JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
92
92
POTAMOGETON LUCENS L
. — OʻZBEKISTON SUV
HAVZALARINING BIOINDIKATOR O‘SIMLIGI
POTAMOGETON LUCENS L. — БИОИНДИКАТОРНОЕ
РАСТЕНИЕ ВОДОЁМОВ УЗБЕКИСТАНА
POTAMOGETON LUCENS L. — BIOINDICATOR
PLANT OF UZBEKISTAN’S WATER BODIES
Yursunova O‘g‘iloy Mamitali qizi
Farg‘ona davlat universiteti, biologiya yo‘nalishi
2- bosqich talabasi
Anotatsiya
Ushbu maqolada
Potamogeton lucens
L. o‘simligining O‘zbekiston suv
havzalaridagi tarqalishi, ekologik roli va bioindikator sifatidagi ahamiyati yoritilgan.
Mazkur gidrofit o‘simlik toza suv ko‘rsatkichiga ega bo‘lgan muhitlarda o‘sishi bilan
ajralib turadi va suv ekotizimining ifloslanish darajasini baholashda muhim
bioindikator hisoblanadi. Tadqiqot davomida uning morfologik belgilari, ekologik
talablari hamda biologik funksiyalari tahlil qilinadi. Shuningdek, Potamogeton lucens
L.ning suv muhitini tozalashdagi tabiiy filtrlovchi vazifasi va biologik xilma-xillikni
saqlashdagi o‘rni ham ilmiy asosda ko‘rsatib beriladi.
Kalit soʻzlar
:
Potamogeton lucens
L., bioindikator, gidrofit, suv o‘simligi,
ekologik muhit, suv havzalari, biologik xilma-xillik, ifloslanish darajasi, tabiiy
filtrlovchi,
Аннотация
В данной статье рассматривается распространение, экологическая роль и
значение растения
Potamogeton lucens
L. в качестве биоиндикатора в водоёмах
Узбекистана. Это гидрофитное растение характерно для чистых водоёмов и
служит важным индикатором уровня загрязнения водной экосистемы. В
исследовании анализируются морфологические особенности, экологические
требования и биологические функции растения. Также показано значение
Potamogeton lucens
L. в качестве природного фильтра и его роль в сохранении
биологического разнообразия.
Kлючевые слова:
Potamogeton lucens
L., биоиндикатор, гидрофит, водное
растение, экологическая среда, водоёмы, биологическое разнообразие, уровень
загрязнения, природный фильтр,
Abstract
This article explores the distribution, ecological role, and bioindicator
importance of
Potamogeton lucens
L. in the water bodies of Uzbekistan. This
hydrophytic plant thrives in clean aquatic environments and serves as a key indicator
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
93
93
of water ecosystem pollution levels. The study analyzes its morphological traits,
ecological requirements, and biological functions. Furthermore, the article highlights
the role of
Potamogeton lucens
L. as a natural filter and its contribution to maintaining
biological diversity.
Keywords
:
Potamogeton lucens
L., bioindicator, hydrophyte, aquatic plant,
ecological environment, water bodies, biodiversity, pollution level, natural filter
KIRISH
Suv o‘simliklari gidrobiotsenozning ajralmas qismi bo‘lib, ularning biologik
xilma-xilligi ekotizimning barqarorligini ta’minlaydi. Ayniqsa, gidrofit o‘simliklar,
jumladan
Potamogeton lucens
L., suv muhitining ekologik holatini baholashda muhim
ahamiyatga ega. Bu o‘simlik o‘zining faqat toza va kislorodga boy suv havzalarida
o‘sishi bilan ajralib turadi, shu sababli u bioindikator sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekiston suv havzalarida
Potamogeton lucens
L. ning mavjudligi nafaqat floristik
boylik sifatida, balki suv muhitining tabiiy tozalovchi omili sifatida ham alohida
e’tiborga loyiqdir. Ushbu maqolada
Potamogeton lucens
L. o‘simligining morfologik
va ekologik xususiyatlari, suv muhitidagi roli hamda uning bioindikatorlik salohiyati
ilmiy asosda yoritiladi. Tadqiqot mazkur o‘simlikni O‘zbekiston suv havzalaridagi
ekologik monitoringda qo‘llash imkoniyatlarini aniqlashga qaratilgan.
BOTANIK TAVSIFI
Potamogeton lucens
L. —
Potamogetonaceae
oilasiga mansub ko‘p yillik suv
o‘simligi bo‘lib, asosan tiniq va kislorodga boy suv havzalarida o‘sadi. Bu o‘simlik
to‘liq suv ostida yashovchi gidrofit hisoblanadi. O‘simlikning poyasi uzun, elastik va
silindrsimon tuzilishga ega bo‘lib, ba’zan shoxlanadi. Uzunligi 100–150 sm gacha
yetadi. Poya suv osti sharoitiga yaxshi moslashgan va barglar navbatma-navbat
joylashgan.
Barglari yaltiroq, uzunchoq-lansetsimon shaklda bo‘lib, uzunligi 10–15 sm, eni
esa 1,5–3 sm oralig‘ida bo‘ladi. Barg chetlari silliq, nervlari parallel va 7–15 tagacha
asosiy nervdan tashkil topgan. Barglar nozik va yarim shaffof, suvda to‘liq yoyilib
o‘sadi.
