JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
149
149
BOLALAR VA O‘SMIRLAR ORASIDA IJROCHILIK MOTIVATSIYASINI
OSHIRISHNING PSIXOLOGIK VA DIDAKTIK ASOSLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy gumanitar fanlar va san’at fakulteti 2-bosqich talabasi
Rustamova Maxsuma Farxodbek qizi
Ilmiy raxbar: Andijon davlat pedagogika instituti
dotsenti
X.Botirova
rustamovamahsuma7@gmail.com
+998916166648
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bolalar va o‘smirlar orasida ijrochilik
motivatsiyasini shakllantirish va rivojlantirishning psixologik hamda didaktik asoslari
tahlil qilinadi. Unda yoshga xos psixologik xususiyatlar, motivatsion omillar, ijodiy
qobiliyatlarni rag‘batlantirish usullari, musiqiy ta’lim metodlarining ahamiyati haqida
so‘z yuritiladi. Maqola ijrochilik faoliyatiga bo‘lgan qiziqishni oshirishda o‘qituvchi
roli, individual yondashuv, emotsional holat va ijobiy muhitning ta’siri haqida amaliy
tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Abstract:
this article analyzes the psychological and didactic
foundations of developing and enhancing performance motivation among
children
and
adolescents.
it
discusses
age-specific
psychological
characteristics, motivational factors, methods for stimulating creative
abilities, and the importance of teaching methods in music education. the
article also provides practical recommendations on increasing interest in
performance activities, highlighting the role of the teacher, individu alized
approaches, emotional state, and the impact of a positive learning
environment.
Kalit so‘zlar:
ijrochilik motivatsiyasi, bolalar psixologiy asi, o‘smirlar,
musiqiy ta’lim, didaktik yondashuv, ijodiy rivojlanish, rag‘batlantirish.
Keywords:
Performance Motivation, Child Psychology, Adolescents,
Music
Education,
Didactic
Approach,
Creative
Development,
Encouragement.
Kirish
Motivatsiya murakkab psixofiziologik jarayon bo'lib, u ehtiyojlar, motivlar va
maqsadlarning o'zaro ta'siriga asoslanadi. Turli xil psixologik nazariyalar
motivatsiyaning shakllanishini turli pozitsiyalardan tushuntiradi:
O'z taqdirini o'zi belgilash nazariyasi (Deci & Ryan, 1985, 2000): Bu nazariya ichki va
tashqi motivatsiyani ajratib turadi. Ichki motivatsiya faoliyatning o'ziga qiziqish va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
150
150
zavq bilan, tashqi motivatsiya esa mukofot yoki jazo kabi tashqi omillar bilan
bog'liq.Barqaror motivatsiyani shakllantirish uchun asosiy psixologik ehtiyojlarni
qondirish muhim:
Avtonomiya: o'z faoliyati va tanlovini nazorat qilish zarurati.
Kompetentsiya: muvaffaqiyat va samaradorlikni his qilish zarurati.
Bog'lanish: tegishlilik va tan olish zarurati.
Kutish-qiymat nazariyasi (Vroom, 1964): Ushbu nazariyaga ko'ra, motivatsiya
muvaffaqiyatni kutish va natijaning qiymati bilan belgilanadi. Agar bola o'z
qobiliyatiga ishonmasa yoki faoliyatning mazmunini ko'rmasa, uning motivatsiyasi
past bo'ladi. Bolalarda haqiqiy o'zini o'zi qadrlash va faoliyatning qiymatini
tushunishni rivojlantirish muhimdir. Atribut nazariyasi (Heider, 1958; Weiner, 1985):
Bu nazariya odamlarning muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklarining sabablarini
qanday izohlashini tushuntiradi. Muvaffaqiyatni ichki va boshqariladigan omillar
(harakat, qobiliyat) bilan bog'lashga moyil bo'lgan bolalar buni tashqi va boshqarib
bo'lmaydigan omillar (omad, vazifaning qiyinligi) bilan bog'laydiganlarga qaraganda
ko'proq motivatsiyaga ega. Bolalarni o'z harakatlarining sabablarini tahlil qilishga
o'rgatish va qiyinchiliklarga chidamlilikni rivojlantirish muhimdir.
O'sish tafakkuri nazariyasi (Dweck, 2006): Ushbu nazariyaga ko'ra, o'sish
tafakkuriga ega bo'lgan bolalar (qobiliyatlarni rivojlantirish mumkinligiga ishonadilar)
qat'iy fikrlash tarziga ega bo'lgan bolalarga qaraganda ko'proq g'ayratli bo'lishadi
(qobiliyatlar tug'ilishda berilganligiga ishonadilar). Natijalarni emas, balki sa'y-
harakatlarni mukofotlash va xatolarga ijobiy munosabatni o'rganish imkoniyati sifatida
rivojlantirish muhimdir.
