JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
134
134
KICHIK MAKTAB YOSHDAGI O‘QUVCHILARNING O‘QUV
MOTIVLARINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI
Qo‘qon universiteti Ta’lim fakulteti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Maxkamova Masturaxon Baxromjon qizi
Psixologiya 1-21 guruh talabasi
Musajonova Umidaxon Ma’murali qizi
muhammadaliyevaumida3@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning o‘qish
motivatsiyasini rivojlantirish, ularning ta’limga bo‘lgan qiziqish va istaklarini oshirish,
o‘quvchilarning diqqatini jalb qilish, ularni mustaqil fikrlashga rag‘batlantirish va
o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatni shakllantirish yo‘llari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Kichik maktab, o‘quvchilar, o‘quv motivatsiyasi, ta’lim,
motivatsion yondoshuv, qiziqish, o‘qishga rag‘batlantirish, o‘qish istagi, amaliy
faoliyat, o‘yin elementlari, individual yondoshuv, qiziqarli o‘quv dasturlari, o‘quv
jarayoni, ijobiy munosabat
O‘quvchilarning o‘quv motivatsiyasi ularning ta'lim jarayoniga faolligini,
qiziqishini va bilim olishga bo‘lgan istagini shakllantiradi. Kichik maktab yoshidagi
bolalar uchun motivatsiya, nafaqat akademik muvaffaqiyatlar, balki umumiy
rivojlanish uchun ham muhim omil hisoblanadi. Shuning uchun o‘qituvchilar, ota-
onalar va jamiyat kichik yoshdagi o‘quvchilarda motivatsiyani rivojlantirishga alohida
e'tibor qaratishlari kerak. Qomusiy olim Abu Ali ibn Sinoning fikricha, inson tafakkuri,
aqlining kuchi bir necha bosqichdan iborat. Aqliy kuchlar dastlab mutlaq tinch, sokin
holatda bo‘ladi. Bolalardagi yozishni, o‘qishni o‘rganishdagi potensial kuchlar shunga
misol bo‘la oladi. Abu Ali ibn Sino bu kuchlarni moddiy kuchlar deb nomlagan, ya’ni
mazkur kuchlarni tashqi motivlar deb tushunsa bo‘ladi. Sekin-astalik bilan bu kuchlar
harakatga aylanadi, bular mehnat quroli samarasidir, ya’ni mehnat quroli orqali
harakatga keladi va namoyon bo‘ladi. Bu holatni bola yozishni xohlab turibdi-yu,
ammo yozish quroli bo‘lgan qalamning yo‘qligi bilan izohlash mumkin. Bu ikki kuchni
Ibn Sino ro‘yobga chiqishi mumkin bo‘lgan kuch deb atagan. Nihoyat, uchinchi kuch
esa irodaning yetishmasligi bilan tushuntirib beriladi. Ya’ni shunday holatning kuchi
bor, ammo uni ishlatishga, ruyobga chiqarishga bolada iroda yetishmaydi. Alloma
nazarida, shu kabi uch holat bilan aql, bilim olish izohlanadi. “Tayr” asarida esa
insonlarni do‘stlikka, bilim o‘rganishga chaqiradi.
1
Olti yoshli bolaning psixik
1
Ш.А.Дўстмуҳамедова, З.Т.Нишанова, С.Х.Жалилова, Ш.К.Каримова, Ш.Т.Алимбаева ёш даврлари ва
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
135
135
tayyorligi haqida gapirilganda ko‘pincha muayyan reja asosida, tartibli, ko‘p qirrali
maqsadga yo‘naltirilgan, o‘zaro mantiqiy bog‘liq, izchil boshiang‘ich ta'limga zamin
vatifasini o‘tovchi psixik o‘sish darajasini nazarda tutamiz. Yuqorida aytilganlaming
hammasi bolaning maktab ta'limiga psixologik jihatdan tayyorligining ob’ektiv
tomonlarini
ifodalaydi.
Kichik
maktab
yoshidagi
o‘quvchining muhim
xususiyatlaridan biri -bu undagi o‘ziga xos ehtiyojning mavjudligidir. Mazkur ehtiyoj
o‘z mohiyati bilan muayyan tartibdagi bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashga,
tevarak-atrofdagi voqelikni o‘zlashtirishga qaratilgan bo‘lmasdan, balki faqat o‘quvchi
bo‘lish istagining aynan o‘zidan iboratdir.
