J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
36
NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR UCHUN
INKLYUZIV KUTUBXONA XIZMATLARINI YARATISH
Sulaymonova Shoira Riskulovna
Jizzax viloyat Arnasoy tuman Axborot-kutubxona markazi,
Axborot-bibliografiya xizmat rahbari
E-mail:sulaymonovashoira743@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun kutubxona
xizmatlarining
inklyuzivligini
ta’minlash
masalalari
ko‘rib
chiqiladi.
Kutubxonalarning ijtimoiy adolat va axborotga teng huquqli kirishni ta’minlovchi
muassasa sifatida roli tahlil qilinadi. Muallif kutubxonalarda mavjud muammolar,
nogiron foydalanuvchilar ehtiyojlari va zamonaviy texnologiyalar imkoniyatlari
asosida inklyuziv xizmatlar modelini ishlab chiqish bo‘yicha takliflar beradi.
Maqolada xorijiy tajriba, mavjud huquqiy-
me’yoriy baza va O‘
zbekistondagi amaliy
holat o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
I
nklyuziv kutubxona, nogironligi bo‘lgan shaxslar, axborotga
kirish, imkoniyati cheklangan foydalanuvchilar, raqamli texnologiyalar
Аннотация:
В данной статье рассматриваются вопросы обеспечения
инклюзивности библиотечных услуг для лиц с инвалидностью. Анализируется
роль
библиотек
как
учреждений,
обеспечивающих
социальную
справедливость и равный доступ к информации. Автор предлагает разработать
модель инклюзивных услуг, основанную на существующих проблемах в
библиотеках, потребностях пользователей с ограниченными возможностями и
возможностях современных технологий. В статье исследуется зарубежный
опыт, существующая нормативно
-
правовая база и практическая ситуация в
Узбекистане.
Ключевые слова:
инклюзивная библиотека, люди с ограниченными
возможностями, доступ к информации, пользователи с ограниченными
возможностями, цифровые технологии
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
37
Annotation:
This article examines the creation of inclusive
library services for people with disabilities. It analyzes the role of
libraries as institutions that ensure social justice and equal access to
information. The author identifies key issues faced in current library
systems and proposes a model for inclusive services based on user needs and modern
technologies. The paper discusses international best practices, relevant legal
frameworks, and the current situation in Uzbekistan.
Keywords:
inclusive library, people with disabilities, access to information,
accessibility, digital technologies
XXI asrda kutubxonalar nafaqat axborot markazlari, balki jamiyatda ijtimoiy
tenglik va madaniy inklyuziya markazlariga aylanmoqda. Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Bosh Assambleyasi tomonidan 2006-yil 13-dekabdagi 61/106-
rezolyusiyasi bilan qabul qilingan
“Nogironlar huquqlari tо‘g‘risidagi
Konvensiya”
hamda
“Nogironlar huquqlari tо‘g‘risidagi Konvensiyaga
Fakultativ protokol”
ana shu xalqaro hujjatlarning asosiylari hisoblanadi. Afsuski,
ko‘plab kutubxona tizimlarida nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun xizmatlar hali
ham cheklangan yoki yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan.
Ho’sh,
inklyuziv
kutubxona
o’zi
nima?
Inklyuziv kutubxona
–
bu barcha foydalanuvchilar,
jumladan, nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun teng va to‘sqinliksiz axborot
xizmatlarini taqdim etuvchi muassasa. Uning asosiy maqsadi
–
barchaga axborot,
bilim va madaniy resurslardan foydalanish imkonini yaratish
, bu orqali ijtimoiy
tenglik va inklyuziyani ta’minlashdir.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
38
Misol uchun inklyuziv kutubxona o’zining alohida talablari
bo’ladi va ular quyidagilardir.
Ma’lumki,
jismoniy imkoniyatlari cheklangan shaxslar
uchun kutubxona xizmatlaridan foydalanish uchun
panduslar,
keng eshiklar, liftlar, past balandlikdagi javonlar va albatta nogiron aravachasida
harakatlanuvchi shaxslar uchun qulay muhit
yaratilgan bo’lishi lozim.
Buning
uchun yuqorida keltirilgan qulayliklar bo’lgandagina inklyuziv kutubxona
talablarining birinchi bosqich imkoniyati bajarilgan hisoblanadi. Keyingi va asosiy
talablardan biri bu m
avjud axborot resurslaridan foydalanishni moslashtirish va
ular quyidagilar bo’lishi mumkin:
b
rayl alifbosida kitoblar, ovozli (audio) kitoblar,
katta shriftli matnlar, k
ompyuter va mobil qurilmalarda ekranni o‘qib beruvchi
dasturlar
Shu bilan birgalikda, inklyuziv kutubxonada
texnologik yechimlar ham
inklyuzivlikning bir qismi bo’ladi. Masalan, ko’rish imkoniyatlarini kengaytirish
uchun e
kran kontrastini sozlash imkoniyati, ovoz va nutq imkoniyatlari uchun til va
nutqni avtomatik tarjima qilish tizimlari, onlayn xizmatlaridan oson foydalanish:
masofaviy kitob buyurtmasi, raqamli kataloglar ham shular jumlasidandir.
