J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
45
MAKTAB O’QUVCHILARIDA MUTOLAA
MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA
KUTUBXONACHI, OTA-
ONA VA O’QITUVCHILAR
HAMKORLIGI
Sulaymonova Shoira Riskulovna
Jizzax viloyat Arnasoy tuman Axborot-kutubxona
markazi axborot-bibliografiya xizmat rahbari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktab o`quvchilarida mutolaa madaniyatini
shakllantirish o`quvchilarda kitobga bo`lgan qizishiqishini oshirish oilaviy
kitobxonlik haqida fikr yuritilgan.
Аннотация:
В
данной статье рассматриваются вопросы формирования
культуры чтения у школьников, повышения интереса к книгам у учащихся,
семейного чтения.
Abstract:
This article discusses the issues of forming a reading culture
among schoolchildren, increasing interest in books among students, and family
reading.
Kalit so`z:
kutubxona kitob, oilaviy kitobxonlik, kitobga qiziqish, mutolaa
madaniyatini shakllantirish.
Ключевые слова:
Библиотечная книга, семейное чтение, интерес к
книге, формирование культуры чтения.
Keywords:
Library book, family reading, interest in books, formation of
reading culture.
Kutubxona -
bu o’rganishga tayyor bo’lgan barcha odamlarni birlashtiradigan
platforma. Bunda yoshlar va maktab o’quvchilarida kitob mutolaa qilish qobiliyatini
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
46
shakllantirishda o’qituvchi, kutubxonachi va ota
-onalar muhim rol
o’ynaydi. Bu o’quvchilarning bilimini oshirish va kengaytirishga
ham yordam beradi. XXI asr texnika rivojlangan bir davrda,
o’quvchilarning kitob mutolaa qilish madaniyatini rivojlantirish
hozirgi kundagi dolzarb muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Ho’sh, hozirgi kunda
nega o’quvchilarda kitob mutolaasi juda kam? Buning bir necha sabablari bor.
Buning sabablaridan biri odamlarning bo’sh vaqtlari uchun kitob mutolaasiga
raqobatdosh bo’ladigan
striming xizmatlari hamda ijtimoiy tarmoq chatlari kabi
raqamli ko’ngilochar variantlarning ko’payishidir. Albatta, bu jarayon kelajagimiz
bo’lgan yosh avlodga o’z ta’sirini ko’rsatmay qolmaydi. Misol uchun, uyda bo’sh
vaqtini o’tkazayotgan kattalar farzandlariga namuna bo’lishadi. Ya’ni ular kitob
o’qishsa, farzandlar ham ularga taqlid qilishadi. Ota
-onalarining ijtimoiy tarmoqda
vaqtini o’tkazganini yoki striming (jonli efir)da muloqot qilayotganini ko’rgan
farzandlar o’zlarini e’tiborsiz qolayotganini his
qilishadi va albatta ularda kitob
mutolaasi o’rnini gadjetlar egallaydi. Bundan tashqari, turmush tarzi, ish tartibi va
ta'lim ustuvorliklaridagi o'zgarishlar ham rol o'ynashi mumkin. Shunga qaramay,
shuni ta’kidlash kerakki, ko‘pchilik hali ham kitob o‘q
ishni qadrlaydi va zavqlanadi,
nashriyot sanoati esa rivojlanishda davom etmoqda.
Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 13 sentyabrdagi
“Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi
va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ’ib qilish bo’yicha kompleks chora
-
tadbirlar d
asturi to’g’risida” PQ 3271
-
sonli qarori ham o’quvchilarda mutolaa
madaniyatini shakllantirish qanchalik muhim ekanligini ko’rsatadi.
[1]
Bunda kutubxonachi, ota-
onalar va o’qituvchilarning hamkorligi va ularning
vazifalarini belgilab olishimiz zarur.
