JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
212
212
UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA MUSIQA
MADANIYATINI RIVOJLANTIRISH
Shaxobiddinova Aziza Shavkatjon qizi
Andijon Davlat Pedagogika instituti
Annotatsiya.
Mazkur maqolada umumta’lim maktablarida musiqa madaniyatini
shakllantirish va rivojlantirishning pedagogik-psixologik omillari ilmiy jihatdan
yoritilgan. Maktab o‘quvchilari estetik tarbiyasining ajralmas qismi sifatida musiqa
ta’limining o‘rni, uning shaxsning ma’naviy-axloqiy kamolotiga ta’siri tadqiq qilingan.
Tahlil jarayonida kompleks metodologik yondashuv, xususan, pedagogik kuzatuv,
anketaviy so‘rov, yarim strukturalangan suhbat hamda taqqoslamali tahlil usullari
qo‘llanilgan. O‘rganilgan natijalar asosida maktabdagi musiqa darslarining mazmunini
boyitish, milliy va jahon musiqiy merosini uyg‘unlashtirish, interaktiv metodlar orqali
o‘quvchilarda musiqiy-estetik tafakkurni shakllantirish yo‘nalishlari asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar
. Musiqa madaniyati, umumta’lim maktabi, estetik tarbiya,
pedagogik metodika, milliy qadriyatlar, musiqiy ong, innovatsion yondashuv.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются педагогические и
психологические
факторы
развития
музыкальной
культуры
в
общеобразовательных школах. Музыкальное образование анализируется как
неотъемлемая часть эстетического воспитания учащихся, а также исследуется
его влияние на духовно-нравственное развитие личности. В процессе анализа
использован комплексный методологический подход, включая педагогическое
наблюдение,
анкетный
опрос,
полуструктурированное
интервью
и
сравнительный анализ. На основе полученных данных обоснованы направления
по обогащению содержания уроков музыки, интеграции национального и
мирового музыкального наследия, а также формированию музыкально-
эстетического мышления учащихся с использованием интерактивных методов.
Ключевые слова.
Музыкальная культура, общеобразовательная школа,
эстетическое воспитание, педагогическая методика, национальные ценности,
музыкальное сознание, инновационный подход.
Abstract.
This article explores the pedagogical and psychological factors
contributing to the development of musical culture in general education schools. Music
education is analyzed as an integral component of students’ aesthetic upbringing and
its impact on their moral and spiritual development is examined. The research employs
a complex methodological approach, including pedagogical observation, questionnaire
surveys, semi-structured interviews, and comparative analysis. Based on the findings,
the article substantiates strategies to enrich the content of music lessons, integrate
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
213
213
national and global musical heritage, and foster students’ musical-aesthetic thinking
through interactive methods.
Keywords.
Musical culture, general education school, aesthetic education,
pedagogical methodology, national values, musical awareness, innovative approach.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim tizimida shaxsning har tomonlama kamolotini
ta’minlashda estetik tarbiya, xususan, musiqa madaniyatining tutgan o‘rni beqiyosdir.
Musiqa san’ati inson ruhiyatiga bevosita ta’sir etuvchi eng kuchli estetik vosita bo‘lib,
uning tarbiyaviy imkoniyatlari pedagogika fanida alohida yo‘nalish sifatida
shakllanmoqda. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, musiqa ta’limi bolalarning kognitiv,
ijtimoiy va emotsional rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi hamda ularning kreativ
salohiyatini
rag‘batlantiradi
(UNESCO,
2021)
1
.O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi “Maktab ta’limi tizimini rivojlantirish
strategiyasi to‘g‘risida”gi PQ–4884-sonli qarorida ham madaniyat va san’at
ta’limining ta’sirchanligini oshirish, o‘quvchilarning estetik didini shakllantirishga
alohida e’tibor qaratilgan. Shu nuqtai nazardan qaralganda, umumta’lim
maktablaridagi musiqa madaniyatini rivojlantirish nafaqat madaniy-ma’rifiy vazifa,
balki shaxs taraqqiyotiga xizmat qiluvchi strategik yo‘nalish sifatida ko‘rilishi
lozim.Mazkur maqolada musiqa madaniyatining o‘quvchi shaxsiga ko‘rsatadigan
pedagogik va psixologik ta’siri, milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashuvi, o‘quv
dasturlaridagi dolzarb muammolar hamda zamonaviy metodik yondashuvlar asosida
o‘rganiladi. Shu orqali umumta’lim maktablarida musiqiy-estetik muhitni yanada
boyitish va barkamol avlod tarbiyasida uning o‘rnini mustahkamlash bo‘yicha taklif va
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Asosiy qism.