Inklyuziv kutubxonaning yana bir asosiy rollaridan biri bu kadrlar
tayyorgarligidir. Bunday kutubxona k
utubxonachilari
ning nogironligi bo‘lgan
foydalanuvchilar bilan muloqot va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha treninglardan o‘tgan
bo‘lishi
va yordamchi til (masalan, ishorat (surdo) tili)ni biluvchi xodimlar
bo’lishi
inklyuziv kutubxona xizmatlarining asosiy imkoniyatlaridan biridir.
O‘zbekiston kutubxonalarida mavjud holat
O‘zbekiston kutubxonalarida nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun
inklyuziv
xizmatlarni rivojlantirish bo‘yicha dastlabki bosqichdagi harakatlar mavjud
, ammo
ularni tizimli deb atashga
hali erta. Quyida mavjud holat bo‘yicha asosiy jihatlar
keltiriladi:
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
39
Jismoniy infratuzilma jihatidan k
o‘pgina kutubxonalar
(ayniqsa, mahalliy va qishloq kutubxonalari) jismoniy imkoniyati
cheklangan shaxslar uchun moslashtirilmagan: Panduslar (nogiron
aravachasi uchun yo‘laklar
) yetarli emas yoki mavjud emas, liftlar
ko‘pchilik binolarda yo‘q,
k
irish eshiklari va o‘quv zallari nogiron fo
ydalanuvchilar
uchun qulay emas, Yangi qurilayotgan yoki rekonstruksiya qilinayotgan
kutubxonalarda universal dizayn prinsiplari hali keng tatbiq qilinmagan.
Axborot resurslarining mavjudligi jihatidan brayl alifbosida adabiyotlar soni
cheklangan va faqat yirik kutubxonalardagina mavjud (masalan, Respublika ko‘zi
ojizlar kutubxonasi). Audio kitoblar fondi
keng emas, asosan ko‘zi ojizlar uchun
maxsus kutubxonalarda mavjud. Internet orqali foydalaniladigan raqamli
platformalarda aksariyat materiallar imkoniyati cheklangan foydalanuvchilarga
moslashtirilmagan. Shu qatorda kutubxona xodimlarining inklyuziv xizmatlar
bo‘yicha maxsus tayyorgarligi
ko‘pchilik hollarda mavjud emas.
Masalan: Ishorat
tili, maxsus ehtiyojli foydalanuvchilar bilan muloqot texnikasi kabi ko‘nikmalar
yetishmaydi.
Ba'zi yirik kutubxonalarda nogironlar bilan ishlash bo‘yicha
maxsus
bo‘limlar
faoliyat yuritadi, lekin bu tizim keng tarqalmagan. Kutubxonachilarning
inklyuziv xizmat ko‘rsatish bo‘yicha malakasi hali yetarli darajada emas. So‘nggi
yillarda trening va o‘quv kurslari o‘tkazilmoqda, ammo keng qamrovli emas.
Shu bilan birga inklyuziv kutubxona bo’yicha i
jobiy qadamlar va tashabbuslar
ham amalga oshirilmoqda. Misol uchun,
Respublika ko‘zi ojizlar kutubxonasi
faoliyati ijobiy namunadir
–
bu yerda brayl resurslar, audio-kitoblar, maxsus texnika
mavjud.
Ba’zi
universitet kutubxonalari (masalan, Toshkent davlat yuridik
universiteti, Nizomiy nomidagi pedagogika universiteti) o‘z kutubxonalarini
imkoniyati cheklangan talabalarga moslashtirishni boshlagan. Ijtimoiy loyihalar va
xalqaro grantlar orqali nogironlar uchun mobil ilovalar yoki audio materiallar
yaratilmoqda (lekin keng ko‘lamda emas).
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
40
O‘zbekistondagi kutubxonalar inklyuzivlik yo‘lida
muayyan
qadamlarga ega bo‘lsa
-da
, hali to‘liq qamrovli tizimga ega emas.
Jismoniy infratuzilma, raqamli texnologiyalar, kutubxonachilar
malakasi va xizmatlar dizayni sohalarida tub islohotlar va davlat
darajasida qo‘llab
-quvvatlash zarur.
