JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
61
61
NAMANGAN IQLIMIDA O‘STIRILGAN PICEA SMITHIANA IN VITRO
O‘SIMLIKLARINING FENOTIPIK VA MORFOLOGIK TAHLILI
Qambarova Fotimajon Zokirjon qizi
Namangan davlat texnika universiteti magistranti
Raxmanova Umida Raximjon qizi
Namangan davlat texnika universiteti magistranti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada
Picea smithiana
(g‘arbiy Himolay archasi)
navining in vitro sharoitida ko‘paytirilib, Namangan viloyati iqlimiga moslashtirilgan
namunalarining fenotipik va morfologik ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Tadqiqot
davomida o‘simliklarning o‘sish sur’ati, igna barglarining shakli va uzunligi, ildiz
tizimining rivojlanish darajasi kabi asosiy morfologik belgilar aniqlanib, Namangan
iqlim sharoiti bilan bog‘liq o‘zgarishlar baholandi. Olingan natijalar ushbu navning
mahalliy ekologik sharoitda ommaviy ko‘paytirish imkoniyatlarini aniqlashda muhim
ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Picea smithiana
, in vitro, morfologik tahlil, fenotip, mikroklonal
ko‘paytirish, Namangan iqlimi, igna bargi, o‘sish sur’ati
Kirish qismi
So‘nggi yillarda dunyo miqyosida o‘simliklarni in vitro usulida ko‘paytirish
texnologiyalari keng rivojlanmoqda. Ayniqsa, noyob va iqlimiy moslashuvi past
bo‘lgan daraxt navlarini laboratoriya sharoitida ko‘paytirish orqali saqlab qolish va
ularni yangi agroiqlimiy hududlarga moslashtirish dolzarb ilmiy yo‘nalish hisoblanadi.
Shunday navlardan biri bu —
Picea smithiana
(g‘arbiy Himolay archasi) bo‘lib, u
yuqori dekorativlik va ekologik barqarorlik xususiyatlariga ega.
Ushbu nav O‘zbekiston tabiiy florasida uchramagan bo‘lishiga qaramay, iqlim
o‘zgarishlari fonida uni yangi sharoitlarga moslashtirish bo‘yicha tajribalar
o‘tkazilmoqda. Namangan viloyati o‘zining kontinental iqlimi, bahorgi keskin harorat
farqlari va nisbatan qurg‘oqchil sharoiti bilan ajralib turadi. Shu bois,
Picea smithiana
navining in vitro sharoitida o‘stirib, keyinchalik ochiq maydonga ko‘chirilib, ushbu
hududga moslashish darajasini o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan muhim hisoblanadi.
Mazkur tadqiqotda in vitro sharoitida o‘stirilgan
Picea smithiana
o‘simliklarining
morfologik va fenotipik belgilariga baho berilib, ularning Namangan iqlimiga
moslashuvchanlik darajasi tahlil qilindi.
Asosiy qism
Picea smithiana
— g‘arbiy Himolay tog‘ tizmasiga mansub archa turi bo‘lib,
o‘zining uzoq umr ko‘rishi, qattiq iqlimga chidamliligi va biologik barqarorligi bilan
ajralib turadi. U asosan baland tog‘li, nam va sovuq iqlimli mintaqalarda o‘sadi. Biroq
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
62
62
O‘zbekistonning ayrim hududlari, xususan Namangan viloyatining tog‘ etaklari va
salqin mikroiqlimli joylari bu turning eksperimental o‘sishi uchun muhim tajriba
maydoniga aylanishi mumkin. Shu sababli mazkur tadqiqotda
Picea smithiana
navining in vitro usulida ko‘paytirilgan o‘simliklarining Namangan iqlimi sharoitiga
fenotipik va morfologik moslashuv darajasi baholandi.
Tadqiqot uchun laboratoriyada to‘qima madaniyati asosida archaning kallus hosil
qilish, organogenez va o‘simliklarni mikroklonal ko‘paytirish texnologiyalari
qo‘llanildi. Steril sharoitda MS (Murashige va Skoog) ozuqaviy muhitidan
foydalanilib, har xil o‘sish regulyatorlari — benzilaminopurin (BA), indolil sirka
kislotasi (IAA) va naftil sirka kislotasi (NAA) turli konsentratsiyalarda qo‘llanildi.
Shundan so‘ng, shakllangan ko‘chatlar iqlimga moslashtirish bosqichida 15-20 kun
issiqxona sharoitida parvarish qilindi va ochiq tuproq maydonlariga ko‘chirildi.
In vitro sharoitida yetishtirilgan o‘simliklar Namangan viloyatining Pop tumani
tog‘ etaklarida joylashgan tajriba maydoniga ko‘chirilib, 90 kun davomida kuzatuv
ostida bo‘ldi. Tadqiqot davomida 50 ta o‘simlik namunasi morfologik jihatdan tahlil
qilindi. Asosiy e’tibor igna barglarining uzunligi, rangi, zichligi, ildiz uzunligi va
tarmoq darajasi, shuningdek o‘sish sur’ati kabi fenotipik ko‘rsatkichlarga qaratildi.
Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘simliklarning 82% qismi muvaffaqiyatli
moslashdi, 12% o‘simliklar o‘sish sur’atida sekinlik va barglarning sarg‘ayishi
kuzatildi, qolgan 6% esa transplantatsiyadan keyin nobud bo‘ldi. O‘rtacha igna
uzunligi 1,8 sm bo‘lib, yashil rangning ochroq tusdagi varianti ustunlik qildi. Bu esa
transplantatsiyadan so‘ng yorug‘lik va tuproq namligi kabi omillarga sezgirlikni
ko‘rsatadi. Ildiz tizimining uzunligi o‘rtacha 9–11 sm bo‘lib, bir necha tarmoqqa ega
mustahkam ildizlar shakllanganligi aniqlandi. Bu ko‘rsatkichlar
Picea smithiana
navining Namangan sharoitidagi biotik va abiotik omillarga nisbatan ma’lum
darajadagi chidamliligini isbotlaydi.
Shuningdek, o‘simliklarning fenotipik o‘zgaruvchanligi kuzatildi. Ayrim
ko‘chatlarda igna rangining to‘q yashil tusga o‘tishi, ildiz sohasida pastki qismning
qo‘shimcha kallus hosil qilgani, shoxlanish darajasining farqlanishi kabi belgilar paydo
bo‘ldi. Bu esa ushbu navning somaklonal o‘zgarishlarga moyilligini va in vitro
sharoitda ko‘paytirishda genetik xilma-xillik ehtimolini ko‘rsatadi. Ayniqsa, MS
muhitiga BA 1,0 mg/l va IAA 0,5 mg/l qo‘shilgan kombinatsiyada optimal morfologik
ko‘rsatkichlar kuzatildi. Bu muhit kombinatsiyasi orqali ko‘chatlarda balandlik, barg
zichligi va ildiz tizimi sifat jihatidan yuqori bo‘ldi.
Bundan tashqari, o‘sish davomida harorat, tuproq pH darajasi, yorug‘lik miqdori
kabi ekologik faktorlar o‘simliklarning tashqi ko‘rinishiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi.
Masalan, yozgi qurg‘oqchil davrda o‘sish sur’ati sekinlashgan, biroq tungi harorat
pasayish davrida barglarda antosiyan pigmenti to‘planishiga o‘xshash holatlar
kuzatildi. Bu kabi belgilar
Picea smithiana
navining biokimyoviy moslashuv
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
63
63
mexanizmlariga ega ekanini tasdiqlaydi.
Yuqoridagi natijalar asosida
Picea smithiana
navini Namangan iqlimida
biotexnologik usulda ko‘paytirish orqali barqaror, ekologik mos, manzarali o‘simlik
sifatida joriy etish mumkinligi aniqlandi. Tadqiqot davomida kuzatilgan fenotipik va
morfologik o‘zgarishlar seleksiya jarayonida saralash va optimallashtirish uchun
muhim indikatorlar sifatida xizmat qilishi mumkin.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
Picea smithiana
navining in vitro usulida
ko‘paytirilib, Namangan iqlim sharoitida ochiq maydonga ko‘chirilib o‘stirilgan
namunalari ekologik omillarga nisbatan nisbatan yaxshi moslashgan. Morfologik
ko‘rsatkichlar — igna uzunligi, ildiz tizimi rivojlanishi, shoxlanish darajasi va o‘sish
sur’ati — bu turning Namanganning kontinental iqlimiga ma’lum darajada
moslashuvchanligini isbotladi. Fenotipik tahlillar shuni ko‘rsatdiki, o‘simliklar orasida
individual farqlar mavjud bo‘lib, bu genetik va somaklonal o‘zgarishlar bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Bunday natijalar
Picea smithiana
navini Namangan viloyatida
ko‘kalamzorlashtirishda, manzarali daraxt sifatida keng joriy etish imkonini beradi.
Bundan tashqari, olingan ma’lumotlar kelgusida seleksiya ishlarini olib borish, optimal
ozuqaviy muhitlarni aniqlash va iqlimga chidamli navlarni tanlashda muhim ilmiy asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
George, E. F., Hall, M. A., & De Klerk, G.-J. (2008).
Plant propagation by tissue
culture: Volume 1. The background
. Springer.
2.
Thorpe, T. A. (2007). History of plant tissue culture.
Molecular Biotechnology,
37
(2), 169–180.
3.
Kaur, R., & Rani, A. (2019). Somaclonal variation and its role in crop
improvement.
Biotechnology Advances, 37
(7), 107393.
4.
Madaliev, S. (2021). O‘zbekiston sharoitida in vitro o‘simliklarni ko‘paytirishning
biologik asoslari.
O‘zbekiston biotexnologiya jurnali
, 3(2), 45–50.
5.
Tursunova, N. (2022). Archasimon o‘simliklarning ekologik ahamiyati va
yashovchanlik darajasi.
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish
, 1(1), 21–25.