Har birimiz, qaysi kasb egasi bo’lmaylik, qaysi sohada ishlamaylik imkon va
sharoitimizdan kelib chiqib, kitob bilan muayyan darajada muloqotda bo’lamiz.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
47
Darhaqiqat, kitob insonni yerdan ko’kka ko’taruvchi, uning
ma’naviy
quvvatini oshiruvchi buyuk kuchdir. U insoniyatning
tarixiy xotirasi, ma’naviy
-
ma’rifiy olami, ilmiy zaminini
mustahkamlovchi, kelajakni yorqin ko’rsatib borishga qodir
mash’ala hisoblanadi. Albatta, kitob bu –
ziyo, uni tarqatuvchisi esa bu
kutubxonachidir. Ular kutubxona ma'lumotlar bazasini tashkil qiladi. Odamlarga
materiallar va resurslarni topishga yordam beradi. Ularning mas'uliyati ular
ishlaydigan kutubxonaga qarab farq qilishi mumkin. Masalan, yirik kutubxonalarda
kutubxonachilar odatda ma’muriya
t, IT boshqaruvi yoki bolalar kutubxonasi kabi
ma’lum bir sohaga ixtisoslashgan bo’ladi. Bunda biz jamoat va maktab kutubxona
kutubxonchilariga katta ma’suliyat yuklagan holda maktab o’quvchilarida mutolaa
madaniyatini shakllantirishda o’qituvchi va ota
-on
alar bilan to’g’ridan
-
to’g’ri
muloqotda maqsadni belgilab olish zarur. Kutubxonachi buning uchun xafta
kunlarini o’quvchilar sinfi va yoshiga doir qiziqarli viktorina hamda loyihalar bilan
boyitadi. Ishlab chiqilgan rejali loyihalar ota-
onalar va o’qituvch
ilar bilan
hamkorlikda o’quv muasassalarida joriy qilinadi. Masalan, “Otam, onam, kitob,
men: birgalikda
–
kitob oilasi” loyihasi oilada kitobxonlikni targ’ib qilish
maqsadida, kutubxona va joylarda yoshlarga ota-onasi uchun kitob olishi tavsiya
qilinadi y
oki aksincha yoshi kattalar uchun farzandi va turmush o’rtog’iga kitob
olishi tavsiya qilinadi. Kitob o’qishga ma’lum bir muddat kerak bo’lishi sababli
bunday loyihalarni haftada bir marta o’tkazish maqsadga muvofiqdir. Xaftaning
boshqa kuniga kitob o’qish
viktorinalarini tashkil qiladi va ularni rag’batlantirib
boradi hamda xafta yakuni bo’yicha ota
-
onalar va o’qituvchilar ishtirokida faol
o’quvchilarni yutuqli sovrinlar bilan mukofatlaydi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023- yil 21- dekabrdagi PQ-401-son
qarori asosida 2024 yil davomida chora tadbirlar rejasi asosida oilalarda
kitobxonlik madaniyatini yuksaltirish maqsadida “ Kitobxonlik oiladan boshlanadi,
kitobxon ona - kitobx
on bola” g`oyasi va Kitobxon onalar kuni Oila va xotin –
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
48
qizlar qo`mitasi, Respublika Ma`naviyat va ma`rifat markazi,
O`zbekiston Milliy kutubxonasi, O`zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi, yoshlar siyosati va sport vazirligi bilan hamkorlikda har
oyda O`zbekiston Milliy kutubxonasi va viloyat shahar, tuman
axborot kutubxona markazlari va mahallalarida yuqori saviyada tashkil qilinib
kelinmoqda.
[2]
Oilaviy kitobxonlik faoliyati Tarbiyaning barcha mezon va unsurlari, avvalo,
oilada shakllantirilganidek, kitobxonlik madaniyatini tarbiyalashda ham oilaning
o’rni nihoyatda kattadir. Shu boisdan, ota
-
onalar farzandlariga kitob o’qisa, bolalar
kitobxon bo
’lishadi. Ota
-
onaning ma’naviy darajasi, axloqiy qarashlari bevosita
farzandga ham ko’chib o’tadi, farzandlar shaxsiyatida aks
-sado beradi. Binobarin,
kitobxonlik, badiiy adabiyotga muhabbat hamda inson ma’naviy tafakkurini
tarbiyalaydi. Darhaqiqat, ulug’
ma’rifatparvar Abdulla Avloniy aytganidek:
“Tarbiya biz uchun yo hayot
- yo mamot, yo najot
–
yo halokat, yo saodat
–
yo
falokat masalasidir”.