Umumta’lim maktablarida musiqa madaniyatini rivojlantirish
jarayoni ko‘p omilli va tizimli yondashuvni talab etadi. Musiqa darslari nafaqat bilim
berish vositasi, balki o‘quvchilarning ichki dunyosini boyituvchi, ularning estetik-
intellektual salohiyatini yuksaltiruvchi muhim pedagogik resurs sifatida maydonga
chiqmoqda. Jahon miqyosidagi tadqiqotlar, jumladan, H. Gardnerning ko‘p intellekt
nazariyasiga ko‘ra, musiqiy intellektning rivoji inson tafakkurining asosiy
komponentlaridan biri hisoblanadi va uni maktab davrida shakllantirish maksimal
samaradorlikka ega
2
(Gardner, 1983).
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining 2022-yilgi hisobotiga ko‘ra,
respublikadagi 65 foiz maktablarda musiqa fanini interaktiv va integratsiyalashgan
yondashuv asosida o‘qitish samarali tajriba sifatida joriy etilmoqda. Biroq, mavjud
ta’lim tizimida ushbu fanni o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishi, madaniy identiteti va
yaratuvchanlik salohiyati bilan uyg‘unlashtirishda tizimli muammolar saqlanib
1
Qodirova, Z,X. Musiqa fanini o’qitishda innovatsion texnologiyalar., Toshkent:Iste’dod,2021, 198-bet.
2
Yo’ldoshev,O,M. Maktab ta’limida musiqa madaniyatini rivojlantirishning dolzarb masalalari., Toshkent:Ilm,
2022,188-bet.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
214
214
qolmoqda. Ayniqsa, dars mazmunining ko‘proq nazariyaga asoslanganligi, amaliy
musiqiy faoliyat turlarining yetarli darajada tatbiq etilmasligi, darsda milliy va jahon
musiqa merosi o‘rtasida uyg‘unlik yetishmasligi bu sohadagi rivojlanishni
sekinlashtiradi. Shu o‘rinda, musiqa fanining tarbiyaviy, madaniy va psixologik
funksiyalarini ta’lim jarayoniga integratsiyalashda xorijiy tajribalarga murojaat qilish
muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, Finlyandiyada maktabgacha yoshdan boshlab
musiqa darslari interaktiv improvizatsiya, vokal terapiya va xalq ijodi elementlariga
tayangan holda o‘rgatiladi. PISA (Programme for International Student Assessment,
2022) hisobotiga ko‘ra, ushbu yondashuv o‘quvchilarning umumiy akademik
ko‘rsatkichlari bilan musiqiy faoliyat o‘rtasida ijobiy korrelyatsiyani ta’minlagan. Bu
esa shuni ko‘rsatadiki, musiqa madaniyatini kengaytirish faqat estetik jihat bilangina
emas, balki umumiy ta’lim sifatini yaxshilashda ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbekistonda esa, musiqa ta’limining milliy modelini ishlab chiqishda xalq
og‘zaki ijodiyoti, maqom san’ati, va zamonaviy kompozitorlar ijodi asos bo‘lib xizmat
qilishi zarur. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 21-yanvardagi
“Maqom san’atini yanada rivojlantirish va targ‘ib qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
qarori ham ushbu yo‘nalishda amaliy mexanizmlarni ishlab chiqishni nazarda tutadi
3
.
