ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNI ERTA ANIQLASH VA
REABILITATSIYA USULLARI
Ergasheva Fayoza Bahodir qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Defektologiya yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni erta aniqlashning ahamiyati,
diagnostika jarayonida qo‘llaniladigan zamonaviy usullar, reabilitatsiya bosqichlari hamda maxsus
pedagogik yondashuvlar haqida so‘z yuritiladi. Bolalarda eshitish buzilishining ijtimoiy-psixologik
va pedagogik oqibatlarini kamaytirish, ularni ijtimoiy muhitga moslashtirish, ta’lim olishga
tayyorlash va kommunikativ imkoniyatlarini rivojlantirishda erta tashxis va kompleks
reabilitatsiyaning roli yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
eshitish nuqsoni erta aniqlash audiologik skrining reabilitatsiya surdopedagogika
eshitish apparati koxlear implant kommunikativ rivojlanish
Kirish
Eshitish insonning atrof-muhit bilan aloqa o‘rnatishida muhim sensor tizimlardan biridir. Bolalik
davrida eshitish imkoniyatining cheklanishi nutqning shakllanishi, psixik rivojlanish, ijtimoiy
munosabatlar va ta’lim jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, hayotining dastlabki yillarida
eshitishida nuqson aniqlanmagan bolalarda so‘zlashuv va tushunish malakalari kechikadi yoki
umuman shakllanmaydi. Shuning uchun bunday holatni erta aniqlash va reabilitatsiyani vaqtida
boshlash bolaning kelgusidagi taqdirida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Zamonaviy defektologiya va surdopedagogika sohasida erta tashxis qo‘yish va reabilitatsiya tizimi
butunlay yangicha yondashuvlar asosida rivojlanmoqda. Ayniqsa, ona qornidayoq yoki hayotining
ilk oylarida eshitish nuqsonini aniqlash orqali bolaning nutqiy va intellektual rivojlanishiga
yo‘naltirilgan to‘g‘ri strategiya tanlanmoqda. Maqolada aynan shu yondashuvlarning ilmiy-nazariy
asoslari, amaliy usullari va milliy tajriba doirasidagi imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Eshitishida
nuqsoni bo‘lgan bolalarni erta aniqlash va reabilitatsiya qilishda psixologik-pedagogik yondashuvlar
alohida o‘rin tutadi. Chunki bunday bolalar nafaqat tovushni eshitishda, balki uni idrok etish,
ajratish, tushunish va nutq orqali ifodalashda ham qiyinchiliklarga duch keladilar. Aynan shuning
uchun reabilitatsiya jarayoni faqat texnik vositalarga emas, balki bola shaxsiyatiga, psixik
rivojlanishiga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
Hozirgi davrda
"kommunikativ yo‘naltirilgan reabilitatsiya modeli"
keng qo‘llanilmoqda. Bu
modelga ko‘ra, bolaning eshitish qobiliyati tiklangach, asosiy e’tibor uning muloqotga kirishish,
nutqni tushunish, o‘z fikrini ifoda etish, savol-javobda ishtirok etish kabi amaliy-kommunikativ
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratiladi. Mashg‘ulotlar jarayonida multimodal yondashuv
qo‘llaniladi, ya’ni tovush, mimika, imo-ishora, rasmlar, predmetlar, ekranli qurilmalar birgalikda
ishlatiladi. Bunday metodlar bolaga bir vaqtning o‘zida bir nechta sezgi asosida axborot olish
imkonini beradi va uning muloqotga kirishish istagini oshiradi.
Bundan tashqari,
logoritmik mashg‘ulotlar
— ya’ni ritm, musiqiy vositalar va harakatni
uyg‘unlashtirgan reabilitatsion metodlar orqali bolaning fonematik eshituvini, nutqiy ritmini va
talaffuz aniqligini oshirish mumkin. Musiqa ritmiga mos harakat qilish orqali bolada tinglash va
tovushlarni ajratish sezgirligi rivojlanadi. Bu metod ayniqsa maktabgacha yoshdagi bolalarda keng
qo‘llaniladi.
