JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
57
57
OLMA MEVASINI SAQLASHDA BOSHQARILADIGAN ATMOSFERA
SHAROITLARIDA ETILEN MIQDORINING TA’SIRI
Raxmanova Umida Raximjon qizi
Namangan davlat texnika universiteti magistranti
Qambarova Fotimajon Zokirjon qizi
Namangan davlat texnika universiteti magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada olma mevalarining saqlanish muddatiga
boshqariladigan atmosfera (BA) sharoitida etilen gazining ta’siri o‘rganildi.
Tadqiqotda turli etilen kontsentratsiyalarida saqlangan olma namunalarining fiziologik
holati, pishish jarayoni, rangi, shirinligi va umumiy saqlanuvchanlik darajasi
baholandi. Boshqariladigan atmosfera texnologiyasi yordamida meva atrofidagi
kislorod va karbonat angidrid miqdori nazorat qilinib, etilen gazining saqlanishga
ta’siri statistik jihatdan tahlil qilindi. Olingan natijalar, etilen miqdorini nazorat qilish
orqali olma mevasining pishishini sekinlashtirish va sifatini uzoq muddat saqlab qolish
mumkinligini isbotladi.
Kalit so‘zlar:
Olma mevasi, etilen, boshqariladigan atmosfera, saqlanish sifati,
pishish, gazli muhit, posthosil texnologiya, raf umr
Kirish
Hozirgi kunda meva-sabzavot mahsulotlarini uzoq muddat saqlashda ekologik
toza, samarali va innovatsion texnologiyalarni joriy etish muhim masalalardan biridir.
Xususan, olma mevalari O‘zbekiston sharoitida eng ko‘p yetishtiriladigan va eksport
salohiyati yuqori bo‘lgan mevalardan biri bo‘lib, ularning yig‘im-terimdan keyingi
sifati va saqlanish muddati iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Mevalarning
saqlanishiga turli omillar, jumladan, temperatura, nisbiy namlik, mikroorganizmlar va
ayniqsa gazli muhitdagi etilen gazi bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Etilen o‘simliklar tomonidan tabiiy ravishda ajraladigan fitogormon bo‘lib,
mevalarda pishish jarayonining asosiy stimulyatori hisoblanadi. Etilen miqdorining
oshishi meva to‘qimalarida tezroq fiziologik o‘zgarishlarni, shu jumladan to‘qima
yemirilishi, rang o‘zgarishi va shakar miqdorining kamayishiga olib keladi. Shu
sababli, etilen darajasini boshqarish mevalarning pishishini sekinlashtirish va ularning
sifatini saqlab qolishda muhim ahamiyatga ega.
Boshqariladigan atmosfera (BA) texnologiyasi mevalar saqlanadigan muhitdagi
gaz tarkibini — ayniqsa kislorod (O₂), karbonat angidrid (CO₂) va etilen (C₂H₄)
darajasini nazorat qilish orqali mevaning ichki metabolik jarayonlariga ta’sir
ko‘rsatadi. Ushbu usul orqali etilen miqdorining kamaytirilishi, olmalarning pishishini
sekinlashtirish va ularning uzoq muddat sifatli saqlanishiga erishish mumkin.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
58
58
Ushbu maqolada aynan olma mevasining boshqariladigan atmosfera sharoitida
saqlanishi va etilen miqdorining bu jarayonga qanday ta’sir ko‘rsatishi tajriba asosida
o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari asosida optimal sharoitlar aniqlanadi va amaliyotga
tatbiq qilish uchun ilmiy asoslar taklif etiladi.
