JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
24
24
FINTEX KOMPANIYALARI VA ULARNING YOSHLAR
MOLIYAVIY TA’LIMIDAGI ROLI
Foziljonova Niholaxon Fayoz qizi
Namangan davlat universiteti, Iqtisodiyot fakulteti,
Moliya sohasida boshqaruv yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
fintech
(moliyaviy
texnologiyalar)
kompaniyalarining yoshlar moliyaviy savodxonligini oshirishdagi roli va imkoniyatlari
tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar kundalik hayotga chuqur kirib kelar ekan,
ayniqsa yosh avlod orasida moliyaviy ilovalardan foydalanish orqali shaxsiy byudjet
yuritish, to‘g‘ri xarajat qilish, sarmoya kiritish kabi ko‘nikmalar shakllanmoqda.
Fintech xizmatlar ta’lim jarayoniga qo‘shimcha qulaylik va interaktivlik olib
kirayotgani bilan ahamiyatlidir. Maqolada O‘zbekiston misolida fintech xizmatlarining
kengayishi, ulardan foydalanish ko‘lamining ortib borayotgani, ammo hali moliyaviy
madaniyat va xavfsizlik borasida to‘liq bilimga ega bo‘lmagan yoshlar ham borligi
qayd etiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, fintech vositalaridan samarali foydalanish,
ularni ta’limiy yondashuvlar bilan to‘ldirish orqali moliyaviy mas’uliyatni
shakllantirish mumkin.
Abstract.
This article explores the role and potential of fintech (financial
technology) companies in enhancing financial literacy among youth. As digital
technologies increasingly shape everyday life, young people are gaining access to tools
that help them manage personal budgets, control spending, and explore investment
opportunities. Fintech services are becoming not only convenient solutions but also
valuable educational aids. Using Uzbekistan as a case study, the article analyzes the
growing use of fintech applications and highlights that while usage is expanding, many
young users still lack sufficient knowledge of financial culture and digital security. The
findings suggest that integrating fintech tools with effective educational approaches
can foster responsible financial behavior among youth.
Аннотация.
В данной статье рассматривается роль и возможности финтех-
компаний (финансовых технологий) в повышении финансовой грамотности
молодежи. С развитием цифровых технологий молодежь получает все больше
возможностей для самостоятельного управления личными финансами — от
составления бюджета до инвестирования. Финтех-сервисы становятся не только
удобным инструментом, но и дополнительным образовательным ресурсом. На
примере Узбекистана проанализированы масштабы использования финтех-
продуктов, выявлено, что несмотря на рост интереса, не все пользователи
обладают необходимым уровнем финансовой культуры и знаний в сфере
безопасности. По результатам анализа подчеркивается, что правильное
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
25
25
использование финтех-услуг совместно с образовательными подходами
способно сформировать ответственное финансовое поведение у молодежи.
Kalit so‘zlar:
fintech, moliyaviy savodxonlik, yoshlar, raqamli texnologiyalar,
ta’limiy yondashuv.
Kirish.
Jahon miqyosida moliyaviy texnologiyalar (fintech) bozorining o‘sishi va
bu sohadagi innovatsiyalar yoshlar moliyaviy savodxonligini yangicha bosqichga olib
chiqmoqda. 2024-yilda fintech bozori global darajada 514,9 milliard dollarga yetgan
va 2028-yilgacha yillik 25,2% o‘sish sur’ati (CAGR) bilan o‘sishi prognoz qilingan.
