JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
122
122
BIRINCHI SINF O’QUVCHILARNING
PSIXO-EMOTSIONAL MOSLASHUVI
Qo‘qon universiteti Ta’lim fakulteti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Maxkamova Masturaxon Baxromjon qizi
Psixologiya 1-21 guruh talabasi
Siddiqova Gulsanam
Annotatsiya:
Ushbu bitiruv malakaviy ishi birinchi sinf o‘quvchilarining psixo-
emotsional moslashuvi jarayonini o‘rganishga bag‘ishlangan. Maktabga kirish davrida
bolalar yangi ijtimoiy va ta’lim muhitiga moslashish bilan yuzma-yuz keladi, bu esa
ularning emotsional holati va ruhiy barqarorligiga bevosita ta’sir qiladi. Tadqiqotda
psixo-emotsional moslashuvning nazariy asoslari tahlil qilinib, bolaning maktab
muhitiga moslashuv jarayonidagi muhim omillar aniqlangan.
Kalit so‘zlar:
Psixologik moslashuv, Birinchi sinf o‘quvchilari, Psixo-
emotsional moslashuv, Ta’lim psixologiyasi, Yosh xususiyatlari psixologiyasi,
Ijtimoiy psixologiya, Individual psixologik xususiyatlar, Oilaviy muhit, Maktab
muhiti,
Birinchi sinf o‘quvchilarining psixo-emotsional moslashuvi ta’lim psixologiyasi,
yosh xususiyatlari psixologiyasi hamda ijtimoiy psixologiya yo‘nalishlarida keng
o‘rganib kelinayotgan dolzarb muammolardan biridir. Bu boradagi nazariy qarashlar
va amaliy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, moslashuv jarayoni bola shaxsining
individual psixologik xususiyatlari, oilaviy muhit, maktab muhitining tashkil etilishi
va pedagogik yondashuvlarga bevosita bog‘liqdir. O‘zbek olimalaridan G. Yoqubova
o‘zining tadqiqotlarida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining maktabga moslashuvi
jarayonida yuzaga keladigan psixologik va emotsional holatlarni atroflicha o‘rganadi.
Uning fikricha, bolaning shaxsiy psixologik xususiyatlari, ya’ni temperament,
xarakter, o‘z-o‘zini baholash darajasi moslashuvda muhim omil hisoblanadi.
Yoqubovaning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, emotsional jihatdan barqaror, mustaqil
fikrlay oladigan va o‘ziga ishonchi baland bo‘lgan o‘quvchilar maktab muhitiga tezroq
va samaraliroq moslasha oladi.
N. Raxmonqulova bola shaxsining maktabga psixologik tayyorgarligini
baholashda uning ijtimoiy muhit bilan o‘zaro munosabatga kirishish qobiliyatini
markaziy omil sifatida ko‘radi. Uning ilmiy tadqiqotlarida ta’kidlanishicha, bola uchun
maktab — bu nafaqat yangi bilimlar manbai, balki yangi ijtimoiy muhitdir. Shu sababli
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
123
123
bola bu muhitda o‘z o‘rnini topishi, tengdoshlari va kattalar bilan muloqotga kirisha
olishi lozim. Raxmonqulovaning fikricha, aynan ijtimoiy-emosional moslashuv
bolaning maktab hayotiga tez va samarali integratsiyalashuvi uchun asosiy psixologik
tayanch hisoblanadi. Ushbu moslashuv jarayoni bir nechta asosiy omillar bilan
chambarchas bog‘liq: o‘qituvchi bilan emotsional jihatdan ishonchli va ijobiy aloqa
o‘rnatish, sinfdoshlari bilan do‘stona munosabatlar shakllantirish hamda oilaviy
qo‘llab-quvvatlash tizimining mavjudligi. Raxmonqulova o‘z izlanishlarida bu
omillarning har biri bolaning maktabga bo‘lgan munosabatiga, o‘zini tutishiga va
o‘quv motivatsiyasiga qanday ta’sir ko‘rsatishini tajriba va kuzatishlar asosida asoslab
bergan. Uning ta’kidlashicha, agar bola o‘qituvchining e’tiborini, mehrini va e’tirofini
his qilsa, bu uning maktabga nisbatan emotsional ijobiy munosabatini shakllantiradi.
O‘qituvchini faqat bilim beruvchi emas, balki hissiy qo‘llab-quvvatlovchi shaxs
sifatida qabul qilgan bola o‘zini xavfsiz his qiladi, bu esa o‘z navbatida, stress
darajasini kamaytirib, sinf muhitiga osonroq moslashishiga imkon beradi.
