J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
4
ABDULLA QAHHOR HIKOYALARI TAHLILI
Hamroyeva Sabina Ismoil qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Menejment fakulteti MO-58 guruh talabasi
Rahbar:Muxlisa Sadriddinovna Muhitdinova
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“O`zbek va rus tillari” kafedrasi dotsenti
.v.b
Annotatsiya:
Ma'lumki ,har bir davrda ijtimoiy hayot muammolari dolzarb
muammolardan biri boʻlib kelgan.Oʻtmish saboqlaridan bizga ayonki,taqdirning
shafqatsiz hukmi qora xalqni shunchaki chetlab oʻtmagan.Abdulla Qahhor mana
shunday,davr muammolarini,oʻzbek xalqining
xx- asr boshlarida kechirgan qora
kunlarini oʻzining hikoyalarida real badiiy tasvirlar bilan jonli tasvirlab bergan
ijodkordir.Ushbu maqolada buyuk qalam sohibi,hikoyanavis Abdulla Qahhorning
hikoyalari tahlilida ijtimoiy davr muammolari yoritilgan.
Kalit so’zlar:
bemor, hikoyanavis, dahshat, jamiyat, ijtimoiy davr,
qashshoqlik, dramatizm, savodsizlik.
Аннотация:
известно ,что проблемы общественной жизни в каждый период
являлись одной из актуальных проблем.Из уроков прошлого нам становится
ясно,что жестокий приговор судьбы не просто обошел стороной черный
народ.Абдулла Кахор
-
таков творец,живо изобразивший в своих рассказах
проблемы эпохи,темные дни, которые пережил узбекский народ в начале
xx
века, реалистическими художественными образами.В этой статье
рассматриваются проблемы социальной эпохи в анализе историй великого
пера,рассказанависа Абдуллы каххора.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
5
Ключевые слова:
пациент, рассказчик, ужас, общество,
социальная эпоха, бедность, драма, неграмотность.
Abstract:
it is known that the problem of everyday life in each
period was one of the traces of an actual problem.It is clear from the
lessons of the wet village's past that the harsh verdict of the court did not just bypass
the black people.Abdullah Kahor is such a creator who vividly portrayed in his
stories the problem of the era, the dark days that the Uzbek people experienced at
the beginning of the 20th century, with realistic and artistic images.This article
examines the problem of the social epoch in the analysis of the history of the great
pen, narrated by Abdullah Kahhor.
Keywords:
patient, narrator, horror, society, social epoch, poverty, drama,
illiteracy.
Abdulla Qahhor
–
hajviy hikoyalar ustasi. U hajviy va yumoristik
hikoyalarida qahramonlar xarakteri, dunyoqarashi, fe’l
-atvoridagi ijtimoiy illat
sifatida bartaraf etilishi zarur bo‘lgan kamchiliklarni, ba’zan yengil
-yelpi tuzatish
bo‘lgan xato va yetishmovchiliklarni ko‘rsatadi.
“O‘jar”
hikoyasida mashhur
o‘zbek artisti Mirshohid Mirqobilovning uyida bo‘lib o‘tgan voqeani
tasvirlaganman. Voqeaning ishtirokchilari Mirshohid, uning o‘n ikki yoshlar
chamasidagi o‘g‘li va o‘zim. Sirasini aytganda, voqea hikoyaning zamirida bo‘lgan
ma’noga ega emas edi. Kuldirishga g‘oyatda mohir bo‘lgan Mirshohid hikoyada
ko‘rsatilganidek masxara darajasida “nodon”lik qilgani yo‘q, shu rolni “o‘ynagan”,
shu bilan mening xayolimni o‘sha vaqtda band qilib yurgan mavzuga shakl topi
b
bergan edi”,
-
deb hikoya tarixi bilan kitobxonni tanishtirib o‘tadi
Adibning “O‘jar”
hikoyasi yozuvchining badiiy mahorati va hayotni chuqur tahlil qilish qobiliyatini
1
1. A. Qahhor. Asror bobo va O‘jar (hikoya). –
T., Adabiyot uchqunlari, 2018
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
6
ko‘rsatadigan asarlaridan biridir. Hikoya o‘zbek xalqining
xarakteriga xos jihatlar, inson ruhiyatining murakkabligi va oddiy
hayotning qiziqarli tasvirlari bilan boyitilgan. Undagi so‘z qo‘llash
mahorati, ya’ni kam so‘z qo‘llab, olam
-
olam ma’no
-mazmun bilan
boyitilganligini ko‘rishimiz mumkin. Hikoyadagi qahramonlar o‘jar keksalarning
hayotga bo‘lgan qarashlari va o‘ziga xos xarakterlari jonli tasvirlangan. Ularning har
biri o‘ziga xos va o‘zbek xalqining ma’naviy dunyosini aks ettiradi. Asarning bosh
qahramonlari Qutbiddinov va Zargarovlar ham bir-
birlariga yon qo‘shni, ham
dilkash oshna bo‘lishadi. Hikoyani tahlil qilar ekanmiz, ularning o‘zaro muloqot
jarayonida evfemizlarning hikoya qahramonlarini fikrlash doirasini, ularning
munosabatlarini ifodalaydi. Asarda ikki ulfatchi yig‘
ilgan vaqtida har doim ikki
mavzudan chetga chiqmasligi: biri
–
shu ketishda shahrimiz yana ellik yildan keyin
qanday bo‘lar ekan; ikkinchisi –
so‘nggi vaqtlarda fan kishilarni yoshartirish
to‘g‘risida nega indamay qo‘ydi?