Shu bilan birga, fintech va moliyaviy savodxonlik o‘rtasidagi ijobiy o‘zaro bog‘liqlikni
ko‘rsatuvchi ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Masalan, 114 ta davlatni
qamrab olgan bir tahlil fintech bozorining o‘sishi moliyaviy savodxonlik darajasi bilan
musbat bog‘liqligini ko‘rsatadi. Yana bir tadqiqotda fintech vositalariga kirish
imkoniyati moliyaviy inklyuziyani oshirishi mumkinligi ta’kidlanadi, biroq bu ta’sir
moliyaviy savodxonlikning pastligi bilan cheklanib qoladi. Yoshlar orasida moliyaviy
savodxonlik darajasi turlicha. OECD’ning PISA ma’lumotlariga ko‘ra, 15 yoshli
o‘quvchilarning ko‘pchiligi onlayn to‘lovlar va mobil pul o‘tkazmalaridan
foydalangan bo‘lsa-da, ular asosiy moliyaviy tushunchalar (foizlar, qarz, xavf)
bo‘yicha muammolarga duch kelmoqda. Ya’ni, raqamli texnologiyalar keng
qo‘llanayotgan bo‘lsa-da, moliyaviy bilim yetarli emas. O‘zbekistonda fintech va
yoshlar savodxonligini rivojlantirishdagi sa’y-harakatlar, ayniqsa davlat banklari va
Uzcard kabi operatorlar tomonidan Global Money Week tashabbuslari orqali amalga
oshirilmoqda. Masalan, 2024-yilda O‘zbekistonda: 428 ta maktabda 23 462 nafar
o‘quvchi uchun moliyaviy savodxonlik darslari o‘tkazilgan, 2 135 nafar universitet
talabasiga maxsus treninglar o‘tkazilgan, viktorinalar va “edutainment” formatidagi
materiallar orqali 4 945 nafar talaba, hamda 21 000 nafardan ortiq maktab
o‘quvchilariga onlayn testlar taqdim etilgan. Shuningdek, Uzum va Mastercard
hamkorligida o‘tkazilgan onlayn kurslar tashabbusi yoki qarz va kartalardan xavfsiz
foydalanish bo‘yicha videodarslar — yoshlar moliyaviy bilimini oshirishga qaratilgan
yangi uslublardandir. Demak, ishonchsiz, bir tomonlama raqamli vositalar emas, balki
moliyaviy savodxonlik bilan uyg‘un fintech yechimlari yoshlar uchun keng
imkoniyatlar yaratmoqda. Ushbu maqolada: fintech kompaniyalari qanday uslub va
mahsulotlar orqali yoshlarni moliyaviy savodxonlikka o‘rgatayotgani; jahonda va
O‘zbekiston misolida statistik ko‘rsatkichlar qanday natija berayotgani; olib
borilayotgan tadqiqotlar va tahlillar asosida qanday istiqbolli yo‘nalishlar mavjudligi
haqida fikr yuritamiz.
Metodologiya
.
Ushbu maqola ta’riflovchi (deskriptiv) tadqiqot uslubiga tayangan holda, fintech
kompaniyalarining yoshlar moliyaviy ta’limidagi rolini o‘rganishga yo‘naltirilgan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
26
26
Tadqiqot davomida bevosita empirik tadqiqot yoki so‘rovnoma o‘tkazilmagan.
Aksincha, mavjud ochiq manbalar, ishonchli xalqaro tashkilotlar hisobotlari, ilmiy
maqolalar, bank va fintech kompaniyalarining rasmiy saytlaridagi ma’lumotlar tahlil
qilindi. Ma’lumotlar asosan ikkilamchi manbalardan olindi. Jumladan, OECD
tashkilotining moliyaviy savodxonlikka oid statistik hisobotlari, Jahon banki va Global
Money Week kabi xalqaro tashabbuslarning O‘zbekiston bo‘yicha natijalari,
shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, tijorat banklari hamda
“Uzum”, “Click”, “Payme”, “Apelsin” kabi yirik fintech kompaniyalarining
faoliyatiga oid tahliliy ma’lumotlar asos sifatida xizmat qildi. Ma’lumotlar kontent
tahlili usulida tahlil qilindi, ya’ni mavjud hujjat va hisobotlar mavzuga oid muhim
g‘oyalar asosida ajratilib, guruhlanib, mantiqiy tarzda umumlashtirildi. Asosiy e’tibor
fintech xizmatlarining yoshlar orasida qanday tarqalayotgani, bu xizmatlar orqali
moliyaviy savodxonlikka oid bilim va ko‘nikmalar qanday shakllanayotgani,
shuningdek, O‘zbekiston tajribasi bilan rivojlangan davlatlar tajribasi o‘rtasidagi
o‘xshashlik va farqlarga qaratildi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, maqola muallifi
sifatida men shaxsan yangi so‘rovnoma yoki intervyular asosida empirik ma’lumot
to‘plamaganman. Shu sababli, maqoladagi xulosalar mavjud manbalar asosida
shakllantirilgan bo‘lib, ularning aniqligi va haqqoniyligi tanlangan manbalarning
ishonchliligi bilan bevosita bog‘liqdir. Biroq foydalanilgan materiallar faqat rasmiy,
ilmiy va statistik asosga ega bo‘lgan manbalarni o‘z ichiga oladi.