O`zbek oilalarida kitobga muhabbat, kitobni asrab avaylab saqlash va
kitobxonlik qadimiy an`analardan bo`lib, xalqimiz ma`naviy kamolotida muhim
o`rin tutib kelayotir. Kitobxonlik
–
ma`naviy komillik asoslaridan sanaladi.
[3:165]
Zero, kitobxonlik- mehnatdir, inson ma`naviyatini yuksaltiradigan, aqliy mehnat
sifatida katta qunt va diqqatni, sabr va bardoshni talab etadi, inson shuurini
mushohadaga va mulohaza yuritish iqtidorini shakllantiradi, fikrni charxlaydi,
teranlashtiradi. Tabiiyki , oilaviy kitobxonlikka tashabbus hamisha kattalar tarafida
bo`ladi. Bunda bobolar va buvilar bolalarga ertaklar aytib berishi yoki ota
–
onalarning kitobxonligi ayricha ahamiyat kasb etadi. Rus adibi A.S. Pushkin
iste`dodining kurtak ochishida buvisi Arina Radionovna nechog`lik katta rol
o`ynagan bo`lsa, bolalik kunlarida, uyqusiz tunlarida buvisi so`ylab bergan ertaklar
Hamid Olimjonda shoirlik iste`dodining uyg`onishida shu qadar katta rol
o`ynaganini inkor etib bo`lmas haqiqatdir.
[3:174]
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
49
Ha, ota-bobolarimiz kitobni shu qadar ulug` muhabbat bilan
o`qigan, asrab
–
avaylagan, unga chinakam ixlos qo`yib qo`ygan
kitobdagi
so`zni
muqaddas
bilib
e`tiqodini,
iymonini
mustahkamlagan kitobning mo`jizaviy qudratiga ishonib amal qilib
yashagan. Shu tariqa kitobsevarlik ota
–
bobolarimizning qon
–
qoniga singigan,
savodi bor yoki yo`qligidan qat`iy nazar, kitobni qo`liga olgan zahoti uni ko`zlariga
surtib tavof etgan.
[3:175]
Shunday ekan kitob mutolaa madaniyatini shakllantirishda
oila nafaqat muhim balki asosiy ildiz sifatida qarashimiz lozim.
Oilaviy kitobxonlik madaniyatiga ega bo’lish uchun quyidagi tavsiyalarni
e’tiborga olish nazarda tutiladi:
Ular o’qishni xohlagan narsani tanlashiga imkon bering;
-
Yoshga mos kitoblarni tanlang;
-
Faqat yotishdan oldin emas, balki har kuni ularga kitob o’qib bering,
shunda
ularning kitob o’qish hayotning bir qismi ekanligiga munosabatini rivojlantirasiz;
-
Ularni oldida ko’proq bosma ya’ni haqiqiy kitoblarni o’qing;
-
Kitoblar har doim, hamma xonada mavjud bo’lsin. Badiiy, fantastik va hatto
rasmli kitoblar;
-
SIZ O'QING! Bir necha bo'sh daqiqalaringiz bo'lsa, birinchi variant sifatida
o'zingizni telefon yoki televizor pultini ko'tarmaslikka majburlang. Buning o'rniga
kitob yoki jurnalga murojaat qiling. Agar siz hech bo'lmaganda o'zingiz
xohlagancha o'qimasangiz, ular buni ko'rishadi va siz qilgan boshqa hech narsa
muhim emas.
-
Doimiy ravishda kutubxonaga borib turing. Kitob aksiya va tanlovlarida
ishtirok eting. Bolalar o'z kitoblarini tanlash uchun yetarlicha ulg’ayganlarida,
ularga kutubxona kartasini oling va har hafta yangi kitob olish quvonchini his
qilishlariga imkon bering. O'zingizga ham yangi kitob oling;
[5]
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
50
O’rta yoshli kitobxon farzand uchun esa unga tengdosh
qahramonlar taqdiri aks etgan, hayotiy, xayoliy-fantastik voqealar
tasvirlangan, ko’ngil kechinmalari jonlantirilgan asarlarni tavsiya
qilinadi. Misol uchun Xudoyberdi To`xtaboyevning “Sariq devni
minib”, “Sariq devning o`limi”, Hojiakbar Shayxovning “Rene jumbog`i”, Jozef
Redrayd Kiplingni “Maugli”, Joan Roulingni “Garri Potter” Jonatan Sviftning “
Gulliverining sayohatlati”, Mark Tvenning “Tom Soyerning sarguzashtlari” kabi
sarguzasht kitoblar o`quvchilarni o`ziga jalb qiladi hamda kitob mutolaasiga
qiziqishi yanada ortib boradi.