Gullari to‘pgul shaklida, mayda va yashil yoki sarg‘ish-yashil rangda bo‘lib, ikki
jinsli hisoblanadi. Gullanish davri yoz oylariga — iyun–avgust oylariga to‘g‘ri keladi.
Changlanish jarayoni suv orqali (gidrofiliya) amalga oshadi.
Ildizpoyasi yaxshi rivojlangan bo‘lib, loyqa va qumloq tuproqlarda chuqur o‘sadi.
Bu ildizpoya o‘simlikning suv ostida mahkamlanishini va ko‘payishini ta’minlaydi.
Ekologik sharoitga nisbatan talabi yuqori: asosan toza, o‘rtacha chuqurlikdagi
(0,5–3 m) suv havzalarida, pH 6–8 bo‘lgan muhitda o‘sadi. Turg‘un yoki sekin oqimli
suv havzalari — ko‘llar, kanallar, suv omborlari va daryolarning jim joylarida keng
tarqalgan[1].
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
94
94
Bioindikatorlik xususiyati
Potamogeton lucens
L. ekologik toza va kislorodga boy suv havzalarida
yashovchi sezgir gidrofit o‘simliklardan biri hisoblanadi. U suvning fizik-kimyoviy
holatiga, ayniqsa pH, kislorod miqdori, nitratlar va og‘ir metall ionlarining
konsentratsiyasiga nisbatan yuqori darajada sezuvchanlikka ega. Ushbu o‘simlik
ifloslangan yoki eutrofik holga kelgan suv havzalarida sust o‘sadi yoki butunlay
yo‘qoladi. Shu sababli, Potamogeton lucens L. ning mavjudligi yoki yo‘qligi suv
muhitining ekologik holatini baholashda muhim bioindikator sifatida xizmat qiladi.
Ekotizim monitoringi va suv sifati nazoratida ushbu o‘simlikning mavjudligi aniq
ishonchli ko‘rsatkich sifatida foydalaniladi.
Filtrlovchi xususiyati
Potamogeton lucens
L. suv havzalarida tabiiy filtrlovchi sifatida muhim rol
o‘ynaydi. Uning ildizpoyasi orqali suvdagi ortiqcha azot, fosfor va boshqa birikmalar
o‘zlashtiriladi, barg yuzasi esa loyqa zarralarni ushlab qoladi. Shuningdek, barglari suv
yuzasida fotosintez jarayoni orqali kislorod ishlab chiqaradi, bu esa suv
organizmlarining hayotiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Natijada o‘simlik nafaqat o‘z
atrofidagi muhitni tozalaydi, balki umumiy suv tiniqligini va biologik muvozanatni
ta’minlashga yordam beradi. Shu sababli u rekultivatsiya ishlari va suv resurslarini
barqaror boshqarishda samarali vosita sifatida ko‘rib chiqiladi.
KIMYOVIY TARKIBI
Potamogeton lucens
L. o‘simligi biologik faol moddalarga boy gidrofit
hisoblanadi. Uning tarkibida flavonoidlar (flavonlar, flavonollar), fenolik kislotalar
(kofeik, gallic, ferulik), karotinoidlar (karotin, lutein), shuningdek xlorofill a va b
pigmentlari mavjud. Barg va poyalarida pektinli polisaxaridlar, oddiy uglevodlar
(glyukoza, fruktoza) va minerallar (kalsiy, magniy, temir, kaliy) aniqlangan. Bu
moddalar o‘simlikning ekologik moslashuvchanligini va bioindikatorlik salohiyatini
ta’minlaydi.
XULOSA
Yuqorida o‘rganilgan ma’lumotlarga asoslanib,
Potamogeton lucens
L.
o‘simligi O‘zbekiston suv havzalarining ekologik barqarorligini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. U nafaqat morfologik va ekologik
moslashuvchanlikka ega gidrofit sifatida, balki suv sifati ko‘rsatkichlariga sezgir
bo‘lgan bioindikator o‘simlik sifatida ajralib turadi. O‘simlikning tarkibida
flavonoidlar, fenolik birikmalar, karotinoidlar va boshqa bioaktiv moddalar mavjudligi
uning ekologik stresslarga qarshi chidamliligini ta’minlaydi. Shuningdek,
Potamogeton lucens
suv havzalarini tabiiy filtrlashda va biologik muvozanatni
saqlashda faol ishtirok etadi. Shu jihatlarni hisobga olgan holda, bu o‘simlikni ekologik
monitoringda va tabiiy suv resurslarini muhofaza qilish tizimida samarali qo‘llash
mumkin.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
95
95
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Prokudin Y.N. Vodnye rastenija SSSR: Atlas. – Leningrad: Gidrometeoizdat,
1987.
2. Kurbanov A.A. O‘simliklarni introduksiya qilishning ilmiy asoslari. – Samarqand:
nashriyoti, 2017.
3. Shilova L.A., Tret’yakova I.N. Fitokhimicheskiy analiz gidrofitov v
ekotoksikologii. – Novosibirsk: SO RAN, 2005.
4. Shomansurov Sh.N. Botanika: O‘simliklar morfologiyasi va ekologiyasi. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2014.
5. Flora Uzbekistana: Toshkent: Fan, 1952–1982. – O‘zSSR FA Botanika instituti
tomonidan tayyorlangan.
6. Karomatov A.X., Tursunov Sh.T., Jo‘rayev A.X. Dorivor o‘simliklar. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2018