Bu safargi o‘tirishida ular “Bola tarbiyasi” mavzusida juda ham qizg‘in suhbat
olib boradi. Asardagi har yomonning bir “ammo”si bo‘lishi kerak, har yaxshining
bir “lekin”i birikmasini maishiy evfemizmlar turiga kiritishimiz mumkin. Bu gap
orqali yozuvchi
inson har doim mukammal bo‘la olmasligini, har bir yomon
insonning ham qandaydir yaxshi tomoni borligini, yaxshining esa yomon tomoni
mavjudligini kitobxonga uqtirmoqchi bo‘ladi. “O‘jar” hikoyasi inson va jamiyat
munosabatlaridagi ziddiyatlarni ko‘rsatadi.
Asardagi evfemizmlarni tahlil qilar ekanmiz, aroqqa nisbatan oq ichmoq
so‘zini ishlatilganligiga guvoh bo‘lamiz. Bundan tashqari, asarda shaxmat o‘ynash
to‘g‘risida juda ham qizg‘in bahs bo‘lib o‘tadi. Shaxmatning ijobiy va zararli
tomonlarini ikki oshna birbirlariga tushuntiradi. Bu orqali yozuvchi
qahramonlarning hayoti va turmush tarzini ham ifodalab o‘tadi. Ularning ichki
kechinmalari, o‘z fikrlarida qat’iylik qilishi, boshqalarning maslahatlariga quloq
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
7
solmaslik kabi jihatlari ochib beriladi. Asarda shaxmat o‘ynash
natijasida miyaning suyilib qolishi kabi evfemik birikmadan
bilishimiz mumkinki, Qutbiddinov va Zargarov shaxmat haqida
yetarlicha ma’lumotga ega emas. Ular o‘zlaring mulohazalari bilan
bolalarining shaxmat o‘ynashiga yo‘l qo‘ymaydi. Hikoyada ijtimoiy ziddiyatlar,
xususan, avlodlar o‘rtasidagi tafovutlar va munosabatlar bevosita aytilmasdan,
evfemistik ifodalar orqali tasvirlangan. Masalan, “Zamon o‘zgardi” yoki “Hozirgi
yoshlar boshqacha
” kabi
iboralar jamiyatdagi o‘zgarishlarni yumshoqroq va
kinoyali tarzda aks ettiradi. Bu yozuvchining ijtimoiy masalalarni mulohazali va
estetik tarzda ifodalash mahoratini ko‘rsatadi. Keksa va yosh avlod o‘rtasidagi
munosabatlar hikoyada bevosita tanqid qilinmasdan, evfemizmlar orqali
tasvirlangan. Masalan, “Bizning paytimizda bunday emas edi” iborasi avlodlar
o‘rtasidagi, qarashlardagi farqni ko‘rsatadi, lekin bu ayblash sifatida emas, balki
yumshoq bir xotira sifatida berilgan.
