JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
100
100
OʻZBEKISTON SHAROITIDA MARRUBIUM VULGARE L. NI
INTRODUKSIYA QILISH IMKONIYATLARI VA AHAMIYATI
ВОЗМОЖНОСТИ И ЗНАЧЕНИЕ ИНТРОДУКЦИИ MARRUBIUM
VULGARE L. В УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА
POSSIBILITIES AND SIGNIFICANCE OF INTRODUCING MARRUBIUM
VULGARE L. IN THE CONDITIONS OF UZBEKISTAN
Yursunova O‘g‘iloy Mamitali qizi
Farg‘ona davlat universiteti, biologiya yo‘nalishi 2- bosqich talabasi
Annotasiya:
Maqolada Marrubium vugare L. o‘simligini O‘zbekiston
sharoitida introduksiya qilish imkoniyatlari va dorivor ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar
: Marrubium vulgare, introduksiya, dorivor o‘simlik, O‘zbekiston
florasi, moslashuvchanlik, tuproq-iqlim sharoiti, ekologik ahamiyat, sog‘liqni saqlash,
xalq tabobati, fitoterapiya, resurs o‘simligi, o‘sish sharoiti, farmakologik xususiyatlar.
Аннотация:
В статье освещаются возможности интродукции растения
Marrubium vulgare L. в условиях Узбекистана и его лекарственное значение.
Ключевые слова
:Marrubium vulgare, интродукция, лекарственное растение,
флора Узбекистана, адаптация, почвенно-климатические условия, экологическое
значение, здравоохранение, народная медицина, фитотерапия, ресурсное
растение, условия роста, фармакологические свойства.
Аbstrakt:
The article highlights the possibilities of introducing the plant
Marrubium vulgare L. in the conditions of Uzbekistan and its medicinal significance.
Keywords:
Marrubium vulgare, introduction, medicinal plant, flora of
Uzbekistan, adaptability, soil and climate conditions, ecological importance,
healthcare, folk medicine, phytotherapy, resource plant, growth conditions,
pharmacological properties.
KIRISH
Dorivor o‘simliklarni yangi hududlarga ko‘chirib o‘stirish, ya’ni introduksiya,
bugungi kunda bioxilma-xillikni saqlash, dori sanoati ehtiyojini qondirish va yashil
iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Dunyo bo‘yicha 50 mingdan
ortiq dorivor o‘simliklar mavjud bo‘lib, ularning 80 foizi turli kasalliklarni davolashda
ishlatiladi. O‘zbekistonda esa 1000 dan ortiq dorivor o‘simlik turlari aniqlangan bo‘lsa-
da, ko‘pchiligi hali resurs sifatida chuqur o‘rganilmagan. Marrubium vulgare L. — efir
moyi va biologik faol moddalar bilan boy, xalq tabobatida keng qo‘llaniladigan dorivor
o‘simlikdir. Uning tarkibidagi marubin, tanin, flavonoid va achchiq glikozidlar nafas
yo‘llari, yurak-qon tomir va boshqa kasalliklarda davolovchi vosita sifatida
qo‘llaniladi[2].
BOTANIK TAVSIFI
Marrubium vulgare L. — yalpizdoshlar (Lamiaceae) oilasiga mansub, ko‘p yillik
yarim buta hisoblanadi. O‘simlikning bo‘yi odatda 30–60 sm bo‘lib, ba’zida 1
metrgacha o‘sishi mumkin. Poyasi to‘g‘ri, to‘rtburchak kesimli bo‘lib, sirtida oqish-
yumshoq tuklar bilan zich qoplangan. Asosan pastki qismidan kuchli shoxlanadi va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
101
101
shoxlari tik holatda o‘sadi.
Barglari qarama-qarshi joylashgan, dumchali , shakli esa tuxumsimon yoki
yumaloq bo‘lib, uzunligi 1,5–4 sm, kengligi 1–3 sm ni tashkil qiladi. Barg chetlari yirik
tishli , yuzasi ajinli bo‘lib, ustki tomoni kulrang-yashil, pastki tomoni esa oqish tuklar
bilan zich qoplangan(1- rasm).
Gullari mayda, oq rangli bo‘lib, uzunligi 6–12 mm atrofida. Ular poyaning yuqori
qismidagi barg qo‘ltig‘ida halqa tarzida joylashgan. Gulning kaliksi naychasimon
shaklga ega bo‘lib, 10 ta mayda, ilgakli tishchalar bilan tugaydi. Korollasi ikki labli
bo‘lib, yuqori labi ikki bo‘lakli, pastki labi esa uch bo‘lakdan iborat bo‘lib, o‘rta bo‘lagi
yirikroq. O‘simlikning mevasi — to‘rt bo‘lakli yong‘oqcha (nukula) bo‘lib, har bir
bo‘lakda bitta urug‘ bo‘ladi. Mevalar kaliks ichida joylashgan va tukli sirtga ega. Ildiz
tizimi esa asosiy yog‘ochlashgan ildizdan iborat bo‘lib, ko‘plab yon ildizlar hosil
qiladi. Marrubium vulgare L. O‘zbekiston sharoitida may oyidan avgustgacha gullaydi.