Ilg‘or xorijiy tajribalarda, xususan, Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreyada
ko‘p tarmoqli
reabilitatsiya markazlari
faoliyat yuritadi. U yerda bolaning eshitish darajasi, nutq rivoji, kognitiv
salohiyati, emotsional holati va ijtimoiy moslashuv darajasi kompleks baholanadi. Bu baholash
natijalariga asoslanib har bir bola uchun individual rivojlanish rejasi ishlab chiqiladi. Aynan
individual yondashuv, bolaning ehtiyojiga moslashtirilgan vosita va metodlardan foydalanish
natijasida ijobiy natijalar kuzatilmoqda.
O‘zbekistonda ham bu borada qadamlar tashlanmoqda. Respublika surdologiya markazlari,
eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun maxsus maktab-internatlar, inklyuziv bog‘chalar va
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
logopedik markazlar orqali dastlabki tashxis va reabilitatsiya ishlari olib borilmoqda. Shu bilan
birga, ba’zi hududlarda
mobil audiologik xizmatlar
tashkil qilinib, chekka hududlardagi bolalar
ham tibbiy va pedagogik yordam bilan qamrab olinmoqda. Bunday yondashuv eshitishida nuqsoni
bo‘lgan bolalarni erta aniqlashga xizmat qiladi.
Ota-onalar va o‘qituvchilarga mo‘ljallangan
masofaviy o‘quv platformalar
, videoqo‘llanmalar,
interaktiv o‘yinlar yordamida reabilitatsiyani uy sharoitida davom ettirish ham rejalashtirilmoqda.
Bu, ayniqsa, maktabgacha yoki boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalar uchun muhimdir, chunki ular
darsdan tashqari vaqtni ko‘proq oilada o‘tkazadi. Shu bois reabilitatsiyaning uzluksizligi uchun
oilaviy pedagogik yondashuvlarni shakllantirish talab etiladi.
E’tiborga molik jihatlardan yana biri — eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda tez-tez kuzatiladigan
emosional-irodaviy buzilishlar
dir. Ular o‘z tengdoshlari bilan muloqotga kirishishda qiynalishadi,
o‘z fikrini tushuntira olmaslik ularni yopiq va tortinchoq qiladi. Bunday holatlarning oldini olish
uchun psixologik yordam, art-terapiya, dars mashg‘ulotlarida guruhli ishlash metodlari orqali
bolalarning ijtimoiy faolligi oshiriladi.
Shunday qilib, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni erta aniqlash va reabilitatsiya qilishda texnik
vositalar, ijtimoiy-psixologik ko‘mak, maxsus ta’lim va oilaviy yondashuvlarning uyg‘unligi asosiy
mezon bo‘lib xizmat qiladi. Bu uyg‘unlik orqali bolaning shaxsiy imkoniyatlari maksimal darajada
ochiladi va uning jamiyatga moslashuvi osonlashadi.
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda buzilishlar tug‘ma yoki hayot davomida orttirilgan bo‘lishi
mumkin. Tug‘ma eshitish nuqsonlari aksariyat hollarda homiladorlik paytida onaning
infeksiyalanganligi, genetik omillar, tug‘ruq asoratlari yoki yangi tug‘ilgan chaqaloqlardagi neonatal
muammolar bilan bog‘liq bo‘ladi. Hayot davomida orttirilgan eshitish muammolari esa yuqumli
kasalliklar, shikastlanishlar yoki toksik vositalarning ta’siri natijasida yuzaga keladi.
Eshitish nuqsonlarini
erta aniqlash
bugungi kunda neonatologik va pediatrik amaliyotning muhim
yo‘nalishiga aylangan. Dunyo sog‘liqni saqlash tizimlarida yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun
universal eshitish skriningi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu orqali bolaning hayotining birinchi oyidayoq
eshitish holati baholanadi. Skrining testlari, ya’ni otoakustik emissiya va eshitish reflekslarini
o‘lchovchi tekshiruvlar bola uxlayotgan holatda ham amalga oshiriladi va u mutlaqo zarar
keltirmaydi.