Hikoyadan o‘rin olgan yana bir evfemik ma’no moliya tili so‘zi orqali adib
daromad hosil qilish va uni sarflashda ishlatiladigan pulni kinoyaviy tarzda emas,
balki yumshoqroq holda ifodalashga harakat qilgan. Evfemizmlarni tahlil qilar
ekanmiz, asarda makt
ablarga nisbatan tarbiya o‘choqlari birikmasining ishlatilishi
orqali yozuvchi asar qahramonlarining kinoyali tarzida ifodalaydigan fikrini
yumshoq tarzda ochib bergan. “O‘jar” hikoyasi inson va jamiyat munosabatlaridagi
ziddiyatlarni ko‘rsatadi. Hikoya orqali yozuvchi inson tabiatidagi o‘jarlik, o‘z
fikridan qaytmaslikning jamiyatdagi o‘rni va uning salbiy oqibatlarini badiiy tahlil
qiladi. “O‘jar” hikoyasida evfemizmlar hikoyaning badiiy kuchini oshirish bilan
birga qahramonlarning ichki dunyosini chuqurroq ochishga yordam beradi.
Yozuvchi evfemistik iboralar orqali murakkab ijtimoiy va insoniy muammolarni
yumshoq, xalqona va hazilomuz tarzda ifodalab, kitobxonni asarni tahlil qilishga va
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
8
mulohaza yuritishga chorlaydi. Bu evfemizmlar hikoyaga tabiiylik
va hayotiylik baxsh etadi.
1-rasm:
Abdulla
Qahhor
“O’jar” hikoyasi
A.Qahhor hikoyalarini shunchaki
yozmaydi, balki jamiyatda bo’layotgan
nohaqliklar,
odamlar
o’rtasidagi
adolatsizliklar kuchli satira ostida
yoritiladi va buning yechimi kitobxon
ixtiyoriga topshiriladi . Bundan tashqari
, adib epigraflardan ham mohirona
foydalanadi. Bu orqali kitobxon asar
mazmunini darrov anglab oladi. Aynan
biz tahlil qilmoqchi bo’lgan
“Anor”
hikoyasi uchun qo’llangan epigrafni olaylik:
“Uylar to’la non, och
-
nahorim bolam, Ariqlar to’la suv, tashnai zorim ,
bolam”.
Ya’ni uylarda non bor, lekin och, ariqlar suvga to’lib yotganda , suvga
tashna bo’lgan bolam, deyapti. Asar urush payti yozilgani uchun, sobiq sovet
tuzumidan qiynalgan xalq tasvirlangan. Uylarda non, ariqlarda suv bo’lsada , lekin
tinchlik bo’lmasa , dem
ak bu xalqning qorni och deya tahlil qilishimiz mumkin.
Asar tahliliga keladigan bo’lsak, birinchi navbatda A. Qahhor “Anor” hikoyasi
uchun nega bu epigrafni tanladi? Yuqorida aytib o’tganimizdek urush tufayli yuzaga
kelgan ochlik, kambag’allik, nochorlik sabab o’g’rilikka qo’l urgan kishi obrazini
gavdalantirish uchun, albatta. Asarda voqealar rivoji Turobjonning xotini anorga
boshqorong’i bo’lishidan boshlanadi. O’sha davrdagi ijtimoiy holat, ocharchilik,
2
Muallif tomonidan yaratilgan
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
9
nochorlik, kambag’allik sabab Turobjon ayoliga bir dona anorni olib
kela olmaganligi, keyin esa o’g’irlik qilishga majbur bo’lishini adab
kuchli satira ostida ifodalab beradi. Bundan ko’rinib turibdiki,
asarda eng yomon, katta illatlardan-
kambag’allik, noc
horlik, hamda
ijtimoiy tengsizlik kabi dolzarb mavzular yoritilgan. Asardagi quyidagi parchani
olaylik: -
Axir, boshqorong’i bo’l, evida bolda!
-
dedi do’ppisini qoqmasdan
boshiga kiyib, -
anor, anor... Bir qadoq anor falon pul bo’lsa! Saharmardondan
suv tas
hib, o’tin yorib , o’t yoqib bir oyda oladiganim o’n sakkiz tanga pul.
Akam bo’lmasa, ukam bo’lmasa..
