, kinestetik va verbal vositalarning kombinatsiyasi qo‘llaniladi.
Masalan, audiodarsliklar, ovozli interaktiv kitoblar, QR-kodli materiallar orqali bolalar o‘qilayotgan
matnni eshitib va taktil material bilan birga his qilib o‘rganishlari mumkin. Hozirgi kunda ko‘plab
xorijiy nashriyotlar va IT-kompaniyalar tomonidan Brayl-alfavitli audio-visual kitoblar ishlab
chiqilgan bo‘lib, ularning ayrimlari o‘zbek tiliga moslashtirilmoqda.
Taktil maket va model vositalar
ham bolalarning makon va shakl haqidagi tasavvurlarini
shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Masalan, geometrik shakllarning turli materiallar bilan yasalgan
modellarini qo‘l bilan ushlab o‘rganish orqali bolaning fazoviy tasavvuri kengayadi. Geografiya,
biologiya yoki tarix kabi fanlar uchun maketlar, relyef xaritalar, hayvonlar va o‘simliklarning
modeli yordamida o‘qitish usullari amaliyotda ijobiy samara bermoqda.
Zamonaviy innovatsion yondashuvlardan biri bu
kompyuter va mobil ilovalardan foydalanish
dir.
Ayrim ilovalar orqali ekran mazmuni ovozli tarzda o‘qib eshittiriladi, matnlar Brayl yozuviga
aylantiriladi yoki muayyan buyruqlar ovoz orqali boshqariladi. Masalan, Android va iOS tizimlarida
maxsus ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun yaratilgan "VoiceOver", "TalkBack" kabi
funksiyalar mavjud bo‘lib, ular yordamida bolalar mustaqil dars o‘qish, topshiriq bajarish va
bilimlarini mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘lmoqda.
Adaptiv STEM materiallari
— ya’ni fizika, matematika, texnologiya va biologiya kabi sohalarga
oid o‘quv resurslar ham ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun maxsus ishlab chiqilmoqda.
Ularda harakatlanuvchi taktil elementlar, ovozli yo‘riqnoma, sensorli tugmalar va real tasvirlar
kombinatsiyasi orqali bolalar tabiat va texnika qonuniyatlarini his etib o‘rganadilar.
Bundan tashqari,
o‘qituvchilar va ota-onalar uchun metodik qo‘llanmalar
, yo‘riqnomalar va
video darslar orqali ushbu materiallar bilan ishlash usullari o‘rgatilmoqda. Innovatsion materialdan
to‘g‘ri foydalanish bolani ortiqcha qaramlikdan xalos etib, mustaqil o‘rganish ko‘nikmasini
rivojlantiradi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Xalqaro tajribaga nazar tashlansa, Yaponiyada "sensor o‘quv xonasi", Germaniyada esa "aql-idrok
terapiya vositalari" orqali ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning bilim olish ehtiyoji yuqori
texnologiyalar yordamida qondirilmoqda. Bu tajribalar O‘zbekiston sharoitida ham joriy etilishi
mumkin bo‘lgan samarali yondashuvlardandir.
Xulosa
Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning to‘laqonli ta’lim olishini ta’minlash – bu faqat ularning
ehtiyojlariga mos muhit yaratish emas, balki zamonaviy innovatsion o‘quv materiallarini har
tomonlama joriy etish orqali ularni jamiyatga to‘liq integratsiya qilish demakdir. Har bir yangi
texnologiya, moslashtirilgan darslik, audio yoki taktil resurs bolaning ichki imkoniyatlarini ochib
berishga xizmat qiladi. Bu sohadagi taraqqiyot esa pedagoglarning kasbiy tayyorgarligi, ota-
onalarning faol ishtiroki va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan tizimli yondashuv orqali
yanada kuchayadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tojiyeva M.X. Tiflopedagogika asoslari. Toshkent
2.
Sultonova M.S. Maxsus ta’lim va innovatsiyalar. TDPU nashriyoti
3.
UNESCO Inclusive Education Guidelines (2023)World Blind Union.
4.
Educational tools for blind children (2022)
5.
RNIB (Royal National Institute of Blind People) – Learning resources and tools
6.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi: Maxsus ta’lim metodik materiallar to‘plami