Natijalar.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda yoshlarning moliyaviy savodxonligini
oshirish bo‘yicha amalga oshirilgan ishlar samarali natijalar berayotgani kuzatilmoqda.
Bu borada ayniqsa fintech kompaniyalari va tijorat banklarining faol ishtiroki,
shuningdek, Global Money Week (GMW) doirasidagi tadbirlar yoshlar ongida
moliyaviy mas’uliyat, tejash, rejalashtirish va investitsiyalash kabi tushunchalarni
shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
2024-yilda o‘tkazilgan Global Money Week tadbirlari respublika miqyosida keng
yoritildi. Aniq qilib aytganda, tadbirlar doirasida 428 ta maktab, 88 ta oliy ta’lim
muassasasi va 21 ta tijorat banki ishtirok etdi. Turli trening, seminar va uchrashuvlar
orqali 41 mingdan ortiq yoshlar va 82 ming kattalar bevosita qamrab olindi, umumiy
auditoriya esa 2,3 milliondan oshdi. Ayniqsa banklar tomonidan uyushtirilgan
interaktiv mashg‘ulotlar, viktorinalar va moliyaviy treninglar orqali yoshlar o‘z
bilimlarini oshirish imkoniga ega bo‘ldilar. 2025-yilda esa ushbu tashabbuslar yanada
kengaytirildi. Masalan, Garant Bank maktab o‘quvchilari uchun moliyaviy xavfsizlik
va onlayn to‘lovlar mavzusida darslar o‘tkazdi. Trustbank esa Jizzax, Namangan,
Farg‘ona viloyatlarida o‘tkazgan master-klasslari orqali ko‘plab yoshlar bilan bevosita
ishladi. InfinBANK esa pedagoglar o‘rtasida tanlovlar tashkil etib, aynan
o‘qituvchilarning moliyaviy bilimini oshirish orqali keng auditoriyaga ta’sir qilishni
maqsad qildi. Fintech ilovalarining kundalik hayotga kirib kelishi ham yoshlar orasida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
27
27
moliyaviy o‘zini o‘zi boshqarish madaniyatini shakllantirdi. Jumladan, Click, Payme,
Apelsin, Uzum Bank kabi ilovalar orqali yoshlar pul o‘tkazmalari, xizmatlar uchun
to‘lovlar va hattoki byudjetni rejalashtirishni o‘zlari amalga oshira boshladilar. Ushbu
ilovalarda foydalanuvchilarga byudjetni boshqarish, sarf-xarajatlarni tahlil qilish va
tejash bo‘yicha tavsiyalar berilmoqda. Bu holat ularning moliyaviy qarorlarni mustaqil
qabul qilishiga turtki bo‘layotgani bilan ahamiyatli. Yana bir ijobiy holat – bu ta’limda
edutainment, ya’ni “ta’lim + ko‘ngilochar” formatdagi yondashuvning keng joriy
etilayotganidir. Markaziy bank tashabbusi bilan “World of Finance” onlayn
platformasi, radio dasturlar, qisqa hajmli seriallar va hatto moliyaviy xatolar
mavzusidagi qo‘shiqlar orqali millionlab yoshlar ongiga moliyaviy bilimlar
singdirilmoqda. Bunday kreativ uslublar yoshlar e’tiborini jalb qilishda va mavzuni
yengilroq tushunishda katta yordam bermoqda. Shuningdek, 2025-yil aprel oyida
Toshkentda bo‘lib o‘tgan Global Money Week doirasidagi Yoshlar forumi katta
qiziqish uyg‘otdi. Unda talabalar fintech kompaniyalari va bank vakillari bilan ochiq
muloqotda bo‘lib, amaliyot va innovatsion xizmatlar haqida o‘z bilimlarini boyitdilar.
“Case championship” formatidagi tanlovlarda ishtirok etgan yoshlar real moliyaviy
muammolar yechimini izlab, o‘z fikrlash doiralarini kengaytirdilar. Yuqorida
keltirilgan faktlar shuni ko‘rsatadiki, fintech kompaniyalari va banklarning yoshlar
bilan ishlashdagi yondashuvi, innovatsion texnologiyalarning jalb qilinishi hamda
edutainment kabi kreativ metodlarning qo‘llanilishi natijasida O‘zbekistonda
yoshlarning moliyaviy savodxonligi yildan-yilga ortib bormoqda. Bu esa nafaqat
ularning shaxsiy byudjetini samarali boshqarishiga, balki uzoq muddatli moliyaviy
maqsadlarni shakllantirishiga ham xizmat qilmoqda.