. Ushbu parchada Turobjonning holati, ijtimoiy
ahvoli qay darajada ekanligini hech qanday ta’riflarsiz fahmlab olish mumkin. Endi
boshqa bir parchaga e’tiborimizni qarataylik:
-
Umringda necha marta asal
yegansan? O’zim umrimda bir marta yeganman: Shokir qandolatchi asal
qiyom qil dirayotganda qozoniga ammamning jo’jasi tushib ketgandi, shu
jo’jani yalaganman...
Bu parchada Turobjon anor o’rniga asal olib k
eladi, lekin
asalni ham o’zini puliga olmaydi. Xo’jayiniga sovg’a qilingan asaldan ozrog’ini
so’rab oladi. Adib bu parcha orqali jamiyatdagi ijtimoiy tengsizliklarni ochib beradi.
Ya’ni ba’zi bir mansabdor shaxslar o’z foydalari uchun oddiy xalqdan foydala
nadi.
Natijada davlat tepasida turgan mansabdor shaxslarning qorni to’q, oddiy xalq och
qolib ketavergan. Abdulla Qahhor bu asariga “Anor” nomini tanlar ekan, o’sha davr
tuzumi, ocharchilik, nochorlik holatlaridan kelib chiqqan holda anor mevasini tansiq
m
eva sifatida ko’rishimiz mumkin. O’sha davrda odamlar bir burda nonga zor bo’lsa
, anor ular uchun shunchaki orzu edi. Buni quyidagi parchadan bilib olishimiz
mumkin: - Mushak , - dedi Turobjon, -
Mullajon qozining bog’ida . Mullajon qozi
beshik to’yi qilg
an. Xotin indamadi.
–
Shahardan to’ralar hamchiqqan,
- dedi
Turobjon yana. Xotin yana indamadi. U
mullajon qozining bog’ini ko’rgan emas,
ammo ta’rifini eshitgan. Bu bog’ni ko’z oldiga keltirib ko’rdi: bog’ emas, anorzor ...
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
10
2-
rasm: Abdulla Qahhor “Anor” hikoyasi
A.Qahhorning
“
Dahshat
”
hikoyasiga to
‘
xtalsak, bu asar o
‘
sha
davrdagi
xalq
hayoti
va
ayollarning
ruhiy
holatlari
tasvirlangan. Voqealar jarayoni
Olimbek dodxoning uyi va
qabristonda
bo‘lib
o‘tadi.
Hikoyaning
boshlanishi
Olimbek dodxoning uyidagi
sakkiz xotini va atrofda ko‘z
ochirmayotgan kuzak shamoli
bilan boshlanadi. Bu parchaning
boshlanishida
Dodxoning
tasbehni
o‘girayotgani
tasvirlangan.
3-rasm: Abdulla Qahhor
“Dahshat” hikoyasi
Tasbeh Dodxo uchun ko‘ngilni tinchlantiradigan, xotirjamlik beradigan narsa
hisoblanadi. Ammo shunga qaramay, uning xayoli go‘ristonda va qo‘rquvini
kuchaytiruvchi vahimali fikrlarda edi. Go‘ristonning “vahimali” va “xunuk”
sifatlarida ishlatilishi Dodx
o qalbini bezovta qilayotgan, o‘limni va u bilan bog‘liq
qo‘rquvni ta’kidlaydi.Voqealar davomida eshikka nimadir keilib uriladi va bo’yra
bo’lib chiqadi. “Gapdan gap chiqib Nodirmohbegim bir voqeani aytib berdi.
3
Muallif tomonidan tayyorlangan
4
Muallif tomonidan tayyorlangan
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
11
Bola edim. Rahmatli dadam gap yer edilar. Bir mehmonxona
yigit...
Mana
shunaqa
shamol kechasi
ekan.
«Hozir kim go‘ristonga
borib, Asqar ponsotning
go‘riga
pichoq
sanchib
keladi?»
-
degan gap bo‘lipti.
Shunda bir kishi pichog‘ini
qinidan
sug‘urib:
«Men
sanchib kelaman»
, -depti.
Bitta qo‘ydan garov bog‘lashib
yo‘lga tushipti. Jo‘ralari hali
kutishar emish -
yo‘q, hali
kutishar emish -
yo‘q; tong
otipti, uyida ham yo‘q emish; go‘ristonga borib qarashsa, Asqar ponsotning go‘ri
oldida o‘lib yotgan emish! Bechora go‘rga pichoq sanchganida etagini qo‘shib
sanchgan ekan, qaytay desa etagidan birov tortganday bo‘lgan
-
da...”