Mazkur sohadagi mavjud muammolar va yechimlar
ni xulosa qiladigan bo’lsak,
Muammolar
Hududiy kutubxonalarda inshootlar inklyuziv emas, moslashgan adabiyotlar
yetishmaydi, xodimlar yetarli tayyorgarlikka ega emas, jamiyatdagi umumiy ong va
yondashuv hali to‘liq shakllanmagan
.
Yechimlar
Kutubxonalar infratuzilmasini moslashtirish uchun davlat grantlari va xususiy
homiylikni jalb etish, i
nklyuziv xizmat ko‘rsatish bo‘yicha kutubxonachilarni tizimli
o‘qitish
, brayl, audiokitob va elektron resurslar fondini kengaytirish, mahalliy
aholiga inklyuzivlik bo‘yicha targ‘ibot tadbirlarini o‘tkazish
,
O‘zbekiston
kutubxonalarida inklyuzivlik yo‘nalishida islohotlar davom etmoqda va kelajakda
barcha kitobxonlar uchun yanada qulay, teng imkoniyatli sharoitlar yaratishga
qaratilgan.
Xorijiy tajribalar (AQSh, tajribasi)
Universal xizmat prinsipi.
Amerika kutubxonalari assotsatsiyasi (ALA) “Accessibele to All” tamoyiliga
amal qiladi. Nogironligi bo`lgan shaxslar uchun maxsus o`rinlar, tinglash
qurilmalari, Brayl printerlari va ekran o`quvchi dasturlari mavjud.
AQSHda ko‘plab jamoat kutubxonalari, masalan, Nyu
-York jamoat
kutubxonasi va Los-Anjeles jamoat kutubxonasi, inklyuzivlik tamoyillarini faol
amalga oshiradi. Ularda:
Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun liftlar, maxsus kirish yo‘laklari, ovozli va
Brayl shriftidagi kitoblar mavjud.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
41
Ko‘zi ojizlar uchun audio kitoblar va ekran o‘quvchi dasturlar
(screen reader) taklif etiladi.
Til va madaniy xilma-xillikni
qo‘llab
-quvvatlash maqsadida
ko‘p tilli kitoblar va dasturlar yaratilgan.
Britaniyada kutubxonalar "Universal Access" (Umumiy kirish) konsepsiyasiga
amal qiladi. Kutubxonalarda autizmga ega bolalar uchun maxsus tinch zonalar va
sensor xonalar mavjud.
Kitob tanlashda o‘quvchilarga maxsus yo‘riqnomalar
beriladi.
Imkoniyati cheklangan foydalanuvchilar uchun “mobil kutubxona” xizmati
yo‘lga qo‘yilgan (masalan, uyga kitob yetkazib berish).
Skandinaviya mamlakatlari (Shvetsiya, Norvegiya, Daniya)da kutubxona
tizimi "hammani qamrab olish" prinsipiga asoslangan.
Kutubxona xodimlari maxsus inklyuzivlik bo‘yicha tayyorgarlikdan o‘tgan.
Interaktiv o‘yin maydonchalari, oilaviy o‘quv dasturlari mavjud.
Ruhiy salomatlik bo‘yicha maslahat va qo‘llab
-quvvatlash xizmatlari
ko‘rsatiladi.
Dunyo tajribasidan ko‘rinib turibdiki, inklyuziv kutubxona nafaqat
infratuzilmani moslashtirish, balki xodimlarning tayyorgarligi, texnologiyalardan
foydalanish va foydalanuvchilarga nisbatan g‘amxo‘rlik
madaniyatini
shakllantirishni ham talab qiladi. Shu
yo‘sinda, O‘zbekiston kutubxonalari uchun
xorijiy tajribalarni o‘rganish va moslashtirish, milliy madaniyat va ehtiyojlarga mos
innovatsion yondashuvlarni joriy etish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
Inklyuziv kutubxonalarni
rivojlantirish bo‘yicha takliflar
Infratuzilmani moslashtirish uchun nogironlar aravachasi foydalanuvchilari
uchun panduslar (ramplar), keng eshiklar va maxsus hojatxonalar qurish.
Yoshi katta va ko‘zi ojiz kishilar uchun lift va maxsus tutqichlar o‘rnatish.
Binoda shovqinni kamaytirish uchun maxsus ovoz yutuvchi materiallar
ishlatish.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
42
Axborot resurslarini moslashtirish uchun brayl alifbosidagi
kitoblar va nashrlarni ko‘paytirish.
Audiokitoblar fondini kengaytirish (shu jumladan o‘zbek va
rus tillarida).
Ekran o‘quvchi dasturlar (screen reader) o‘rnatilgan kompyuter va planshetlar
qo‘yish.
