JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
222
222
OʻZBEKISTONNING ENG YANGI TARIXIGA DAXLDORLIK MASALASI
Azimov Muhammadi Azim o‘g‘li
SDVMCHBU TF o‘qituvchisi
Berdirasulova Shoxsanam Uchqunovna
SDVMCHBU TF 1-bosqich talabasi
Abstract:
This article analyzes the scientific and theoretical foundations of the
issue of involvement in Uzbekistan’s modern history, its social and political aspects,
and its role in society. Furthermore, by comparing it with the experiences of other
countries, conclusions are drawn about how this process is unfolding in Uzbekistan.
The significance of this study lies in the fact that it influences not only the formation
of historical consciousness but also the attitude of future generations toward national
heritage.
Keywords:
involvement, historical consciousness, national identity, historical
heritage, social consciousness, sociological, subsidy, grant, project, development.
Аннотация:
В данной статье анализируются научно-теоретические основы
проблемы причастности в новейшей истории Узбекистана, ее социальные и
политические аспекты, а также роль в обществе. Кроме того, на основе сравнения
с опытом других стран делаются выводы о том, как этот процесс протекает в
Узбекистане. Значимость данного исследования заключается в том, что оно
влияет не только на формирование исторического сознания, но и на отношение
будущих поколений к национальному наследию.
Ключевые слова:
причастность, историческое сознание, национальная
идентичность, историческое наследие, социальное сознание, социологический,
субсидия, грант, проект, развитие.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonning eng yangi tarixida daxldorlik
masalasining ilmiy-nazariy asoslari, uning ijtimoiy va siyosiy jihatlari hamda
jamiyatdagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, boshqa mamlakatlar tajribasi bilan
solishtirish asosida O‘zbekistonda bu jarayon qanday kechayotgani haqida xulosa
chiqariladi. Mazkur tadqiqotning ahamiyati shundaki, u nafaqat tarixiy ongning
shakllanishiga, balki kelajak avlodlarning milliy merosga bo‘lgan munosabatiga ham
ta’sir ko‘rsatishi mumkin..
Kalit so‘zlar:
daxldorlik, tarixiy ong, milliy identifikatsiya, tarixiy meros,
ijtimoiy ong, sotsiologik, subsidiya, grant, loyiha, taraqqiyot
Kirish
.
Hozirgi rivojlanayotgan davrda har bir jamiyat o‘z tarixiy merosini
anglash va unga bo‘lgan munosabatini shakllantirishga intilmoqda. O‘zbekiston
mustaqillikka erishgach, tarixiy adolatni tiklash va milliy ongni mustahkamlash
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
223
223
borasida keng qamrovli islohotlarni amalga oshirdi. Shu nuqtayi nazardan, daxldorlik
masalasining o‘rganilishi nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega.
Tadqiqotning asosiy maqsadi O‘zbekistonning eng yangi tarixida daxldorlik
tushunchasining mohiyatini ochib berish va uning jamiyat rivojiga ta’sirini
o‘rganishdan iborat. [4]Ushbu maqsad doirasida quyidagi vazifalar belgilandi:
Daxldorlik tushunchasining nazariy asoslarini tahlil qilish;
Mustaqillikdan keyingi tarixiy jarayonlarda daxldorlikning o‘rni va
ahamiyatini yoritish;
Xorijiy tajribani tahlil qilish va O‘zbekiston bilan taqqoslash;
Milliy identifikatsiya va fuqarolik ongini shakllantirishdagi tarixiy
ongning rolini aniqlash.
Tadqiqot O‘zbekiston tarixining eng yangi davrida daxldorlik tushunchasining
ilmiy-nazariy va amaliy jihatlarini kompleks o‘rganishga qaratilgan. Oldingi ishlardan
farqli o‘laroq, bunda milliy o‘zlik, fuqarolik jamiyati va davlat siyosati bilan bog‘liq
jihatlar tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida tarixiy-tahliliy, sotsiologik va qiyosiy tahlil
usullaridan foydalanildi. Tarixiy jarayonlarga oid ma’lumotlar o‘rganilib, milliy va
xalqaro tajribalar solishtirildi. Ushbu yondashuvlar orqali O‘zbekistonda tarixiy ong
va milliy identifikatsiyani shakllantirish jarayoni ilmiy asosda tahlil qilindi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili qismi.