Nodirmohbegimning aytib bergan voqeasi inson ruhiyatidagi qo‘rquv va
o‘zo‘zini ruhiy jihatdan yengish qiyinligini ko‘rsatadi. Bu voqea xalq og‘zaki
ijodidan kelib chiqqan, mistik va qo‘rqinchli hikoyalarga o‘xshaydi. Bu kabi
hikoyalar o‘quvchiga hayajon
va vahima hissini uyg‘otadi.
Shuningdek, bunday voqealar jamiyatdagi odatlarni, xalqning ruhiy
dunyosini aks ettiradi. A.Qahhor ushbu tasvir orqali o‘z asarida xalqning axloqiy va
ruhiy dunyosiga chuqur kirib borishga muvaffaq bo‘lgan.
Ushbu voqeadan keyin bosh qahromomlar o’zaro bahs bog’lashadi. Natijada
Unsin qabiristinga borib qumg’onda choy damlab kelish sharti berildi. Unsin bu
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
12
bahsdan qo’rqmadi, chunki ota
-
onasini oldiga,ya’ni Ganjiravonga
ketish umidi bor edi. Uni birgina so’z olg’a yurishga yordam berdi
:
“O‘likning joni yo‘q!”.
“Go‘riston to‘g‘risida dodxo nimalar eshitgan bo‘lsa,Unsin
ham shuni eshitgan, shamol kechasi dodxo xayolida go‘riston qandoq dahshatli
bo‘lsa, uning xayolida ham shunday dahshatli, lekin shundoq bo‘lsa ham, tiriklar
go‘ristoni bo‘lgan bu dargohning dahshati oldida o‘liklar go‘ristonining dahshati
unga dahshat ko‘rinmas, bundan tashqari, ertagayoq Ganjiravonga jo‘nash, ota
-
onasini, dugonalarini ko‘rish umidi uning boshiga hech qanday fikr
-xayolni
yo‘latmas edi”
Yuqoridagi satirda dahshat so’zi besh marta takrorlanga. Unsin go‘ristonning
bu dahshatli tasvirini qabul qilmaydi, uning uchun tiriklar dunyosidagi muammolar
ko‘proq ahamiyatli. U go‘ristonning o‘limdan ham kuchliroq ramzini tiriklar
go‘ristoni, ya’ni o‘zining hayoti bilan bog‘laydi. O‘limga emas, hayotga bo‘lgan
mehr - Unsinning yaqin kelajakda ota-
onasi va dugonalari bilan ko‘rishish istagi
uning boshini o‘lim haqida xayollardan chalg‘itadi va umid bilan to‘ldiradi.
Shu davrda ayollarga bo’lgan munosabat yomon munosabatda bolishgan,
shuning uchun Unsin hato o’lishini bila turib, katta tavakalga qo’l chozdi.
Budunyodan ozod bo’lib oldi. Unsindan keyin Olimbek dodxoning katta xotini
Nodirmohbegim ikkala mushtini uch marta yerga qadadi; keyin:
«Bu dargohni endi
yelkamning chuquri ko‘rsin»
,deb chiqib ketdi.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
13
4-
rasm: Abdulla Qahhor “Bemor” hikoyasi
Qisqa so`zda ko`p ma`no ifodalash mahoratiga ega bo`lgan
hikoyanavisimizning o`zi yashab o`tgan davr bilan bog`liq turli
mavzulardagi
ijtimoiy va tarbiyaviy jihatdan katta
ahamiyat kasb etuvchi hikoyalaridan
biri bu-
“Bemor”
kichik
hajmli
va
ixchamgina
bo`lishiga qaramasdan unda butun bir
davrnining og`ir va zalvorli muhiti
tasvirlangan.
Dastlab, asar yozilgan yilga
e`tibor qaratadigan bo`lsak, hikoya
1936-yilda yozilgan. Ushbu yilda
O`zbekiston sobiq SSSR davlatining
mustamlakachilik botqog`iga botib
bo`lgan edi. Mamlakatimiz har sohada izdan chiqqan, nafaqat tibbiyot, ta`lim, balki
iqtisodiy tomondan o`sish ham to`xtab qolgan edi. Insonlar och-nahor, bir burda
nonga zor bo`lib bir chekkada xor-u zorlik tortib o`lib ketishar, biror kasb bilan
shug`ullanay desa, hech bir kasb orqali oila ro`zg`orini tebrata olmasdi. Shu sababli
ham insonlar pul topish ilinjida o`g`rilik, firibgarlik kabi illatlarni o`zlariga kasb
qilib olgan edi.