Undan tashqari xodimlarni tayyorlash uchun xodimlarga inklyuziv xizmat
ko‘rsatish bo‘yicha maxsus o‘quv kurslarini o‘tkazish
, n
ogironligi bo‘lgan, keksalar
va bolalar bilan ishlash psixologiyasi bo‘yicha treninglar. Ishchilarga ishora tili
asoslarini o‘rgatish.
Nogironligi bor hamda imkoniyati cheklanganlar uchun madaniy va ijtimoiy
tadbirlarni tashkil qilish.
Nogironligi bo‘lgan san’atkorlar va yozuvchilar ish
tirokida
uchrashuvlar o‘tkazish, «Hammani qamrab oluvchi o‘qish kuni», «Bra
yl kitob
haftaligi» kabi maxsus tadbirlar. Bolalar uchun interaktiv va sensorli o‘quv
mashg‘ulotlarini yo‘lga qo‘yish.
Jamiyatni hamma uchun teng imkoniyatlardan foydalanish maqsadida
hamkorlik va jamoatchilikni jalb qilish. Nogironlar jamiyatlari, ijtimoiy tashkilotlar
va mahalla qo‘
mitalari bilan hamkorlik qilish, xususiy sektor (homiylar) va xalqaro
tashkilotlar bilan grant va loyiha asosida ishlash, universitetlar va ilmiy markazlar
bilan inklyuziv xizmatlarni rivojlantirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borish.
Xulosa sifatida
aytib o’tishimiz joizki, i
nklyuziv kutubxona
—
bu nafaqat fizik
jihatdan moslashgan bino, balki jamiyatdagi hammani teng qabul qilish madaniyati
demakdir. Yuqoridagi takliflar amalga oshirilsa, kutubxonalar har bir fuqaro uchun
haqiqiy axborot va madaniyat markaziga aylanishi mumkin.
Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun inklyuziv kutubxona xizmatlari yaratilishi
–
bu nafaqat axborotga kirish masalasi, balki inson huquqlari va ijtimoiy adolatni
ta’minlash vositasidir. Buning uchun tizimli yondashuv va jamiyatning barch
a
qatlamlari ishtiroki muhimdir.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
43
Inklyuziv kutubxona zamonaviy jamiyatning ijtimoiy adolat,
tenglik va har bir fuqaroning huquqlarini
ta’minlashga qaratilgan
eng muhim madaniy va ma’rifiy markazlaridan biridir. Xorijiy
tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, inklyuziv yondashuv nafaqat
infratuzilmani moslashtirish, balki axborot resurslarini diversifikatsiya qilish,
xodimlarning malakasini oshirish va yangi texnologiyalarni joriy etishni ham talab
qiladi.
Bunday kutubxonalar imkoniyati cheklangan shaxslar, yoshi katta kishilar,
bolalar va turli ijtimoiy guruhlar uchun o‘ziga xos qulay va ochiq muhit yaratib,
ularni bilim va madaniyat manbalariga yaqinlashtiradi. Shu yo‘l bilan kutubxonalar
aholining barcha qatlamlarini yagona axborot maydonida birlashtirish va ijtimoiy
integratsiyani kuchaytirishda muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekiston sharoitida ham inklyuziv kutubxonalarni rivojlantirish, xorijiy
tajribani o‘rganish va milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish orqali jamiyatda
kitobxonlik va axborot madaniyatini yanada rivojlantirish mumkin. Shu bois,
inklyuziv kutubxonalar
bugun va kelajak uchun dolzarb va istiqbolli yo‘nalish
sifatida qaralishi lozim.
FOYDALINILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.
O’.Nosirov, Kutubxona –
axborot xizmati nazariyasi va amaliyoti
“Toshkent
-
2023”
164-bet
2.
Jenkins, C., & Mates, B. (2020).
Library Services for People with
Disabilities: A Guide for Librarians and Service Providers
. Chicago: ALA
Editions.
3.
Шведова, Н. И. (2021). Инклюзивные библиотечные услуги:
международный опыт и перспективы развития в СНГ. //
Библиотечное дело
,
№4, с. 15–
22.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
44
4.
Мамашева, М. А. (2023). Nogironligi bo‘lgan
foydalanuvchilar uchun axborot xizmatlari samaradorligi. //
Axborot kutubxona jurnali
, №1, 35–
42-
бет.
5.
Ергашев, Ш. (2022). Raqamli kutubxonalar va
nogironlar uchun imkoniyatlar. //
Zamonaviy kutubxonachilik muammolari
, 2-son.
6.
World Health Organization (WHO). (2011).
World Report on
Disability
. Geneva: WHO Press.