Farzandlarning o’qish darajasi va tinglash darajasi boshqacha ekanligini hech
qachon unutmasligimiz zarur. Ilg’or kitoblarni o’qiyotganimizda, hikoyalarga
muhabbat uyg’otamiz, yangi lug’at bilan tanishamiz va bolalarni umrbod
kitobxonlarga aylantiradigan motivatsiyani shakllantirib boramiz va oilada
farzandlarimizda kitob mutolaasiga bo`lgan qiziqish ortib boradi.
Har bir oilalarda kattami kichikmi shaxsiy kutubxonalar mavjud, bu hol albatta
qoniqarli holat. Shaxsiy kutubxonalarni tashkil qilishda biz kattalar ota
–
onalar,
bobo-
buvilar yosh avlodga namuna sifatida oiladagi har bir farzandning tug’ilgan
kunida yoki maktabda tanlovlarda erishgan yutuqlarida ularni rag`batlantirgan
holda o`zlarining sevimli kitoblarini sovg`a qilishimiz kerak.
Shaxsiy kutubxonada o`zbek adabiyotimizning durdona asarlaridan
Xudoyberdi To`xtaboyevning “Sariq devni minib”, “Besh bolalai yigitcha”, “Sariq
devni o`limi”, O`tkir Xoshimovning “Dunyoning ishlari”, “ Daftar hoshiyasidagi
bitiklar”, “Ikki eshik orasi”,
Abdulla Qodriyning “O`tgan kunlar”, “Mehrobdan
chayon”, Cho`lponning “ Kecha va Kunduz”, Abdulla Qahhorning “ Sinchalak”,
Tohir Malikning “ Shaytanat” , “Tafakkur gulshani”, Muhammad Yusuf, Xalima
Xudoyberdiyeva, Zulfiya, Erkin Voxidov, Abdulla Oripov, To`ra Sulaymonlarning
sheriy to`plamlari har bir o`zbek xanodonlarining shaxsiy kutubxonasining
javonlaridan va ko`ngillaridan joy olgan sevimli adiblarimizning kitoblaridir.
[4:360]
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
51
Dunyodagi har qaysi iqtisodiy rivojlangan davlat borki, aholisi
kitob mutolaasi bo’yicha yetakchi o’rinlarni egallab turadi. Misol
uchun,
Mamlakatlar bo‘yicha yiliga o‘rtacha o‘qiladigan kitoblar
haqidagi ko‘pchilik hisobotlar, o‘qishga sarflangan vaqtni
ko‘rsatadi. Birinchi beshlikdan Hindiston, Tailand, Xitoy, Filippin va Misr joy
olgan.
[6]
Albatta, iqtisodiy o’sish uchun aholi savodxonligi muhim rol o’ynaydi va
bu esa kitob mutolaasiga borib taqaladi. Davlatimiz tomonidan kitob mutolaasi va
kitobxonlik madaniyatini shakllantirishga doir bir qancha ishlar amalga
oshirilmoqda va buning uchun ota-
onalar, kutubxonachilar va o’qituvchilar
hamkorligi o’ta muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’Y
XATI
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 13 sentyabrdagi
“Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi
va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ’ib qilish bo’yicha kompleks chora
-
tadbirlar dasturi to’g’risida” PQ 3271
-sonli qarori;
2.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023- yil 21- dekabrdagi PQ-
401-son qarori
3.
O.Safarov,
M.Maxmudov,
Oila
ma’naviyati.
Toshkent
“MA’NAVIYAT” 2009, 248 b.
4.
D.G’aniyeva. Ta’lim tizimidagi axborot
-kutubxona jarayonlarini
axborotlashtirishni tashkil etish boshqarish, “Yangi asr avlodi” Toshkent 2013 380
b.
5.
https://worldpopulationreview.com/country-rankings/average-books-read-per-year-by-
6.
https://www.educationworld.com/teachers/7-tips-encourage-your-students-read
