JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
193
193
GEODEMOGRAFIK TAHLILLAR UCHUN GEOGRAFIK
AXBOROT TIZIMLARI (GAT) DAN FOYDALANISH
Mallayev B.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar
universiteti assitenti
Xaitov A.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar
universiteti talabasi
Annotatsiya.
Geografik axborot tizimlari (GAT) geodemografik tahlilda muhim
rol o‘ynab, demografik ma’lumotlarni vizuallashtirish, xaritalash va fazoviy tahlil
qilish imkonini beradi. Ushbu maqolada GATning geodemografik tadqiqotlardagi
qo‘llanilishi O‘zbekiston Respublikasi hududlari misolida o‘rganiladi. Demografik
ma’lumotlarni qayta ishlash metodologiyalari, fazoviy tahlil usullari va GATdan
foydalanish orqali aholi tarkibi, migratsiya jarayonlari hamda hududiy tafovutlarni
aniqlash imkoniyatlari muhokama qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajribalar bilan
taqqoslash va statistik modellar bilan integratsiya qilish yondashuvlari ham ko‘rib
chiqiladi.
Аннотация
. Географические информационные системы (ГИС) играют
важную роль в геодемографическом анализе, обеспечивая визуализацию,
картографирование и пространственный анализ демографических данных. В
статье рассматривается применение ГИС в геодемографических исследованиях
на примере регионов Республики Узбекистан. Будут обсуждаться методологии
обработки демографических данных, методы пространственного анализа и
использование ГИС для определения структуры населения, миграционных
процессов и региональных различий. Также будут рассмотрены сравнения с
международным опытом и подходы к интеграции со статистическими моделями.
Kalit so‘zlar.
GAT, geodemografik tahlil, fazoviy tahlil, aholi taqsimoti, hududiy
rejalashtirish, ArcGIS, migratsiya jarayonlari, demografik tendensiyalar, statistik
modellashtirish.
Ключевые слова.
ГИС, геодемографический анализ, пространственный
анализ, распределение населения, региональное планирование, ArcGIS,
миграционные процессы, демографические тенденции, статистическое
моделирование.
Kirish.
Geodemografik tahlil aholi joylashuvi va demografik xususiyatlarini
fazoviy o‘rganish bilan shug‘ullanadi hamda Geografik Axborot Tizimlari (GAT) bilan
integratsiyalashgan holda yanada mukammal tus olgan. GAT turli fazoviy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
194
194
masshtablarda demografik ma’lumotlarni vizualizatsiya va tahlil qilish imkoniyatini
yaratib, aholi dinamikasini chuqurroq o‘rganishga yordam beradi.Geodemografik
tadqiqotlarda GATning qo‘llanilishi topografiya, yer foydalanish va infratuzilma kabi
turli xil ma’lumot qatlamlarini birlashtirishga imkon beradi. Fazoviy tahlil usullari
orqali geografik xususiyatlar va demografik o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlik
aniqlanib, hududiy rejalashtirish va resurslardan samarali foydalanish
uchun
ma’lumotlar taqdim.
Adabiyotlar tahlili.
Boshqa demografik jarayonlardan farqli ravishda
migratsiyada iqtisodiy omillar ta’siri ayniqsa yorqinroq kuzatiladi. Shu sababli,
adabiyotlarda ham migratsiyaning katta qismi iqtisodiy migratsiya deb ataladi.
Ishsizlik va qashshoqlikdan qutilish yo‘llarini izlash maqsadida XIX asrda millionlab
inglizlar va irlandlar AQSHga ko‘chib kelgan. XX asr boshlarida tashqi migratsiya
Janubiy va Sharqiy Yevropa mamlakatlarida, Germaniya va Rossiyada sezilarli ta’sir
ko‘rsatdi. AQSHga Lotin Amerikasi, Janubiy Afrika va Avstraliyadan siyosiy
emigrantlar oqimi
kuchaydi.
Umuman olganda, XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi AQSH – tashqi
migratsiya oqimlariga xrestomatik misol bo‘la oladi. O‘z vatanida yeridan mahrum
bo‘lgan emigrantlar AQSHda o‘z xo‘jaligiga ega bo‘lishni rejalashtirgan. 1907-yilga
kelib har yili mamlakatga ko‘chib keladiganlar soni rekord darajada – 1,3 mln kishini
tashkil qildi; shundan qariyb yarmi – Angliyadan, qolganlar esa – agrar aholi soni
ko‘payib ketishidan aziyat chekayotgan Yevropaning janubi va sharqidan edi. XX
asrning 30-yillarida ro‘y bergan inqiroz ishsizlar qo‘shinini ko‘paytirdi va mamlakat
hukumati tashqi migrantlar oqimini 100 ming kishigacha chegaralashga majbur
bo‘ldi.Butun XX asr davomida rivojlangan mamlakatlarda arzon va malakasiz ishchi
kuchi oqimiga ehtiyoj saqlanib qolgan bo‘lib, uning manbasi bo‘lib rivojlanayotgan
mamlakatlar xizmat qildi. Migratsiyaning qo‘shimcha va o‘ziga xos turi – «aqllar
oqimi» – eng malakali kadrlarning unchalik rivojlanmagan mamlakatlardan ko‘proq
rivojlangan mamlakatlarga ko‘chib o‘tishi paydo bo‘ldi.
Metodologiya.
Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi misolida GAT
asosida geodemografik tahlil amalga oshiriladi. Tadqiqot quyidagi besh asosiy
bosqichdan iborat bo‘lib, mavjud GAT tahlil metodologiyalariga asoslanadi:
Masalani aniqlash – O‘zbekiston Respublikasida demografik o‘zgarishlarni
fazoviy jihatdan tahlil qilish maqsad qilib olinadi.
