JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
18
18
PARKINSON KASALLIGI: ZAMONAVIY DAVOLASH STRATEGIYALARI
Abdurahmonova Dilnoza
Alfraganus Universiteti Tibbiyot fakulteti,
Davolash ishi yo‘nalishi, 3-bosqich talabasi
Annotatsiya;
Ushbu maqolada Parkinson kasalligining etiologiyasi, patogenezi
va klinik belgilari bilan bir qatorda, zamonaviy davolash usullari atroflicha yoritilgan.
Ayniqsa, dori vositalari, neyroximik terapiya, jarrohlik aralashuvlar (chuqur miya
stimulyatsiyasi) va regenerativ terapiya yo‘nalishlari tahlil qilingan. Tadqiqotda
kasallikning rivojlanishini sekinlashtirishga va bemorlarning hayot sifatini oshirishga
qaratilgan ilg‘or strategiyalar bayon etilgan. Maqola bakalavr va doktorantlar uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, klinik amaliyotda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan tavsiyalarni ham
o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Parkinson kasalligi, dopamin, chuqur miya stimulyatsiyasi,
levodopa, neyrodegeneratsiya, regenerativ terapiya
Parkinson kasalligi (PK) – bu markaziy asab tizimining surunkali degenerativ
kasalligi bo‘lib, substantia nigra pars compacta dopaminergik neyronlarining
yo‘qolishi natijasida yuzaga keladi. Ushbu kasallik dunyo bo‘yicha har 100 000
kishidan taxminan 100-200 nafarini tashkil etadi. Parkinson kasalligida harakat
buzilishlari, tremor, bradikineziya, mushaklarning qattiqligi kabi asosiy belgilar
kuzatiladi. Kasallik surunkali va kechuvchi xarakterga ega bo‘lib, hozirda uni to‘liq
davolash imkoni mavjud emas. Shu sababli zamonaviy tibbiyotda kasallikni nazorat
qilish va bemorning hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan davolash strategiyalari
ustuvor yo‘nalish hisoblanadi.
Parkinson kasalligining patogenezi.
Parkinson kasalligida nigrostriyatal
dopamin tizimining zararlanishi muhim rol o‘ynaydi. Substantia nigra'dagi dopamin
neyronlari shikastlanishi tufayli bazal gangliyalar faoliyatida disbalans yuzaga keladi.
Shuningdek, alfa-sinuklein oqsilining patologik agregatsiyasi neyronlar apoptozini
tezlashtiradi. Bu patogen mexanizm kasallikning sekin, biroq barqaror rivojlanishiga
olib keladi.
Klinik belgilar va tashxis
. Parkinson kasalligining asosiy klinik belgilariga
quyidagilar kiradi: Tremor – ayniqsa qo‘llarda "pul beruvchi" shaklda Bradikineziya –
harakat sekinligi va harakatni boshlashda qiyinchilik Rigidlik – mushaklar qattiqligi
Postural noturg‘unlik – muvozanatni saqlashdagi muammolar Qo‘shimcha belgilar:
depressiya, uyqusizlik, vegetativ disfunktsiya, kognitiv pasayish. Tashxis klinik
belgilar asosida va dopamin transporter (DaT) skanerlash usuli bilan tasdiqlanadi.
Farmakologik davolash ;
Levodopa va uning kombinatsiyalari, Levodopa —
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
19
19
Parkinsonni davolashda "oltin standart" hisoblanadi. U dopamin prekursori sifatida
markaziy asab tizimiga kirib, dopaminga aylanadi. Karbidopa yoki benserazid bilan
birgalikda qo‘llaniladi. Dopamin agonistlari Pramipeksol, ropinirol kabi dorilar
dopamin retseptorlarini faollashtiradi. Ular levodopaga nisbatan kechroq bosqichlarda
ishlatiladi. MAO-B inhibitatorlari Selegilin va rasagilin kabi dorilar dopamin
parchalanishini sekinlashtiradi. COMT inhibitatorlari Entakapon, tolkapon —
levodopa metabolizmini inhibe qilib, uning miya ichidagi darajasini barqarorlashtiradi.
Jarrohlik davolash strategiyalari ;
Chuqur miya stimulyatsiyasi (Deep Brain
Stimulation – DBS) Bu usul bazal gangliyalar yoki subtalamik yadroga elektr
stimulyator implantatsiyasini o‘z ichiga oladi. Bu aralashuv tremor, bradikineziya va
rigidlik belgilarini kamaytirishda juda samarali. Jarrohlik aralashuv odatda
farmakoterapiya yetarli natija bermaganda qo‘llaniladi.
Dopamin neyronlariga differensiallasha oladigan hujayralarni substantia nigra
hududiga implantatsiya qilish orqali tiklash imkoniyati mavjud. Bu soha hali to‘liq
rivojlanmagan bo‘lsa-da, istiqbolli yo‘nalishlardan hisoblanadi. Gen terapiyasi
Dopamin sinteziga mas’ul genlarning o‘zgarishini tahlil qilib, ularni modifikatsiyalash
orqali kasallikning rivojlanishini to‘xtatishga urinishlar mavjud. Neyrohimik himoya
Koenzim Q10, antioksidantlar, glutamat antagonistlari orqali dopamin neyronlarini
himoyalash strategiyalari ishlab chiqilmoqda. Reabilitatsiya va hayot tarzini
o‘zgartirish Fizioterapiya, logopediya, kognitiv terapiya Parkinson bilan yashovchi
bemorlar uchun muhim yordamchi usullardir. Harakatchanlikni saqlab qolish,
muvozanatni yaxshilash va mustaqil harakatlanish imkoniyatini oshirish uchun harakat
terapiyasi va reabilitatsiya mashqlari tavsiya etiladi.
Xulosa;
Parkinson kasalligi surunkali neyrodegenerativ kasallik bo‘lib, uni to‘liq
davolash imkoni mavjud emas. Ammo zamonaviy farmakologik, jarrohlik va
regenerativ terapiya usullari yordamida kasallikning rivojlanishini sekinlashtirish va
bemorning hayot sifatini yaxshilash mumkin. Kelajakda gen terapiyasi va kök hujayra
asosidagi usullar yanada kengroq qo‘llanilishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar;
1. Jankovic J. Parkinson’s disease: clinical features and diagnosis. J Neurol Neurosurg
Psychiatry. 2008.
2. Kalia LV, Lang AE. Parkinson's disease. The Lancet. 2015.
3. Poewe W, Seppi K, Tanner CM, et al. Parkinson disease. Nat Rev Dis Primers. 2017.
4. Olanow CW, Stocchi F. Levodopa: A new look at an old friend. Mov Disord. 2018.
5. Obeso JA, et al. Deep-brain stimulation for Parkinson's disease. Lancet Neurol.
2017.
