J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
24
YAPON TILI VA O’ZBEK TILIDAGI HURMAT
SHAKLLARI QIYOSIY TAHLILI
O’zbekiston Davlat Jahon Tillari universiteti
Sharq filologiyasi fakulteti, FYAP2410 guruh talabasi
Xolboyeva Farangiz Ibrohim qizi
Annotatsiya:
Dunyoda har bir jamiyatning o’zligi mavjud bo’lib, unda
xalqning madaniy hayoti, jamiyatdagi kishilar bir-
biriga bo’lgan muloqoti kabi
jihatlari tushuniladi. Shu jihatdan yapon va o’zbek xalqlarining so’zlashuv nutqi
ham ushbu xalqlarning o’zligi hisoblanib, ularni o’rganish ikki xalqning muloqot
madaniyati haqida churroq tushunchaga ega bo’lishga imkon beradi. Ushbu
maqolada yapon xalqining qadimdan shakllanib kelgan
敬語
けいご
-
keigo ya’ni
hurmat shakli va o’zbek xalqidagi hurmatning ifoda etilish uslublari haqida batafsil
yoritib beriladi va ikki xalq ,ikki xil madaniyatning o’xshash jihatlarini solishtirib
yoritib beriladi.
Kalit so’zlar:
keigo, yapon , o’zbek, xalq, madaniyat, so’zlashuv uslubi,
sonkeigo, kenjougo, teineigo
Аннотация:
каждое общество в мире имеет свою идентичность, под
которой понимаются такие аспекты культурной жизни людей, как общение
людей в обществе друг с другом. В этом отношении разговорная речь
японского и узбекского народов также является самобытной для этих народов,
изучение которой позволяет лучше понять культуру общения двух народов. В
этой статье будет подробно рассказано о давней форме уважения японского
народа
敬
odaoda-
Кейго ,то есть о способах выражения уважения у узбекского
народа, и будет освещено сравнение схожих аспектов двух народов, двух
разных культур.
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
25
Ключевые слова:
Кейго, японский, узбекский, народный,
культура, разговорный стиль, sonkeigo, kenjougo, teineigo
Abstract:
Every society in the world has its own identity,
which includes aspects such as the cultural life of the people and the
communication between people in the society. In this regard, the spoken speech of
the Japanese and Uzbek peoples is also considered the identity of these peoples, and
studying them allows us to have a better understanding of the communication culture
of the two peoples. This article provides a detailed explanation of the long-
established Japanese language
敬語
けいご
-keigo, that is, the form of respect, and
the methods of expressing respect in the Uzbek people, and compares and highlights
the similar aspects of the two peoples and two different cultures.
Keywords:
keigo, Japanese, Uzbek, people, culture, style of speech, sonkeigo,
kenjougo, teineigo
Yaponlar orasida qadimdan ijtimoiy pog'onaga e'tibor kuchli bo'lgan va hozir
ham davom etmoqda. Buni insonlarning nutq jarayonidagi yoshi, kim ekanligi va
vaziyati taqazosida muamala qilinishining farqlanishi va bu farq shunchaki farq
emas balki buning uchun alohida so'zlardan foydalanilishidan ham bilish
mumkin.Bunda
敬語けいご
keigo (xushmuomalalik iboralari) dan foydalaniladi.
Xushmuomalalikning 3 xil shakli mavjud bo'lib, ulardan so'zlovchi va suhbatdosh
yoki 3-shaxs o'rtasidagi o'zaro munosabatlardan kelib chiqqan holda foydalaniladi.
けいご
ni
qo'llashning
3
asosiy
holatlari
mavjud:
1.Agar so'zlovchi suhbatdoshidan kichikroq yoki ijtimoiy mavqeyi pastroq bo'lsa;
1
Suzuki, T. (2005). Japanese Honorifics and Social Hierarchy. Tokyo: Tokyo University Press.
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
26
2.Agar so'zlovchi o'z suhbatdoshi bilan notanish va birinchi bor
ko'rishib turgan bo'lsa ;
3.shuningdek
うちーそと
(uchi-soto) ichkari va tashqari
munosabatlariga ham e'tiborli bo'lishi lozim.So'zlovchi mansub
bo'lgan ijtimoiy guruh
うち
uchi ya'ni uy/ichkari ,boshqa guruh
ーそと
soto ya'ni
tashqari
tarzida
tushuniladi.