Bolalar va o‘smirlar tarbiyasida musiqiy ijrochilik faoliyati muhim o‘rin
egallaydi. Ushbu yosh davrlarida san’atga bo‘lgan qiziqish, his-tuyg‘ular orqali
dunyoni anglash kuchli bo‘ladi. Shu sababli ijrochilikka bo‘lgan motivatsiyani to‘g‘ri
shakllantirish ularning ijodiy salohiyatini yuzaga chiqarishda asosiy omillardan biridir.
Bunda o‘qituvchining didaktik yondashuvi va psixologik qo‘llab-quvvatlovi muhim
ahamiyat kasb etadi.
"Zamonaviy ta'lim jarayonida bolalar va o‘smirlarni ijodiy rivojlantirish, ularning
ijrochilik salohiyatini shakllantirish masalalari dolzarb hisoblanadi. Ijrochilik
motivatsiyasini oshirish, ayniqsa musiqa san'atida, bolalar va o‘smirlarning
qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada ijrochilik
motivatsiyasining psixologik va didaktik asoslari tahlil qilinadi hamda uni oshirishga
xizmat qiluvchi samarali metodlar keltiriladi."
"Motivatsiya bolalarning har qanday faoliyatida asosiy dvigatel hisoblanadi.
Ijrochilikda motivatsiya ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va ijodiy
faoliyatga bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalarning
muvaffaqiyati ularning ichki motivlari bilan bog‘liq bo‘lganida yanada oshadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
151
151
Xususan, amerikalik psixolog Abraham Maslowning ehtiyojlar iyerarxiyasi nazariyasi
ham bunga dalildir."
Musiqa darslarida interfaol o‘yin usullari, audiovizual materiallardan foydalanish
va jamoaviy ijro bolalar va o‘smirlarning ijrochilik motivatsiyasini oshiradi. Shu bilan
birga, musiqiy darslarning mazmunini bolalarning yosh xususiyatlariga mos ravishda
tashkil etish, ularda qiziqish uyg‘otishning asosiy omillaridan biridir. Didaktikada
zamonaviy texnologiyalar, masalan, multimediya vositalaridan foydalanish ijrochilik
samaradorligini oshirishda katta rol o‘ynaydi.
Didaktik asoslar quyidagi yo‘nalishlarda ko‘rinadi:
Individual yondashuv
– har bir o‘quvchining qobiliyati, temperamenti va
qiziqishiga mos topshiriqlar berish.
Rag‘batlantirish va baholash tizimi
– ijobiy fikr, yutuqni e’tirof etish,
musobaqalarda ishtirok etish;
Ijodiy erkinlik
– improvizatsiya, kompozitsiya yoki o‘z g‘oyasini musiqa orqali
ifoda etishga imkon yaratish;
Integratsiyalashgan ta’lim
– musiqa, adabiyot, tasviriy san’at bilan bog‘liq
topshiriqlar orqali motivatsiyani mustahkamlash;
AKTdan foydalanish
– interaktiv vositalar, audio-vizual materiallar yordamida
o‘quvchilarning qiziqishini oshirish.
Ijrochilik faqat mahorat emas, balki ijodiy fikrlashni ham talab qiladi. Bolalar va
o‘smirlarni ijodkorlikka rag‘batlantirish uchun musiqiy asarlar yaratish jarayonida
ularning ishtirokini ta'minlash lozim. Bu borada mashhur metodist pedagoglar,
masalan, Karl Orf va Suzuki metodlarining ahamiyati katta."
XULOSA
Bolalar va o‘smirlar orasida ijrochilik motivatsiyasini oshirish uchun psixologik va
didaktik yondashuvlarni uyg‘unlashtirish zarur. To‘g‘ri tanlangan motivatsion usullar
ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga, shuningdek, bolalarda musiqiy san’atga nisbatan
qiziqish va ishtiyoqni kuchaytirishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada keltirilgan usullar
va yondashuvlar bu borada samarali bo‘lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
"1. Maslow A. H. Motivation and Personality. Harper and Row, 1954.",
"2. Suzuki S. Nurtured by Love: The Classic Approach to Talent Education. Alfred
Music, 1983.",
"3. Orff C. Music for Children. Schott Music, 1950.",
"4. Davydov V.V. Educational Psychology. Moscow: Pedagogy Press, 1986.",
"5. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Dasturi. Toshkent, 2022."