Afsuski, bu elementlar umumta’lim maktablarining musiqa darslarida hali keng
qamrovli, tizimli tarzda qo‘llanilmayapti.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘quv
dasturlarining aksariyatida nazariy materiallar ustuvorlik qiladi, holbuki, musiqa
madaniyati amaliy faoliyat orqali ya’ni cholg‘u asboblarida ijro, vokal mashqlar,
guruhiy musiqiy ijod orqali yanada samarali shakllanadi. Masalan, tahlilga jalb
qilingan 20 ta umumta’lim maktabidagi 8-9-sinf musiqa darslari tahlili shuni
ko‘rsatdiki, har 45 daqiqalik darsda o‘quvchilarning faol ishtiroki atigi 12-15 daqiqani
tashkil qiladi, qolgan vaqt esa o‘qituvchi monologiga ajratilgan. Bu esa musiqiy
kompetensiyaning shakllanishiga to‘siq bo‘layotgan asosiy didaktik muammolardan
biridir.Musiqa fanini rivojlantirishda o‘qituvchilarning malaka va kompetensiyasi hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. 2023-yilgi Respublika attestatsiya natijalariga ko‘ra, musiqa
o‘qituvchilarining 38 foizi zamonaviy musiqa pedagogikasi, axborot texnologiyalari,
hamda STEAM yondashuvlaridan samarali foydalana olmayotgani aniqlangan. Bu esa
kadrlarga qo‘yilayotgan yangi talablar fonida, qayta tayyorlash va malaka oshirish
kurslarining sifati va mazmuniga yangicha yondashuvni talab etadi.
Ta’lim jarayoniga innovatsion texnologiyalarni, xususan, virtual simfonik
laboratoriyalar, audio-vizual platformalar (masalan, GarageBand, Soundtrap), AR/VR
texnologiyalarini joriy etish orqali musiqiy tajribani interaktiv va shaxsga
yo‘naltirilgan shaklda amalga oshirish mumkin. Bu, o‘z navbatida, nafaqat musiqaga
bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi, balki o‘quvchilarda tafakkur, eshitish madaniyati va
3
Jo’rayeva, L,N. Milliy qadriyatlar asosida o’quvchilarda musiqa madaniyatini shakllantirish., Toshkent:Yangi asr
avlodi, 2020,176-bet.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
215
215
jamoadagi ijodiy muloqot ko‘nikmalarini ham shakllantiradi.
Xulosa.
Umumta’lim maktablarida musiqa madaniyatini rivojlantirish bu faqat
dars mazmunini boyitish emas, balki shaxsning estetik, intellektual va ma’naviy
shakllanishini kompleks tarzda ta’minlaydigan tizimli jarayondir. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, musiqa ta’limi samaradorligini oshirish uchun interaktiv metodlar, milliy
va jahon musiqiy merosining uyg‘un integratsiyasi, hamda o‘qituvchilarning
zamonaviy kompetensiyalarini rivojlantirish zarur. Shu asosda musiqa fanini
pedagogik strategik resurs sifatida qayta konseptuallashtirish, uni ta’limning ijtimoiy-
madaniy kontekstida takomillashtirish dolzarb ilmiy-ijtimoiiy vazifa sifatida qaralishi
lozim.
Shu bilan birga, musiqa darslarining samaradorligini oshirish uchun ularni boshqa
fanlar bilan integratsiyalash, ayniqsa texnologiya, tarix va adabiyot fanlari bilan
bog‘lash orqali o‘quvchilarda chuqur musiqiy-estetik tafakkurni shakllantirish
mumkin. Faqat didaktik yondashuv emas, balki axloqiy, madaniy va innovatsion
yondashuvlar uyg‘unligi asosida qurilgan ta’lim modeli musiqaning tarbiyaviy
salohiyatini to‘liq ochib bera oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abduazizova, D.A. O‘quvchilarni estetik tarbiyalashda musiqa fanining o‘rni.,
Toshkent: O‘qituvchi, 2015, 180 b.
2.
Azimova, N.K. O‘zbekiston musiqa madaniyatining shakllanishi va rivojlanishi.,
Samarqand: Zarafshon, 2017, 200 b.
3.
Baratova, M.T. Umumta’lim maktablarida musiqa fanini o‘qitish metodikasi.,
Toshkent: Fan, 2016, 144 b.
4.
G‘ofurova, S.R. Pedagogik texnologiyalar asosida musiqa darslarini tashkil etish.,
Buxoro: Ilm ziyo, 2019, 160 b.
5.
Jo‘raeva, L.N. Milliy qadriyatlar asosida o‘quvchilarda musiqa madaniyatini
shakllantirish., Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020, 176 b.
6.
Nurmatov, A.B. Musiqa ta’limining zamonaviy yondashuvlari., Toshkent:
Tafakkur, 2018, 212 b.