Agar so'zlovchi
うちの人
uchinohito ichkari yoki oila vakili bo'lgan shaxsning
bajargan ish-harakatini
そとの人
sotonohito tashqari odamiga nisbattan
qo'llamoqchi bo'lsa , hattoki o'zi mansub bo'lgan guruh vakili o'zidan katta yoki
yuqori martabali shaxs bo'lsa ham, xuddi o'ziga nisbatan qo'llaydigan kamtarinlik
shaklidan foydalanishi mumkin.
敬語けいご
keigo turlari:
1.
尊敬語そんけいご
sonkeigo(hurmat shakli)
2.
謙譲語けんじょうご
kenjougo(kamtarinlik shakli)
3.
丁寧語ていねいご
teineigo(xushmuomalalik shakli)
尊敬語そんけいご
sonkeigo hurmat shakli hisoblanib unda fe’llarning
maxsus shaklidan foydalaniladi. Misol;
言います
(iimasu)
—
aytaman →
おっし
ゃいます
(osshaimasu)
—
aytmoq (hurmat bilan) . Rahbar, o‘qituvchi, mijoz kabi
mavqei yuqori shaxs haqida gapirganda qo’llaniladi.Bundan tashqari ot,sifat va
ravish oldidan
お
(o’) yoki
ご
(go’) ni qo’llab maxsus hurmat shakli mavjud
bo’lmagan so’zlarning hurmat shaklini yasash mumkin.
謙譲語けんじょうご
kenjougo(kamtarinlik shakli) da o’z harakatlaringizni mijoz, mehmon, yuqori
martabali shaxs oldida pastga olishda ishlatiladi. Ushbu kamtarinlik shaklida ham
fe’llarning maxsus shakllari mavjud.Masalan;
言います
(iimasu)
—
aytaman →
申
します
(moushimasu)
—
aytaman (kamtarlik bilan).
丁寧語ていねいご
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
27
teineigo(xushmuomalalik shakli) Oddiy hurmat shakli boʻlib, har
qanday rasmiy va kundalik vaziyatda qo‘llanilishi mumkin.Misol:
行
く
(iku)
—
boraman →
行きます
(ikimasu)
—
boraman (odob
bilan);
きれい
(kirei)
—
chiroyli →
きれいです
(kirei desu)
—
chiroyli (muloyim shaklda): Tanish boʻlmagan shaxslar, mehmonlar bilan yoki
umumiy suhbatlarda qo’llaniladi
Umumiy qilib aytganda:
Sonkeigo
—
boshqa odamni hurmat qilish.
Kenjougo
—
o‘z harakatingizni pastga olib gapirish
Teineigo
—
oddiy muloyimlikning ifodasi hisoblanadi
O’zbek tilidagi hurmatlilik shakllari. O’zbek tili va madaniyatida ham
jamiyatda bir-birini hurmatlash, ezozlash muhim jihat hisoblanadi. Bunda muloqot
jarayonida sizlash, so’zlar so’nggida lar qo’shib ifodalash imkoni mavjud. Nafaqat
o’zidan kattalar,ustoz
-murabbiylar, keksalarga va ota-onalarga nisbatan balki
o’zidan kichik bo’lgan yoshdagi shaxslar va o’zi bilan tengqur bo’lgan kishilarga
Masalan; kel (oddiy buyruq shaklda) _ keling( hurmat ma’noda)
Bundan tashqari ba’zi bir so’zlarni hurmat yuklab murojaat qilishda ham
ishlatish mumkin: taqsir,janob kabi holatlarda ham sizlab gapirilsa maqsadga
muvofiq bo’ladi. Bundan ko’rinib turibdiki o’zbek tilidagi sizlash juda muhim
o’ringa ega . Bu orqali kishilar o’zlarining kamtarin muomalasini saqlashadi,
kishilarga hurmatini namoyon qiladi va xuddi shunday o’zlarining hurmat
-
2
Japan Foundation. (2020). Introduction to Keigo.
3
Ishikawa, Y. (2010). Sociolinguistic Politeness in Japanese. London: Routledge.