“ Sotiboldining xotini og`rib qoldi. Sotiboldi kasalni o`qitdi
- bo`lmadi,
tabibga ko`rsatdi. Tabib qon oldi. Betobning ko`zi tinib, boshi aylanadigan bo`lib
qoldi. Baxshi o`qidi. Allaqanday bir xotin kelib tolning xipchini bilan savaladi,
5
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
14
tovuq so`yib qonladi…”. Ushbu parchada bir amallab “
tabib
”
nomini olgan kimsa, yuqorida aytilgandek, ayolning nima kasal
bilan og`riyotganini bilmay turib undan qon oldi. Buning oqibatida
esa betobning
“ko`zi tinib, boshi aylanadigan bo`lib”
qoladi.
Hatto o`zi ham kim ekanligini bilmaydigan allaqanday bir xotin kelib uni savalaydi.
Ulardan so`ng xonadonga baxshi keladi.
U xotinning yonida o`tirib bir narsalar o`qiydi, lekin u o`qigan narsalar
bemorning dardiga em bo`ladimi - yo`qmi, uni zarracha bo`lsa ham qiziqtirmaydi.
Axir ochlik azobidan qiynalib, og`ir ahvolda yotgan bemordan ham qon oladimi,
mushtdekkina joni shunday azobli dardni zo`rg`a ko`tarib yurgan bir bechorani ham
xipchin bilan savalaydimi? Bu soxta “tabiblar”ga bemorning o`lishi
-yu qolishining
qizig`i yo`q, ular faqat pul uchun shunday razilliklarga qo`l urgan edi.
Holbuki, ular bunday
“davolash usuli”
ni birgina Sotiboldining xotini emas,
balki o`sha atrofdagi yuzlab bechoralar ustida qo`llaydi. Baxshi esa qayerga
chaqirilsa, qaysi kasalga ro`para kelsa, hammasiga ko`r-ko`rona yodlab olgan
narsalarini o`qib, chiqib ketavergan. Ko`ryapsizki, mana shunday majruh davr
muhiti butun jamiyatni, kishilar ong-u shuurini johillik bilan butunlay band qilib
olgan.
“Shaharda bitta doktorxona bor….Doktorxona deganda Sotiboldining
ko`z oldiga izvosh va oq podshoning surati solingan 25 so`mlik pul kelar edi”
.
Endi hikoyaning mana shu joyiga e`tibor qaratadigan bo`lsak, o`z - o`zidan bir savol
tug`iladi. Nega butun boshli katta shaharda birgina kasalxona faoliyat yuritadi?
Yuqorida aytib o`tilgandek bu davr 20- asrning dastlabki yillari bo`lib, Chor
Rossiyasi tomonidan bosib olingan o`lkada tibbiyot masalalarini hal qilishga deyarli
e`tibor berilmas edi, chunki xalq moliyaviy jihatdan juda qashshoq bo`lib,
qishloqlardagi dehqonlar, shaharlardagi hunarmandlarning kuni bo`yi og`ir mehnat
qilib topgan va yig`gan boyliklari chetga tashib ketilardi. Shuning uchun ham
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
15
iqtisodiy nochorlik kishilar turmush darajasining tobora pasayib
borishiga, aholi o`rtasida turli kasalliklar keng tarqalib, oddiy
betoblik ortidan odamlar bevaqt hayotdan ko`z yumib ketishiga
sabab bo`ldi.