2
Bola maktab ta'limiga psixologik
tayyorlanishning sub'ektiv tomoni ham mavjuddir. Uning maktabda o‘qish xohishi,
intilish, katta yoshdagi odamlar bilan muloqotga kirishish istagi mazkur tayyorgarlik
bilan uzviy bog‘liqdir. Bolalar uchun darslarni qiziqarli va interaktiv qilish
o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi. G‘ayrioddiy o‘quv metodlari, masalan,
vizual materiallar, multimedia vositalari, o‘yinlar va ekskursiyalar, bolalarning darsga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi. O‘qituvchi darslarni shakllantirayotganda bolalar uchun
yangi, qiziqarli elementlarni qo‘shish orqali ularning motivatsiyasini kuchaytirishi
mumkin. Bu jarayon bolalarning o‘zini ifodalashga bo‘lgan ishtiyoqini oshiradi va ular
o‘zlariga bo‘lgan ishonchni kuchaytiradi. Maktabga o‘tgach, ular yana "eng
kichkinalar" qatoriga tushib qoladilar.
3
Jamoaviy ishlash bolalarga o‘zaro yordamni
ko‘rsatish, fikr almashish va bir-birini rag‘batlantirish imkoniyatini yaratadi. Bunday
faoliyatlar o‘quvchilarni o‘zlarining natijalariga erishishda bir-birlarini qo‘llab-
quvvatlashga undaydi. Motivatsiyaning yuqori bo‘lishi, bolalarning nafaqat akademik
muvaffaqiyatlariga, balki ularning kelajakdagi hayotida ham ijobiy natijalar berishi
mumkin. Bolalar uchun darslarni qiziqarli va interaktiv qilish, nafaqat ularning o‘quv
jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, balki o‘qishga bo‘lgan motivatsiyani ham
kuchaytiradi. O‘quvchilarni darsda faol ishtirok etishga undash, ularning o‘zini
ifodalash qobiliyatini rivojlantirish, fikrlarini erkin va to‘g‘ri tarzda bildirishi uchun
muhimdir. Quyidagi usullar orqali darslarni yanada qiziqarli va interaktiv qilish
mumkin: Bolalar uchun o‘yinlar, darslarni interaktiv qilishning ajoyib usulidir. Misol
uchun, o‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, turli xil o‘yinlar orqali bilimlarini
mustahkamlash mumkin. O‘yinlar yordamida bolalar o‘zlashtirgan materialni ko‘proq
eslab qolishadi va darsning o‘zi qiziqarli, o‘rgatuvchi va faol o‘tadi. Misol uchun,
"bilim poygasi", "so‘zlar topish", yoki "hayoliy xarita" kabi o‘yinlar o‘quvchilarga
yangi ma'lumotlarni o‘rganish imkonini beradi.
- Zamonaviy texnologiyalar yordamida bolalarni darslarga jalb qilish mumkin.
Kompyuterlar, planshetlar, va interaktiv doskalar yordamida o‘quvchilarga darsning
vizual va audio jihatlarini ko‘rsatish, shuningdek, turli ilovalar va onlayn
педагогик психология, Тошкент- 2013. 16-b
2
E.G’.G’oziyev Ontogenez psixologiyasi, Toshkent “NIFMSH” 2020.116-b
3
Z. Nishanova, G. Alimova . Bolalar psixologiyasi va uni o'qitish metodikasi Toshkent – 2006. 103-b
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
136
136
platformalardan foydalanish darsni yanada qiziqarli va interaktiv qiladi. Masalan,
Google Classroom, Kahoot, Quizlet kabi platformalar yordamida o‘quvchilar testlar,
viktorinalar va boshqa interaktiv faoliyatlarda ishtirok etishlari mumkin. -
O‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, birgalikda ishlashga undash ham juda samarali metod
hisoblanadi. Guruh ishlarida har bir o‘quvchi o‘z fikrini bildirish, boshqalar bilan
tajriba almashish va umumiy maqsadga erishishga harakat qiladi. Bu faqat bilim olishni
emas, balki ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga ham yordam beradi. Shuningdek,
guruhda ishlash, o‘quvchilarning o‘zaro yordam va hamkorlik asosida rivojlanishini
ta'minlaydi. Bolalarga o‘qish jarayonida muammolarni hal qilishni va ilmiy tadqiqotlar
o‘tkazishni o‘rgatish, ularning o‘zlarini qiziqtirgan mavzularni o‘rganishga yordam
beradi. Bu metod o‘quvchilarni faqat darslarni o‘rganishga emas, balki o‘z bilimlarini
kengaytirishga ham rag‘batlantiradi. Masalan, ilmiy tajribalar o‘tkazish, kitoblar yoki
internetdan ma'lumot to‘plash, bolalarga o‘z bilimlarini sinovdan o‘tkazishga imkon
yaratadi.