Hozirgi kunda daxldorlik tushunchasi jamiyat a’zolarining o‘z mamlakati, millati
va tarixiga nisbatan mas’uliyat va aloqadorlik hissini anglatadi. Bu tushuncha milliy
o‘zlikni anglash, fuqarolik burchini ado etish va ijtimoiy birdamlikni mustahkamlashda
muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, daxldorlik shaxsning jamiyatdagi o‘rni va rolini
belgilab, uning ijtimoiy faolligini oshirishga xizmat qiladi. Yurtimiz tarixida daxldorlik
tushunchasi turli davrlarda turlicha talqin etilgan. Amir Temur davrida davlatga
sadoqat va milliy birdamlik asosiy qadriyatlar sifatida qaralgan. Sovet Ittifoqi davrida
esa daxldorlik tushunchasi kommunistik mafkura doirasida talqin etilib, xalqning
umumiy maqsadlar atrofida birlashishi targ‘ib qilingan.[3, 54-57] Mustaqillik yillarida
esa milliy o‘zlikni anglash, tarixiy merosni qadrlash va milliy qadriyatlarni tiklash
orqali daxldorlik tushunchasi yangi mazmun kasb etdi.
O‘zbekiston 1991-yilda mustaqillikka erishganidan so‘ng o‘z taraqqiyot yo‘lini
belgilashda milliy qadriyatlar va tarixiy merosga tayangan holda keng ko‘lamli
islohotlarni amalga oshirdi. Masalan, ikki ming o‘n yetti yildan ikki ming yigirma
ikkinchi yilgacha bo‘lgan davrda ming to‘qqiz yuz yigirma olti ta maktabgacha ta’lim
muassasalarida qurilish va rekonstruksiya ishlari amalga oshirilib, besh ming sakkiz
yuz yigirma sakkiz milliard besh yuz million so‘mlik kapital qo‘yilmalar o‘zlashtirildi.
Ushbu sa’y-harakatlar aholining ta’lim va tarbiya jarayonlariga dahldorligini
oshirishga xizmat qildi. [1, 72-75]
O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
224
224
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda nodavlat notijorat tashkilotlari soni
yigirma butun o‘n yetti foizga oshdi, shuningdek, yuz sakson yetti ta yirik respublika
miqyosidagi nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatini boshladi. Bu esa fuqarolarning
jamiyat hayotida faol ishtirok etishini ta’minlab, milliy identifikatsiyani
mustahkamlashga xizmat qilib kelmoqda. Yurtimizda davlat siyosati ijtimoiy ongni
yuksaltirishga qaratilgan. Xususan, ikki ming yigirma bir yildan ikki ming yigirma
beshinchi yilgacha bo‘lgan davrda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi
qabul qilindi. Uning doirasida nodavlat notijorat tashkilotlarining faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash, ularning huquqiy bazasini takomillashtirish va jamiyatdagi rolini oshirish
bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu esa aholining ijtimoiy faolligini
oshirish va daxldorlik hissini kuchaytirishga sezirali darajada ta’sir qilmoqda.
Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va
milliy identifikatsiyani mustahkamlashga alohida e’tibor qaratiladi. Masalan, ayrim
mamlakatlarda fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatining samaradorligini oshirish
uchun huquqiy va iqtisodiy sharoitlar yaratilgan. Bu esa jamiyat a’zolarining davlat
boshqaruvida ishtirokini ta’minlab, ularning daxldorlik hissini kuchaytirishga xizmat
qiladi. Xorijiy tajribani inobatga olgan holda, O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini
yanada rivojlantirish, nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va
aholining ijtimoiy faolligini oshirish orqali daxldorlik hissini kuchaytirish uchun asosiy
omil hisoblanadi. Buning uchun huquqiy bazani takomillashtirish, iqtisodiy
rag‘batlantirish mexanizmlarini joriy etish va ta’lim tizimida fuqarolik tarbiyasiga
alohida e’tibor qaratish lozim.[2, 117-118]
Tadqiqot davomida O‘zbekistonda daxldorlik tushunchasi mustaqillik yillarida
yangi mazmun kasb etgani, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va milliy
identifikatsiyani mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega ekani aniqlandi. Davlat
tomonidan amalga oshirilayotgan islohotlar va qo‘llab-quvvatlash choralari aholining
ijtimoiy faolligini oshirishga xizmat qilmoqda. Avvalgi tadqiqotlarda asosan
daxldorlik tushunchasining nazariy jihatlariga e’tibor qaratilgan bo‘lsa, ushbu ishda
amaliy ma’lumotlarga asoslangan holda mamlakatda olib borilayotgan siyosiy va
ijtimoiy jarayonlar tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, aholining
fuqarolik ongini oshirish orqali daxldorlik hissini kuchaytirish mamlakat taraqqiyotiga
xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekistonda fuqarolarning jamiyat hayotidagi daxldorlik darajasini oshirishga
qaratilgan islohotlarga qaramay, ushbu yo‘nalishda hal qilinishi lozim bo‘lgan
muammolar mavjud:
1. Fuqarolik jamiyatining yetarlicha rivojlanmagani – Hozirgi kunda mamlakatda
5 000 dan ortiq nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyat yuritayotgan bo‘lsa-da, ularning
aksariyati iqtisodiy va huquqiy cheklovlar sababli to‘laqonli ishlay olmaydi. Masalan,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
225
225
so‘nggi 5 yilda nodavlat notijorat tashkilotlarining faolligi atigi 18% ga oshgani qayd
etilgan.
2. Aholining huquqiy madaniyati yetarlicha rivojlanmagani – Statistika
ma’lumotlariga ko‘ra, o‘zbekistonliklarning 42% i davlat va jamiyat boshqaruvida o‘z
ishtirokini muhim deb bilmaydi. Fuqarolarning ijtimoiy jarayonlarga yetarlicha jalb
qilinmasligi ularda jamiyatga daxldorlik hissining pastligiga olib kelmoqda.
3. Yoshlarning ijtimoiy faolligining yetarli emasligi – Yoshlar orasida ijtimoiy
jarayonlarga qiziqish va ishtirok etish darajasi pastligicha qolmoqda. Masalan, 2022
yilda o‘tkazilgan ijtimoiy tadqiqot natijalariga ko‘ra, yoshlarning atigi 29% i jamoat
tashkilotlari faoliyatida ishtirok etgan. Bu esa jamiyatga bo‘lgan daxldorlik hissining
susayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
4. Axborot xabardorligi yetarli emasligi – Ommaviy axborot vositalari va raqamli
platformalar orqali aholining fuqarolik jamiyatiga oid masalalar bo‘yicha xabardorlik
darajasi yetarli emas. So‘nggi 5 yilda ijtimoiy tarmoqlarda fuqarolik jamiyatiga oid
muhokamalar soni atigi 11% ga oshgan, bu esa dolzarb masalalar bo‘yicha
jamoatchilik fikrining sust shakllanishiga sabab bo‘lmoqda.
Tavsiyalar.
Yuqorida ko‘rsatilgan muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi tavsiyalar
ilgari suriladi:
1. Fuqarolik jamiyatining huquqiy va iqtisodiy asoslarini mustahkamlash –
Nodavlat notijorat tashkilotlariga moliyaviy imtiyozlar berish, ularning huquqiy
maqomini mustahkamlash va faoliyatini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha maxsus davlat
dasturlarini ishlab chiqish zarur. Xorijiy tajribaga ko‘ra, fuqarolik jamiyatining
rivojlanishi davlat tomonidan subsidiya va grantlar ajratilishi bilan bevosita bog‘liqdir.
2. Aholining huquqiy madaniyatini oshirish – Davlat va jamiyat o‘rtasidagi
aloqalarni kuchaytirish uchun ta’lim muassasalarida fuqarolik jamiyatiga oid fanlarni
kengroq joriy etish va aholiga maxsus seminarlar tashkil etish zarur. Masalan,
Germaniyada fuqarolik huquqlari bo‘yicha o‘quv dasturlarining keng joriy etilishi
natijasida fuqarolarning jamiyatga jalb etilish darajasi 48% dan 72% gacha oshgan.