Har davrda bo`lgani kabi aynan mana shu yillarda ham aholi o`rtasida
tabaqalanish keng avj olib, tibbiy xizmatdan faqatgina chor amaldorlar, harbiylar va
mahalliy boylargina foydalana olar edi. Bunday sharoitda esa Sotiboldiga o`xshagan
oddiy xalqning nochor odamlari kasalxonaga borib shifo topishni emas, balki
doktorxona uchun 25 so`mlik pul topish ilinjida yurar edi. Shunday paytda
Sotiboldining birgina najoti xo`jayini - Abdug`aniboy edi. Lekin afsuski,
kambag`alni tuyani ustida ham it qopadi deganlaridek bu inson ham Sotiboldiga
yordam qo`lini cho`zishdan bosh tortadi. Omborda qulab ketgan qoplar ostida qolib
o`ladigan ahvolga kelgan vaqtda shahardagi kasalxonani ham nazariga ilmay
markaziy shaharga, ya`ni Simga borib davolanib kelishga pul topgan bu bag`ritosh
kimsa xizmatkorining ayoli yosh o`lib ketishi, norasida bir farzand yetim qolib ona
mehriga zor bo`lib o`sishi mumkinligini bila turib zarracha yordam ko`rsatishga
yaramaydi. Axir Abdug`aniboyga o`xshagan razil va xasis kimsalarni boy qilgan,
ularning o`zlari xohlagandek maishat qilishi, betob bo`lganda istagan joylariga borib
davolanib kelishi uchun yetarlicha mablag` bilan ta’minlagan Sotiboldi va unga
o`xshaganlarning og`ir va mashaqqatli mehnati emasmidi? Nahotki shu bir qiymatga
arzimaydigan pul inson hayotidan azizroq bo`lsa?.
E`tibor berib qaraydigan bo`lsak, o`sha davrda butun boshli jamiyat bor, bitta
bo`lsa ham doktorxona bor, tabib bor, baxshi bor, qo`lida harom pullar o`ynagan
boylar va amaldorlar bor, qanday mehnat bo`lsa qilishga tayyor bo`lgan Sotiboldi
bor, lekin bularning hech birida bemor uchun najot yo`q. Hikoya davomida na
Sotiboldining, na ayolining qarindosh - urug`lari, qo`ni - qo`shnilari haqida so`z
yuritiladi.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
16
Bu qarindosh yoki qo`shnilarning yo`qligidan emas, balki
yordam beruvchilarning yo`qligidan dalolatdir. Chunki bunday og`ir
zamonda birovning birov bilan ishi yo`q, qarindoshlar narida tursin
hatto farzand otasini tanimaydigan darajada hamma o`z kunini
qanday kechirshni o`ylardi. Shu boisdan ham qashshoqlikning botqog`iga botib
qolgan shunday ayanchli nochor muhitda tashqaridan boshqalarning ovozi emas,
balki gadoning sadaqa so`rab baqirgan tovushi eshitiladi. Hikoyaning mazmun -
mohiyati, ta`sir kuchi hali bu bilan ham tugamaydi.
O`limi yaqinlashib qolgan ayoli uchun biror najot topa olmagan Sotiboldi
qo`shi kampirning maslahati bilan endi to`rt yashar qizchasining saharlab turib
uyqusiragan holda qiladigan duosiga umidvor bo`ladi. Bemorning “ko`ngliga armon
bo`lmasin deb” chily
osin o`qitishadi. So`nggi damda qilinayotgan ishlarning
barchasi bemorning o`lib qolmasligi uchun edi. Chunki o`lgan kishini so`nggi
yo`lgan kuzatish uchun ham qanchadan qancha urf-odatlarni o`z o`rniga qo`yib
o`tkazish talab etiladi. Bularning barchasi esa pul evaziga bo`ladigan ishlar edi.
Yozuvchi aynan mana shu pul davr kishilarini imkoniyatlardan mahrum etish bilan
bir qatorda insondagi eng muqaddas tuyg`ular-insoniylik, rahmshavqat, insof, imon
kabi tuyg`ulardan ham bir yo`la ayirayotganini yoritib bergan.
Asardagi qahramonlar ruhiyatiga to`xtaladigan bo`lsak, hikoyaning bosh
qahramoni Sotiboldini kambag`alligi va chorasizligi tufayli asarning boshidan
yakunigacha juda tushkun ahvolda ko`ramiz. Og`ir kasallikdan aziyat chekayotgan
ayolining holatini ilojsiz kuzatayotganligi, uni tuzatish uchun qo`lida bor
imkoniyatidan foydalansa-da umr yo`ldoshini bu azoblardan qutqarishga ojiz
qolganligi sababli ham bu obrazni o`sha davrdagi imkoniyatlari cheklangan, o`z
haqqini talab qila olmaydigan, nochorlikning changalida ezilayotgan insonlarning
tipik vakili deya olishimiz mumkin.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
17
Hikoyadagi yana bir obraz - Abdug`aniboy orqali
insoniylikni bir chetga surib qo`yib oddiy insonlarga tepadan
qaraydigan, odamgarchilik, rahm, insof kabi insoniy xislatlarni bir
pulga sotadigan ma`naviy qashshoq kimsa sifatida tasvirlangan.