1
Shuningdek, Raxmonqulovaning ilmiy qarashlarida sinfdagi ijtimoiy aloqalarning
ahamiyati alohida o‘rin egallaydi. Unga ko‘ra, bola sinfdoshlaridan ijobiy ijtimoiy
signal olganida, ya’ni do‘stona qabul qilinsa, tengdoshlar bilan o‘zaro yordam,
birgalikdagi o‘yin va darsdagi hamkorlik orqali ijtimoiylashuv jarayoni tezlashadi.
2
Bu
esa bola uchun maktab muhitini yanada qulay va ma’naviy jihatdan boy qiladi.
X.Xolmuhammadova o'zining "Psixo-emotsional holat va uning bolalar ta'limiga
ta'siri" nomli ishida, maktabga birinchi bor kirgan bolalarda psixo-emotsional izdan
tushish jarayonining ko'plab psixologik muammolarni yuzaga keltirishi mumkinligini
ta'kidlaydi. U, ayniqsa, o'zini yolg'iz his qilish, qo'rquv va xavotir, o'ziga ishonchsizlik
kabi holatlarning bolalarning ijtimoiy adaptatsiyasiga salbiy ta'sir ko'rsatishini
aniqlagan. Xolmuhammadova, bolalar psixo-emotsional holatini qo'llab-quvvatlash
uchun o'qituvchilar va ota-onalarning hamkorlikda faoliyat olib borishi zarurligini
ta'kidlaydi.
Sh.Mamatqulov o'zining tadqiqotlarida bolalar psixologiyasida ta'lim muhitining
ahamiyatini ta'kidlagan. U birinchi sinf o'quvchilarining psixo-emotsional holatiga
ta'sir ko'rsatuvchi asosiy omillar sifatida, o'qituvchining pedagogik malakasi, maktab
muhitining ijobiyligi va bolalar orasidagi hamkorlikni ko'rsatadi. Mamatqulovning
fikriga ko'ra, bolalarni psixo-emotsional moslashuv jarayonida qo'llab-quvvatlashda
maktab psixologi ham muhim rol o'ynaydi. Ularning maqsadi — bolaning ruhiy
holatini kuzatib, muammolarni erta bosqichda aniqlash va ularga yordam ko'rsatishdir.
Hissiyotlar vositasida bolalar jamiyatda o‘rnatilgan estetik, ahloqiy talablarga muvofiq
1
Xudayberganova, F.Q. (2025). Boshlangʻich sinf oʻquvchilarning maktab muhitiga moslashuvi jarayonining
ijtimoiy
‑
psixologik asoslari va uning ta’lim
‑
tarbiyadagi ahamiyati. *Ilm
‑
Fan Xabarnomasi*, 7(2).
:contentReference[oaicite:12]{index=12}
2
Xudayberganova, F.Q. (2025).
“Boshlangʻich sinf oʻquvchilarning maktab muhitiga moslashuvi jarayonining
ijtimoiy-psixologik asoslari va uning ta’lim-tarbiyadagi ahamiyati”,
Ilm-Fan Xabarnomasi
, 7(2), 2025
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
124
124
ravishda o‘z xohish istaklar, xatti harakatlarini boshqara boshlaydi. Maktabgacha
yoshdagi bolalar emotsiya va hissiyotlarining rivojlanishi bir qator shartlar bilan
bog‘liq. Hayotning dastlabki yillaridan boshlab oiladan tashqarida tarbiyalangan
bolalardagi sust emotsional rivojlanish butun xayotlari davomida saqlanib qolishi
mumkin. Buning sababi shundaki, maktabgacha tarbiya muassasalarida bitta kishiga
ko‘p bola to‘g‘ri keladi. Natijada tarbiyachilarning har bir bola bilan emotsional
kontakti kam bo‘ladi.
3
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Xudayberganova, F.Q. (2025). Boshlangʻich sinf oʻquvchilarning maktab muhitiga
moslashuvi jarayonining ijtimoiy‑psixologik asoslari va uning ta’lim‑tarbiyadagi
ahamiyati.
*Ilm‑Fan
Xabarnomasi*,
7(2).
:contentReference[oaicite:12]{index=12}
2.
Xudayberganova, F.Q. (2025). “Boshlangʻich sinf oʻquvchilarning maktab
muhitiga moslashuvi jarayonining ijtimoiy-psixologik asoslari va uning ta’lim-
tarbiyadagi ahamiyati”, Ilm-Fan Xabarnomasi, 7(2), 2025
3.
Olimjonova, Z.B. (2022). Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar emotsional sohasi
psixofiziologiyasining asosiy xususiyatlari. ORIENS jurnali, 18-May, sahifalar
311–315.
3
Olimjonova, Z.B.
(2022). Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar emotsional sohasi psixofiziologiyasining asosiy
xususiyatlari. ORIENS jurnali, 18-May, sahifalar 311–315.