Asosiy qism
Olma mevasi pishish jarayoni davomida o‘zining biologik faolligi tufayli gaz
almashinuvi, nafas olish tezligi va etilen ishlab chiqarish darajasini oshiradi. Aynan
etilen gazi mevalarda pishishning asosiy rag‘batlantiruvchisi bo‘lib, u rangning
o‘zgarishi, aromatik moddalarning ajralishi, to‘qimalarning yumshashi va shakarlar
miqdorining ortishiga sabab bo‘ladi. Shu sababli, olma mevasining saqlanuvchanligini
oshirishda uning atrofidagi atmosfera tarkibini boshqarish, xususan etilen
kontsentratsiyasini pasaytirish orqali pishish jarayonini sekinlashtirish mumkin.
Tadqiqot ishimizda olma mevasining saqlanishida boshqariladigan atmosfera
(BA) texnologiyasining samaradorligi o‘rganildi. Bunda asosiy diqqat markazida
saqlash kamerasidagi etilen miqdorining mevalarning fiziologik holatiga ta’siri tahlil
qilindi. Olma navlari sifatida mahalliy mashhur navlardan biri — “Oltin rangli”
(Golden Delicious) navi tanlandi. Mevalar yig‘ib olingach, dastlabki saralash, yuvish
va quritish jarayonlaridan o‘tkazildi. Shundan so‘ng, ular maxsus boshqariladigan
atmosfera kameralariga joylashtirildi.
Eksperiment quyidagi etilen kontsentratsiyalarida o‘tkazildi: 0 ppm (ya’ni etilen
yutgichlar yordamida maksimal chiqarilgan), 1 ppm (nazorat guruhi sifatida), va 3 ppm
(yuqori kontsentratsiyali gaz muhiti). Har bir guruhda olmalarning harorat 1 ± 0.5 °C,
nisbiy namlik 90–95% va CO₂/O₂ nisbati 3:2 sharoitida 90 kun saqlanishi ta’minlandi.
Tadqiqot davomida har 15 kunda mevalarning bir qismi olinib, ularning fizik-kimyoviy
ko‘rsatkichlari o‘lchab borildi: massa yo‘qotilishi, qattiqlik, shakar miqdori (°Brix),
pH, rang o‘zgarishi va organoleptik baholash.
Natijalarga ko‘ra, 0 ppm etilen muhitida saqlangan olma mevalari pishish
jarayonini sezilarli darajada sekinlashtirgan, ularning yuzasi silliq, to‘q sariq-yashil
rangda qolgan, qattiqlik 5.2–5.5 kg/sm² atrofida saqlangan. Shakar miqdori 11.8 °Brix
atrofida bo‘lib, bu mevaning sekin, lekin sifatli pishganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga,
bu guruhdagi olmalarda sarg‘ayish, qizil dog‘lar yoki sarg‘ish tusdagi rang
o‘zgarishlari
kuzatilmadi.
Organoleptik
ko‘rsatkichlar
bo‘yicha
ham
iste’molchilarning baholari eng yuqori bo‘ldi.
1 ppm etilen muhitida saqlangan olmalarda esa pishish jarayoni nazoratli tarzda
kechgan, biroq 60 kundan so‘ng mevalarda yumshash, rangning ochiq sariqqa
o‘zgarishi, aromaning kuchayishi kabi belgilar paydo bo‘ldi. 3 ppm etilen
kontsentratsiyasida esa pishish tezlashib, mevalarning sirtida rang o‘zgarishi, ayrim
hollarda jigarrang dog‘lar, yumshash va suvli to‘qimalarning paydo bo‘lishi kuzatildi.
Shakar miqdori nisbatan yuqori bo‘lsa-da, tashqi ko‘rinish va transportda
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
59
59
saqlanuvchanlik darajasi pasaygan. Shuningdek, bu guruhda chirish darajasi 12% ni
tashkil etdi.