- O‘qituvchi darsni hikoya tarzida taqdim etsa, bolalar o‘rgatish jarayonida
ko‘proq qiziqish va diqqatni jamlaydilar. Hikoya qilish usuli, bolalar uchun
ma'lumotlarni osonroq tushunishga yordam beradi. O‘qituvchi darsni qiziqarli
hikoyalar yoki mashhur personajlar orqali o‘tkazsa, o‘quvchilarning diqqatini ushlab
qolish ancha osonlashadi. Shuningdek, o‘quvchilarning darsda ishtirok etishini
rag‘batlantirish uchun ularga savollar berish va fikr almashishga imkon yaratish
mumkin.
- Darslarni interaktiv qilishning yana bir usuli, musiqa, raqs yoki drama orqali
o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini ishga solishdir. Masalan, o‘quvchilarni mavzu
bilan bog‘liq teatr sahnalarini yaratishga, qo‘shiqlar aytishga yoki raqslar o‘ynashga
jalb qilish darsni faollashtiradi. Bu faoliyatlar bolalarning o‘quv jarayoniga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi va ularning o‘zaro hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
- O‘quvchilarni savol-javob sessiyalariga jalb qilish, ularning o‘zlashtirgan
bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi. O‘qituvchi savollarni aniq va qiziqarli
shaklda beradi, bu esa bolalarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Savol-javoblar
interaktiv bo‘lib, o‘quvchilarni faollikka undaydi va ular o‘z bilimlarini sinab ko‘rish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda,bolalarni darslarda faol ishtirok etishga undash uchun
ularning qiziqishini uyg‘otadigan va ularni dars jarayoniga jalb qiladigan metodlarni
qo‘llash zarur. Interaktiv darslar, o‘yinlar, guruh ishlari, texnologiyalar va ijodiy
faoliyatlar orqali o‘quvchilarni darsga qiziqtirish va motivatsiya berish mumkin.
O‘qituvchi darslarni qiziqarli va o‘ziga xos tarzda olib borib, bolalarning o‘qishga
bo‘lgan ishtiyoqini oshirishi mumkin. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning o‘quv
motivlarini rivojlantirish, ularning bilim olish jarayonida muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
137
137
juda muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarning motivatsiyasi yuqori bo‘lsa, ular
o‘qishga yanada qiziqish bilan yondashadilar va o‘z maqsadlariga erishishga ishtiyoq
bilan harakat qilishadi. Darslarni qiziqarli, interaktiv va bolalarga moslashtirilgan
tarzda o‘tkazish, shaxsiy yutuqlarni ta'kidlash, hamkorlikni rag‘batlantirish va ota-
onalar bilan birgalikda ishlash kabi usullar, o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishga
katta yordam beradi. Shuningdek, o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish,
ularning bilim olish jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, o‘quvchilarga doimiy rag‘bat, qo‘llab-quvvatlash va shaxsiy
yutuqlarni ta’kidlash, ularning o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatini shakllantiradi va
kelajakda muvaffaqiyatga erishishlari uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. E.G‘.G‘oziyev. “Ontogenez psixologiyasi”.T.”NIF MSH”-2020.
2. SH.Do‘stmuhamedova. X.A. Tillashayxova, G.Baykunusova, G.Ziyavitdinova
“Umumiy psixologiya” 2- kitob.( Yosh davrlari va pedagogik psixologiya).
Toshkent-2020.
3. Z. Nishanova, G. Alimova . Bolalar psixologiyasi va uni o‘qitish metodikasi
Toshkent – 2006
4. R.Melibayeva. “Yosh davrlari psixologiyasi’.2023
5. S.X.Jalilova. S.M. Aripova. ”Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi”.T.-
2024.
6.
Maxkamova, M., Khаlmamatova, L., Aripova, N., & Turdibekova, R. (2023).
PROBLEMS OF TEACHING UZBEK LANGUAGE IN RUSSIAN GROUPS
OF NONPHILOLOGICAL HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS. Science
and innovation, 2(B1), 379-381.
7.
Siddikov, B. S., & Mahkamova, M. B. (2022). Ways to develop the professional
qualities of future teachers. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural
and social sciences, 2(11), 966-972.