3. Yoshlarning ijtimoiy faolligini oshirish – Yoshlarni jamoat tashkilotlari va
ijtimoiy loyihalarga jalb qilish maqsadida maxsus grant dasturlarini ishlab chiqish
lozim. Shuningdek, yoshlarni ijtimoiy faollikka undash uchun universitet va
maktablarda volontyorlik dasturlarini kengaytirish kerak. Masalan, Skandinaviyada
yoshlar orasida ijtimoiy loyihalarga jalb etish darajasi 90% ga yetgani shuni
ko‘rsatadiki, bunday yondashuv natijador hisoblanadi.
4. Axborot xabardorligini oshirish – Fuqarolik jamiyati va ijtimoiy faollik
masalalariga oid axborotlarni keng tarqatish uchun ommaviy axborot vositalari,
ijtimoiy tarmoqlar va davlat idoralarining hamkorligini yo‘lga qo‘yish kerak.
Shuningdek, maxsus onlayn platformalar orqali aholining davlat boshqaruvida ishtirok
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
226
226
etishiga imkon yaratish lozim. Masalan, Buyuk Britaniyada bunday onlayn tizimlar
orqali har yili 350 000 dan ortiq fuqaro davlat boshqaruvi va qonunchilik
muhokamalarida qatnashadi.
Yuqoridagi tavsiyalar O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga hissa
qo‘shib, aholi orasida jamiyatga daxldorlik hissini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Xulosa.
Xulosa o‘rnida shuni ta‘kidlash joizki, jamiyatga daxldorlikni oshirish uchun
fuqarolik institutlarining huquqiy asoslarini mustahkamlash, ta’lim tizimi orqali
fuqarolik ongini shakllantirish, yoshlarni ijtimoiy jarayonlarga jalb qilish va ommaviy
axborot vositalari orqali fuqarolik faolligini qo‘llab-quvvatlash zarur. Xorijiy tajriba
shuni tasdiqlaydiki, fuqarolarni davlat boshqaruvi va jamiyat rivojiga jalb etishning
samarali mexanizmlari ishlab chiqilgan mamlakatlarda barqaror rivojlanish
ta’minlanadi. O‘zbekistonda ham bu borada aniq chora-tadbirlarni amalga oshirish
orqali fuqarolarning ijtimoiy faolligini oshirish va jamiyat taraqqiyotiga yanada katta
hissa qo‘shadi.. Bu esa yurtimizning demokratik rivojlanish yo‘lida barqaror
taraqqiyotga erishishini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov.I.A.”Oʻzbekiston mustaqillika erishish ostonasida kitobi” 2011. B. 72-75.
2.
Mirziyoev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent: “Oʻzbekiston”
nashriyoti, 2021. B. 117-118.
3.
Karimov I.A.” Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yoʻlida xizmat qilish
-eng oliy saodatdir.” -Toshkent: Oʻzbekiston, 2015. B. 54-57
4.
Azim o‘g‘li, A. M. (2023). O‘rta Osiyodagi birinchi uyg‘onish davri
yevropasentirizm va osiyosentrizm kontekstida. Yangi asr innovatsiyalari jurnali ,
37 (2), 112-118.
5.
Azimov, M. A. O. G. L. (2022). Ko’rfaz mamlakatlarida internet texnologiyasining
rivojlanish dinamikasi (siyosiy va iqtisodiy sohalar misolida). Scientific progress,
3(3), 655-659.
6.
Oglu, A. M. A. (2025). Specific Indicators of The Means of Forming a Sense of
Relevance to National History. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF
PEDAGOGICS, 6(03), 12-16.
7.
https://pravacheloveka.uz/oz/news/yangi-ozbekistonning-barpo-bolishi-
islohotlaming-birmchi-bosqichi-natijalari-va-keyingi-taraqqiyot-vazifalari
8.
https://uza.uz/oz/posts/ozbekiston-ijtimoiy-davlat 387619