Etilen gazining ta’siri ostida mevalarda nafas olish intensivligi oshadi, bu esa
ularning o‘z ichki zaxiralarini tezroq sarflashiga olib keladi. Ayniqsa, pishib yetilgan
yoki pishib borayotgan mevalar etilengagina emas, balki o‘zlarining chiqargan etileni
bilan ham o‘zaro stimulyatsiya qilinadi. Shu bois, saqlash muhitidagi etilen
kontsentratsiyasini kamaytirish yoki uni yutuvchi moddalar (masalan, kaliy
permanganat bilan to‘ldirilgan filtrlar) bilan nazorat qilish mevalarning
yashovchanligini sezilarli oshiradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, boshqariladigan atmosfera texnologiyasida
etilen miqdorini 1 ppm dan past darajada ushlab turish olma mevasining biologik
aktivligini kamaytiradi, pishish tezligini sekinlashtiradi va organoleptik xususiyatlarini
saqlab qoladi. Bu esa mahsulotning savdo uchun mos keladigan tashqi ko‘rinishini
saqlab, uning eksport salohiyatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. O‘z navbatida,
BA texnologiyasi bilan birgalikda etilen yutgichlardan foydalanish zamonaviy meva
saqlash logistikasi uchun zaruriy texnologik yechim sifatida qaraladi.
Ushbu natijalar asosida mahalliy meva yetishtiruvchilar uchun saqlash
omborxonalari sharoitida etilen nazorati, gaz tarkibining optimallashuvi va atmosfera
boshqaruv texnologiyalari yordamida mahsulot sifatini uzoq muddat davomida saqlab
qolish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.
Xulosa
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, boshqariladigan atmosfera
sharoitida etilen gazining kontsentratsiyasini pasaytirish orqali olma mevalarining
pishish jarayonini samarali tarzda nazorat qilish va saqlanuvchanlik muddatini
uzaytirish mumkin. 0 ppm etilen sharoitida saqlangan olmalarda pishish sekin kechgan,
mevalarning tashqi ko‘rinishi va ta’m xususiyatlari uzoq muddat davomida saqlanib
qolgan. Aksincha, yuqori kontsentratsiyali etilen (3 ppm) muhitida saqlangan
olmalarda tez yumshash, rang o‘zgarishi va chirish holatlari kuzatildi.
Etilen gazi olma mevasining nafas olish va metabolik jarayonlarini faollashtirib,
pishish sur’atini oshiradi, bu esa mahsulotning transportda yoki omborxonalarda
saqlanish muddatini qisqartiradi. Shuning uchun etilen darajasini sun’iy ravishda
pasaytirish yoki yutish texnologiyalaridan foydalanish olmalarning sifatli saqlanishi
uchun muhim hisoblanadi.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi xulosalar chiqarildi:
0–1 ppm oralig‘ida saqlangan olmalarda sifati saqlangan, pishish sekin kechgan.
Etilen kontsentratsiyasi 3 ppm dan yuqori bo‘lgan muhitda mevalarning raf umri
qisqargan.
Boshqariladigan atmosfera usuli olma mevasini eksportga yo‘naltirishda sifat
kafolati sifatida qo‘llanilishi mumkin.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
60
60
Shunday qilib, ushbu yondashuv mahalliy va xalqaro bozorlar uchun yuqori sifatli
mahsulot yetkazib berish, yo‘qotishlarni kamaytirish va iqtisodiy samaradorlikni
oshirishda dolzarb texnologik yechim sifatida qaraladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kader, A. A. (2002).
Postharvest Technology of Horticultural Crops
. University
of California Agriculture and Natural Resources.
2.
Saltveit, M. E. (1999). Effect of ethylene on quality of fresh fruits and vegetables.
Postharvest Biology and Technology, 15
(3), 279–292.
3.
Watkins, C. B. (2006). The use of 1-MCP on fruits and vegetables.
Biotechnology
Advances, 24
(4), 389–409.
4.
Juraev, O., & Komilova, D. (2020). Mevalarni saqlashda boshqariladigan
atmosfera muhitining ahamiyati.
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali
, 2(1), 45–49.
5.
Yo‘ldoshev, M. (2021). Etilen gazi va meva-sabzavot mahsulotlarining
saqlanuvchanligi.
Innovatsion agrosanoat texnologiyalari
, 3(2), 38–42.