Ma’lumotlarni yig‘ish va tayyorlash – Demografik statistika, geografik
chegaralar, yer foydalanish va infratuzilma ma’lumotlari to‘planadi. Ushbu bosqichda
ma’lumotlar tozalash, geokodlash va GAT dasturlariga integratsiya qilinadi.
Tahlil usullari va vositalarini tanlash – Fazoviy klasterlash algoritmlari, fazoviy
autokorrelatsiya va hotspot tahlil kabi usullar qo‘llanadi.
Tahlilni amalga oshirish – Tanlangan metodlar ArcGIS va boshqa GAT
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
195
195
dasturlarida qo‘llanilib, O‘zbekiston Respublikasining geodemografik xususiyatlari
vizualizatsiya
qilinadi.
Natijalar.
Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasining geodemografik
xususiyatlari GAT dasturiy ta’minoti yani ArcGIS dasturi asosida tahlil qilindi. Tahlil
natijalari quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi (1-2-3-rasmlar):
1-rasm. O‘zbekiston Respublikasi aholi zichligi demografiyasi (2023 y)
2-rasm. O‘zbekiston Respublikasi aholi zichligi demografiyasi (2024 y)
Ushbu demografik xaritalar nafaqat aholi soni uning ko‘payishi miqyosida
qolaversa boshqa sohalarda ham keng qo‘llanilmoqda. Xususan barchamizga ma’lum
2024-yil 5-noyabrda Amerika Qo‘shma Shtatlari davlatida Prezidentlik saylovi bo‘lib
utdi va uning natijalari ham geodemografik tahlil yani web-xarita ko‘rinishida
namoyon qilinganini misol qilib olishimiz mumkin. (4-rasm)
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
196
196
3-rasm. Iqtisodiy faol aholi soni ma`lumotlari asosida
tayyorlangan web xarita
4-rasm. AQSH prezidentlik saylovi natijalari xarita (web) ko'rinishida
Xulosa.
Geografik axborot tizimlari (GAT) zamonaviy demografik tahlillar
uchun muhim vosita bo‘lib, yirik miqyosdagi hududiy jarayonlarni vizualizatsiya
qilish, mintaqaviy farqlarni aniqlash va prognoz qilish imkoniyatini beradi. Ushbu
tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasining aholi zichligi xaritalari yillar kesimida va
AQSh prezidentlik saylovlari natijalarining web-xaritasi asosida tahlillar olib borildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
197
197
Olingan natijalarga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasida aholi zichligining hududiy
taqsimoti ancha notekis bo‘lib, asosiy zich hududlar Toshkent shahri, Farg‘ona vodiysi
va ayrim sanoat markazlari atrofida jamlangan. So‘nggi yillardagi tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, demografik o‘sish asosan shahar aglomeratsiyalarida jadallashib, qishloq
hududlarida aholi zichligi pasayish tendensiyasiga ega. Ushbu jarayonlarning
aniqlanishi GAT texnologiyalari yordamida amalga oshirildi va aholi soni bo‘yicha
dinamik kartografik modellar yaratildi.
Bundan tashqari, tadqiqotda AQSh prezidentlik saylovlari natijalari bo‘yicha
web-xaritalar asosida hududiy saylov jarayonlarini vizualizatsiya qilish tajribasi
o‘rganildi. Saylov natijalarini hududiy taqsimot bo‘yicha tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki,
elektoratning tanloviga hududiy iqtisodiy omillar, urbanizatsiya darajasi va demografik
tarkib kabi muhim omillar ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu natijalar O‘zbekistonda ham saylov
jarayonlarini hududiy-demografik tahlillar asosida tahlil qilish va prognozlash uchun
GATdan samarali foydalanish mumkinligini tasdiqlaydi.
GAT texnologiyalarining demografik va siyosiy jarayonlardagi roli shuni
ko‘rsatadiki, bunday tizimlar mintaqaviy farqlarni aniq aniqlash, tahlil qilish va davlat
siyosatini shakllantirish uchun muhim vositadir. Ularning statistik ma’lumotlar, real
vaqt rejimidagi axborot va bashorat modellar bilan integratsiyalashuvi kelajakda aholi
o‘sishi, migratsiya oqimlari, hududiy saylov tendensiyalarini yanada chuqur
o‘rganishga xizmat qiladi. GAT asosidagi demografik tahlillar natijalari urbanizatsiya
jarayonlarini tartibga solish, infratuzilma rejalashtirish va saylov tizimi kabi muhim
sohalarda aniq va samarali qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abduqodirov A., Muxitdinov A. Geografik axborot tizimlari: Nazariya va
amaliyot. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2021.
2.
IBRAIMOVA, A., & MALLAYEV, B. O ‘ZBEKISTON MILLIY
UNIVERSITETI XABARLARI, 2023,[3/1] ISSN 2181-7324.
3.
Abdullaev H. Zamonaviy geografik axborot tizimlari va ularning O‘zbekiston
hududiy rivojlanishidagi o‘rni // O‘zMU Ilmiy axborotnomasi, 2022, №3.
4.
To‘rayev A., Xolmirzayev I. Raqamli kartografiya va geoinformatsion tizimlar. –
Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020.
5.
Rasulov B. Demografik jarayonlarning hududiy tahlili va prognozi. – Toshkent:
O‘zR FA Geografiya instituti, 2018.
6.
X.X. Abduramanov, A.B. Xayitov “DEMOGRAFIK TAHLIL”
7.
Ibraimova, A. A. Socio-economic cartography. study guide-Tashkent: Tafakkur
tomchilari, 2020.-306p.
Internet saytlari
8.
9.
10.
11.
https://apnews.com/