Munozara.
Yoshlar uchun moliyaviy savodxonlikning ortib borayotgan
ahamiyati bugungi raqamli davrda yanada yaqqol sezilmoqda. Ular nafaqat oddiy
to‘lovlarni amalga oshiradi, balki moliyaviy qarorlar qabul qilish, byudjetni
rejalashtirish, investitsiya kabilarni ham o‘rganishga harakat qilmoqda. Bu borada
fintech kompaniyalari va banklarning raqamli loyihalari katta imkoniyatlar eshigini
ochmoqda. Ilgari moliyaviy bilimlar faqat darsliklar yoki maxsus kurslar orqali berilsa,
hozirda yoshlar smartfon orqali moliyaviy dunyoni tushunishga erishmoqda. Click,
Payme, Apelsin, Ipak Yo‘li ilovalari orqali ular kunlik tranzaksiyalarni amalga
oshiribgina qolmay, balki xarajatlar monitoringini olib borish, avtomatik tahlillar
orqali qayerga qancha mablag‘ ketayotganini ham ko‘rib chiqish imkoniyatiga ega. Bu
– yoshlar moliyaviy savodxonligining tabiiy ravishda oshib borayotganini anglatadi.
Fintech kompaniyalari bu jarayonda oddiy xizmat ko‘rsatuvchidan ko‘ra, o‘qituvchi,
yo‘l ko‘rsatuvchi va ilhomlantiruvchi vosita vazifasini bajarmoqda. Masalan, Payme
for Business orqali boshlang‘ich bosqichdagi yosh tadbirkorlar o‘z savdolarini tahlil
qilishi, cheklangan byudjetda faoliyat yuritishning eng maqbul usullarini topishi
mumkin. Shu orqali moliyaviy resurslar to‘g‘ri yo‘naltiriladi va sarf-xarajatlarda tartib
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
28
28
yuzaga keladi. Shuningdek, fintech sohasi orqali moliyaviy xizmatlarning ommaviyligi
ham oshmoqda. Avvallari faqat banklarga borgan holda ochiladigan hisob raqamlari,
endilikda ilovalar orqali bir necha daqiqada ro‘yxatdan o‘tiladi. Bu esa bank tizimiga
ishonch ortishi va yoshlarning moliyaviy inklyuzivlikka keng jalb qilinishiga olib
kelmoqda. Ammo bu jarayon muammolarsiz ham emas. Ko‘plab yoshlar uchun
moliyaviy ilovalardan foydalanish o‘rganilgan avtomatik odatga aylangani holda,
moliyaviy mas’uliyatning asosiy tushunchalari – “rejalashtirish”, “risk baholash”,
“zaxira yaratish” kabilar hali yetarlicha tushunilmagan. Ba’zilar esa kredit yoki bo‘lib
to‘lash funksiyalaridan noto‘g‘ri foydalanib, o‘zlarining moliyaviy mustaqilligini xavf
ostiga qo‘yishmoqda. Shuningdek, so‘nggi paytlarda turli moliyaviy piramida va aldov
sxemalari yoshlar orasida tez tarqalayotgani, moliyaviy savodsizlikdan foydalanish
holatlarini ham ochiqlaydi. Bu esa yana bir bor moliyaviy ta’limning chuqurroq,
tizimliroq bo‘lishi zarurligini ko‘rsatadi. Yana bir muhim jihat – bu jarayonga oila va
ta’lim muassasalarining jalb qilinishi. Ota-onalar farzandlariga moliya bilan bog‘liq
oddiy tushunchalarni o‘rgatmas ekan, yoki maktablarda bu boradagi mashg‘ulotlar
sun’iy bo‘lib qolsa, fintech ilovalari yolg‘iz o‘zi yetarli bo‘lmaydi. Aynan shu yerda
davlat va xususiy sektorning hamkorligi alohida ahamiyat kasb etadi. Markaziy bank,
Xalq ta’limi vazirligi, tijorat banklari va startap kompaniyalarning qo‘shma loyihalari
ko‘p bo‘lsa, moliyaviy ta’lim yanada kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi raqamli
iqtisodiyotda yoshlarning moliyaviy savodxonligini oshirishda fintech kompaniyalari
muhim vosita bo‘lib qolmoqda. Ammo bu faqat texnologiya emas – bu tushuncha, odat
va madaniyat hamdir. Shu bois kelgusida ham bu jarayonga har tomonlama
yondashish, tizimlilik va real ehtiyojlarni inobatga olish orqali moliyaviy barqarorlikka
erishish mumkin bo‘ladi.