Ekologik jihatdan yorug‘likni yaxshi ko‘radi, qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lib,
unumdor qumloq yoki qumli tuproqlarda yaxshi o‘sadi.
.
1- rasm. O‘simlikning umumiy koʻrinishi
Marrubium vulgare L. ni O‘zbekiston sharoitida introduksiya qilish
imkoniyatlari.
Marrubium vulgare L. o‘simligi yorug‘liksevar, qurg‘oqchilikka chidamli va
unumdor qumli-tuproqlarda yaxshi o‘sadigan dorivor tur hisoblanadi. O‘zbekistonning
iqlimi — issiq, quruq yoz va mo‘tadil qish mavsumlari bu o‘simlik uchun mos sharoit
yaratadi. Farg‘ona vodiysi, Qashqadaryo, Samarqand kabi hududlarda tuproq va
harorat sharoitlari uning o‘sishiga qulaydir. Ekologiya vazirligining 2023-yilgi
ma’lumotlariga ko‘ra, dorivor o‘simliklar uchun ajratilgan 200 ming gektardan ortiq
yer maydonlari mavjud bo‘lib, Marrubium vulgare uchun ham resurs sifatida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
102
102
foydalanish mumkin. Tajriba maydonlarida ushbu o‘simlik 70–80% gacha unib
chiqishi va yoz davomida 2 marta yig‘ilishi kuzatilgan. O‘simlik parvarish talab
qilmaydi, sug‘orishsiz ham o‘sadi, bu esa uni ekologik va iqtisodiy jihatdan samarali
o‘simlik sifatida baholash imkonini beradi[1].
Marrubium vulgare L. o‘simligining ekologik va farmakologik ahamiyati.
Marrubium vulgare L. ekologik jihatdan qurg‘oqchil, toshloq va qumli
tuproqlarda barqaror o‘sadigan o‘simliklardan biri bo‘lib, tabiiy sharoitda eroziyaga
uchragan yerlar uchun meliorativ resurs sifatida foydalidir. U tuproqning biologik
faoliyatini rag‘batlantirib, bioxilma-xillikni qo‘llab-quvvatlaydi. Parvarish talab
qilmaydigan, kam suv iste’mol qiladigan bu o‘simlik ekologik barqaror dehqonchilik
tizimlariga mos keladi.
Farmakologik jihatdan esa Marrubium vulgare L. yurak-qon tomir tizimini
mustahkamlovchi, balg‘am ko‘chiruvchi, yallig‘lanishga qarshi ta’siri bilan mashhur.
Uning tarkibidagi marubin, flavonoidlar, taninlar va efir moylari asosida nafas yo‘llari,
yo‘tal, bronxit, me’da-ichak kasalliklari davolashda ishlatiladigan fitopreparatlar
tayyorlanadi. Bu o‘simlik xalq tabobatida qadimdan balg‘am haydovchi va tana
haroratini tushiruvchi vosita sifatida qo‘llanilgan. Ekologik chidamliligi va dorivorlik
salohiyati Marrubium vulgare L. ni qishloq xo‘jaligi va farmatsevtika sohalarida
istiqbolli resurs o‘simligi sifatida baholash imkonini beradi.
XULOSA
Marrubium vulgare L. O‘zbekiston sharoitida iqlimga mos, parvarishsiz
o‘suvchi va dorivor xususiyatlarga ega o‘simlik hisoblanadi. Uning introduksiyasi
dorivor xomashyo bazasini kengaytirish, ekologik barqarorlikni ta’minlash va xalq
tabobatida foydalanish imkoniyatlarini oshiradi. Shu bois bu o‘simlikni resurs sifatida
joriy etish maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karomatov A.X., Tursunov Sh.T., Jo‘rayev A.X. Dorivor o‘simliklar. –
Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti, 2018.
2. Kurbanov A.A. O‘simliklarni introduksiya qilishning ilmiy asoslari. –
Samarqand: Zarafshon, 2017.
3. Tutin T.G. et al. Flora Europaea. Volume 3. – Cambridge: Cambridge
University Press, 1972.
4. Aćimović M. va boshq. Marrubium vulgare L.: A Phytochemical and
Pharmacological Overview. – Molecules, 2020, 25(12): 2898.
5. Vadnere G.P. va boshq. Marrubium vulgare L.: A Review on Phytochemical
and Pharmacological Aspects. – ResearchGate, 2017.