Agar chaqaloq yoki yosh bola eshitmayotgan bo‘lsa, keyingi bosqichda unga aniqlashtiruvchi
audiologik tekshiruvlar — audiometriya, tympanometriya va BERA testi o‘tkaziladi. Bu testlar
eshitish nuqsonining darajasi va sababi haqida aniq ma’lumot beradi. Diagnostikadan so‘ng esa
reabilitatsiya
jarayoni boshlanadi.
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning reabilitatsiyasi — bu kompleks yondashuvni talab qiladigan
jarayon bo‘lib, unda surdopedagog, audiolog, logoped, psixolog va ota-onalar faol ishtirok etadi.
Reabilitatsiyaning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
Eshitishni tiklash yoki kompensatsiyalash:
Bunga zamonaviy eshitish apparatlari va
koxlear implantatsiya kiradi. Eshitish apparatlari yengil va o‘rtacha eshitish nuqsonlarida qo‘llanilsa,
koxlear implantlar og‘ir va chuqur eshitish yo‘qotilgan holatlarda tavsiya qilinadi. Implantlar orqali
bola atrofdagi tovushlarni eshita boshlaydi va bu uning nutq rivojiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Nutqiy reabilitatsiya:
Bola eshitishni boshlaganidan so‘ng nutqning shakllanishi, talaffuz,
fonematik eshituv, lug‘at boyligini oshirish bo‘yicha mashg‘ulotlar olib boriladi. Logopedik ishlar
individual va guruh shaklida amalga oshiriladi.
Kommunikativ va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish:
Bola jamoada muloqot qilish,
o‘z fikrini ifoda etish, savol-javobda ishtirok etish, mimika, imo-ishora kabi noverbal vositalardan
foydalanishni o‘rganadi. Ayrim holatlarda, nutq rivojlanmasa, maxsus belgili til yoki imo-ishora tili
o‘rgatiladi.
Ota-onalar bilan ishlash:
Reabilitatsiyaning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan oilaning
ishtirokiga bog‘liq. Shu bois ota-onalarga eshitish nuqsoni haqida tushuncha berish, bolaning
rivojida ularning faol qatnashishini rag‘batlantirish kerak bo‘ladi.
Zamonaviy texnologiyalar eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ko‘plab imkoniyatlar
yaratmoqda. Jumladan, eshitish moslamalariga mos keluvchi mobil ilovalar, interaktiv darsliklar,
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
video darslar, ovozli signallar orqali muloqot qilish imkonini beruvchi moslashuvchan platformalar
ishlab chiqilgan. Ulardan to‘g‘ri foydalanish orqali reabilitatsiya jarayonini ancha samarali qilish
mumkin.
Milliy tajribaga nazar solinsa, O‘zbekistonda ham eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni erta
aniqlash bo‘yicha bosqichma-bosqich dasturlar amalga oshirilmoqda. Respublika miqyosida ayrim
tug‘ruqxonalarda yangi tug‘ilgan chaqaloqlarni skriningdan o‘tkazish yo‘lga qo‘yilgan. Maxsus
maktab-internatlar, reabilitatsiya markazlari va logopedik bog‘chalar esa bu bolalar uchun zaruriy
ixtisoslashgan muhitni ta’minlamoqda.
Xulosa
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni erta aniqlash va kompleks reabilitatsiyaga jalb qilish –
ularning nutqiy, kognitiv va ijtimoiy rivojlanishida hal qiluvchi omildir. Bolaning dastlabki yillari
rivojlanish uchun eng muhim davr hisoblanadi va aynan shu davrda to‘g‘ri tashxis va reabilitatsiya
usullari qo‘llansa, bola jamiyatga to‘laqonli moslasha oladi. Davlat, ota-ona, pedagog va tibbiyot
xodimlari hamkorlikda harakat qilgandagina bu jarayon ijobiy samara beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Soliyeva G. Surdopedagogika asoslari. TDPU
2.
Tojiyeva N. Maxsus pedagogika: nazariya va amaliyot
3.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi statistik ma’lumotlari
4.
World Health Organization. Childhood hearing loss: strategies for early detection (2023)
5.
UNICEF Early Hearing Detection and Intervention Guidelines
6.
American Speech-Language-Hearing Association (ASHA) – Pediatric Hearing Loss