Bundan tashqari asardagi “tabib”, baxshi, bemorni xipchin bilan savalagan ayol kabi
obrazlar pul uchun hech narsadan tap tortmaydigan, tuban va razil kimsalarning
umumlashma variantidir.
Bir so`z bilan aytganda hikoyada insonni qashshoqlik emas, loqaydlik,
ilmsizlik, ma`naviy tubanlik kabi illatlar halokatga yetaklashi qisqa va sermazmun
gaplar bilan isbotlab berilgan. Asar muallifi bu hikoya orqali umidsizlik yoki
tushkunlikni targ`ib etmaydi, aksincha, u inson ruhiyatining kuchi va chidamliligini,
shu bilan birga, qiyinchiliklarga duch kelganda shaxslarning maqsad va chora yo`lini
topish qobiliyati qay darajada yuksalishi mumkinligini namoyish etadi. Abdulla
Qahhorning mushohadali hayot haqiqatlarini o`zining kichik jussasida mujassam
qilgan bu qisqa hikoyasi bugungi kunda ham o`z salmog`i va o`rnini yo`qotmay
kelayotganining asosiy sabablaridan biri shuki, undan olinadigan xulasa hozirda
ham bir qancha insoniy tuyg`ulardan yiroqlashib borayotgan yangi davr kishilari
uchun ibrat vazifasini o`tayotganligidir.
Xulosa qilib aytganda,oʻzbekning atoqli va zabardast yozuvchisi oʻtkir qalam
sohibi Abdulla Qahhor davr bilan hamnafas yashadi.Ijodkor oʻz manfaatlari yoʻlida
qalam tebratmadi, u xalq dardi bilan birga yashadi.Qahhor hikoyalarida gʻaflat
uyqusida yotgan ,o
ʻzligini tanib ulgurmagan oʻzbek xalqiga murojaat
qildi.Davrining dolzarb muammolarini real tasvirlar orqali ba'zida kulgili satira
ba'zida achchiq dramatizm bilan fosh qilib ,kitobxonlar qalbiga kirib bordi.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series B 2025
18
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Abdulla Qahhor .Asarlar.Besh jildlik.Birinchi jild ."Gʻafur
Gʻulom nomidagi Adabiyotva sa'nat nashriyoti" Toshkent 1987
2.Marxabo Qoʻchqorova Abdulla Qahhor
- istiqlol
adabiyotshunosligi koʻzgusida (monografiya) Toshkent : Akademnashr,2018
3.Marxabo Qoʻshqorova " Badiiy soʻz va ruhiyat manzaralari" ."Muharrir
"nashriyoti . Toshkent 2011 .Ozod Sharafiddinov asarlarida Abdulla Qahhor
shaxsiyati 99-bet
4.Marxabo Qoʻchqorova " Oʻtmishdan ertaklar tadqiqi" Yangi asr avlodi
Toshkent. 2016
5. “Anor” qissa va hikoyalar to`plami. A.Qahhor. G`afur G`ulom nomidagi
nashriyot-matbaa uyi. Toshkent-2012
6. 6-sinf Adabiyot darsligi 1-qism (2017)- Toshkent, Ma`naviyat, 108-118-
betlar.
7
. Karimov N. va boshqalar. XX asr oʻzbek adabiyoti tarixi.
-
T.: „Oʻqituvchi“,
1999. - B.500.
8. Bahor Bahriddinovna Turaeva. (2021). THEORETICAL AND POETIC
PECULIARITIES OF THE CHRONOTOPE IN THE NOVEL “THE PLACE OF
THE SKULL” BY CH. AITMATOV. PalArch’s Journal of Archaeology of Egypt /
Egyptology,
18(5),
84-103.
Retrieved
from
https://archives.palarch.nl/index.php/jae/article/view/7570
9. Sobirov Anvar Kuvandikovich. (2019). Inversion as a stylistic instrument in
poetic
speech.
Proceedings
of
The
ICECRS,
3.
https://doi.org/10.21070/icecrs.v3i0.297