4
“O‘zbek tilida muomala madaniyati”,
, 2022-yil. https://ziyouz.uz/ilm-va-fan/til-va-
adabiyot/ozbek-tilida-muamala-madaniyati/
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
28
ehtiromlarini yanada qadrli ekanligini anglatadi. Lar shakli fe’lning
ham ot ning ham so’nggida birdek qo’shiladi. Masalan; onam keldi
(oddiy shakl ammo hurmatsizlik emas) onamlar keldilar (hurmat
shakl).
Nutq jarayonidagi suhbatdoshga bo’lgan hurmat va ishonchni nafaqat so’z va
yumshoq iboralar ishlatilish bilan isbotlanadi, balki shu o’rinda so’z ohangidagi
yumshoqlik, yoqimlilik va kishiga tabassum bilan gapirish ham suhbatdoshga
bo’lgan hurmatni namoyon qiladi. Bunday muloqot madaniyati o’zbek tilida
qadimdan shakllanib kelingan va o’zbek xalqining o’zligi, sha’ni va iftixorining
yorqin namunasi hisoblanadi.
Demak,har ikki til ham hurmat shakllarini juda qadrlaydi va o’ziga xos uslubda
ifodalaydi. Quyida yapon va o’zbek tilidagi hurmatni bildirish shakllari qanday
ekanligi taqqoslanadi. 1) Yapon tilida hurmatni ifodalash juda qat’iy belgilangan va
buning uchun
alohida bo’lgan
けいご
keigo dan foydalaniladi. O’zbek tilida esa
nisbatan sodda bo’lgan sizlash uslubi yoki so’z ohirida lar qo’shiladi. 2) Ko’pchilik
fe’llarning tubdan boshqa shaklda o’zgarishini yapon tilida guvohi bo’lgan bo’lsak,
o’zbek tilida maxsus fe’l o’zgarishlari ya
pon tiliga qarama-
qarshi juda kam bo’lib
-
siz, -
ing qo’shimchalari yetarli. 3) suhbat jarayonida qat’iy
そんけいご
sonkeigo ga
rioya qilinadi. O’zbek tilida esa norasmiy
-sen ; rasmiy -
siz qo’shimchalarini
qo’llash orqali farqlanadi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, yapon tilida hurmatni ifodalash juda qat’iy va
ko’p so’zlar hurmat shakliga tubdan o’zgarganligini ko’rdik. Bunda
敬語けいご
ning ishlatilishi yorqin namuna. O’zbek tilida esa yapon tilidagichalik qat’iy bo’lgan
qoidalar yo’q. Ammo shunga qaramay til va madaniyat uyg’unligi natijasidagi
paydo bo’lgan hurmat shakllari; sizlab chaqirish yoki ohangdagi yumshoqlik
5
Comrie, B. (1981). Language Universals and Linguistic Typology. Oxford: Blackwell Publishing.
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
29
mavjud. Ikki tilda ham ikki madaniyatda ham suhbatdoshning
hurmatiga bo’lgan e’tibor tahsinga sazovor. Va ular shu ikki tilning
va butun xalqning namunasi, yuzi deb anglanadi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Suzuki, T. (2005). Japanese Honorifics and Social Hierarchy. Tokyo:
Tokyo University Press.
2.Comrie, B. (1981). Language Universals and Linguistic Typology. Oxford:
Blackwell Publishing.
3.Ishikawa, Y. (2010). Sociolinguistic Politeness in Japanese. London:
Routledge.
4. Xudoyberganova, D. (2016). O‘zbek tilshunosligi asoslari. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
5.Vakhabova, X. (2022). Linguistic and cultural analysis of the concept
“politeness” in the Uzbek information field. Semiotica, 258, 73–
91.
https://doi.org/10.1515/sem-2023-0141
6.Derible, A. (2024, June 7). Gender- and age-related constraints in Japanese
politeness marking: A statistical analysis of the Tokyo Story characters’ usage of
keigo.
International Linguistics
Research,
7(2),
13.
https://doi.org/10.30560/ilr.v7n2p13
7.Ziyouz.uz. (2022). O‘zbek tilida muomala madaniyati. Retrieved from
https://ziyouz.uz/ilm-va-fan/til-va-adabiyot/ozbek-tilida-muamala-madaniyati/
8.Japan Foundation. (2020). Introduction to Keigo. Retrieved from
https://www.jpf.go.jp/e/project/japanese/teach/keigo/