Xulosa.
Yoshlarning moliyaviy savodxonligi – bu ularning shaxsiy va kasbiy
hayotidagi muvaffaqiyatga ta’sir qiluvchi muhim omildir. Bugungi kunda raqamli
texnologiyalarning tez rivojlanishi va fintech kompaniyalarining faol kirib kelishi yosh
avlodga moliyaviy bilim va ko‘nikmalarni tez va qulay o‘rganish imkonini bermoqda.
Fintech xizmatlar, jumladan, to‘lov ilovalari, onlayn banking, investitsiya
platformalari orqali yoshlar moliyaviy operatsiyalarni mustaqil ravishda bajarishga,
byudjet tuzishga, xarajatlarni
nazorat qilishga
o‘rganishmoqda. Ayniqsa,
O‘zbekistonda soni ortib borayotgan zamonaviy moliyaviy texnologiyalar ta’lim
jarayonini to‘ldiruvchi vosita sifatida xizmat qilmoqda. Shunga qaramay, bu jarayonda
muammolar
ham
mavjud:
ayrim
foydalanuvchilar
moliyaviy
ilovalardan
foydalanayotgan bo‘lsa-da, bu ularning moliyaviy madaniyatga ega ekanini
anglatmaydi. Tushunchaviy bilimlar, mas’uliyatli yondashuv va xavfsizlik madaniyati
hali ham rivojlantirilishi zarur. Shu bois, fintech xizmatlar moliyaviy savodxonlikni
oshirishga xizmat qilishi uchun ularni faqatgina qulay vosita emas, balki o‘quv va
tarbiyaviy resurs sifatida ham ko‘rish lozim. Davlat, ta’lim tizimi va xususiy sektor
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
29
29
o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish, yoshlar uchun interaktiv, tushunarli va real hayotga
moslashtirilgan moliyaviy ta’lim dasturlarini yaratish kelajak uchun muhim
vazifalardan biridir. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, fintech kompaniyalari yoshlar
moliyaviy ta’limining zamonaviy yordamchisi bo‘lib, bu imkoniyatdan to‘g‘ri
foydalanilsa, jamiyatda moliyaviy barqarorlik, ishonchli iqtisodiy qarorlar va
mas’uliyatli moliyaviy xulq-atvorni shakllantirish mumkin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Deloitte. (2023). Fintech and financial inclusion: Bridging the gap for the next
generation. Retrieved from https://www2.deloitte.com
2. Global Fintech Report. (2023). The rise of fintech in education and financial
literacy. Ernst & Young. Retrieved from https://www.ey.com
3. Karimova, N., & Salimov, D. (2022). O‘zbekiston yoshlarining moliyaviy
savodxonlik darajasi: muammo va yechimlar. Ta’lim va taraqqiyot, 2(5), 66–72.
4. Murodov, A. (2023). Fintech xizmatlarining iqtisodiy samaradorligi va yoshlar
orasida qo‘llanilishi. Iqtisodiyot va innovatsiyalar, 4(3), 112–118.
5. OECD. (2023). Financial literacy and the role of fintech in youth engagement.
Paris: OECD Publishing. Retrieved from https://www.oecd.org
6. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023). Moliyaviy savodxonlik
bo‘yicha milliy dastur tahlili. Retrieved from https://www.cbu.uz
7. O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. (2024). Raqamli
xizmatlardan foydalanish holati va istiqbollari. Retrieved from https://mitc.uz
8. Statista. (2024). Fintech app usage rate among youth worldwide and in Central
Asia. Retrieved from https://www.statista.com
9. Central Asia Fintech Forum. (2024). Regional trends and innovations in
financial technology. Retrieved from https://ca-fintech.org
10. World Bank. (2022). Enhancing financial capability and inclusion in emerging
markets.
Washington,
D.C.:
The
World
Bank.
Retrieved
from
https://www.worldbank.org
