JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
82
82
JAVDAR DONIDAN UNI ISHLAB CHIQISHNING SAMARALI
TEXNOLOGIYASINI TADBIQ ETISH
QMTU dotsent
- Xolmurodova Z.D.,
OOT-202-22guruh talabasi -
Tuxtamurodov N.X.
Annotatsiya
Javdar donini qayta ishlash mahsulotlarini oziq-ovqat va qayta
ishlash sanoatining turli tarmoqlarida qo'llash hozirgi vaqtda O’zbekiston
Respublikasida ham tadqiqotchilar, hamda ishlab chiqaruvchilarning e'tiborini
tortmoqda. Bu ekin maydonlarining ko‘payishi, javdarning yangi navlarini yaratish,
texnologik, biokimyoviy va biologik imkoniyatlarini ko‘plab o‘rganishlar bilan
bog‘liq.
Kalit so’zlar:
texnologik, javdar, qandolatchilik, component, istiqbolli, parxez,
biologiya, to’yimlilik, xazm organi, bo’kish, genomika, bioxavfsizligi, geksaploid
ВНЕДРЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОЙ ТЕХНОЛОГИИ
ПРОИЗВОДСТВА ЗЕРНА РЖИ
Доцент КГТУ Холмуродова З.Д.,
студент группы ООТ-202-22 Тухтамуродов Н.Х.
Аннотация
Использование продуктов переработки зерна ржи в различных
отраслях пищевой и перерабатывающей промышленности в настоящее время
привлекает внимание исследователей и производителей Республики Узбекистан.
Это связано с увеличением посевных площадей, созданием новых сортов ржи,
многочисленными исследованиями технологических, биохимических и
биологических возможностей.
Ключевые слова:
технология, рожь, кондитерские изделия, компонент,
перспектива, рацион,биология, насыщение, орган пищеварения, кормление,
геномика, биобезопасность, гексаплоид.
IMPLEMENTATION OF EFFECTIVE TECHNOLOGY
OF PRODUCING RYE GRAIN
Associate Professor of QSTU Kholmurodova Z.D.,
Student of OOT-202-22 group Tukhtamurodov N.Kh.
Abstract.
The use of rye grain processing products in various branches of the
food and processing industries is currently attracting the attention of researchers and
producers of the Republic of Uzbekistan. This is due to the increase in sown areas, the
creation of new rye varieties, and numerous studies of technological, biochemical, and
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
83
83
biological possibilities.
Keywords:
technology, rye, confectionery, component, perspective, diet,
biology, satiety, digestive organ, nutrition, genomics, biosafety, hexaploid
Hozirgi vaqtda O’zbekiston Respublikasida javdar donni asosan chorva
ozuqasining, don komponenti va spirt ishlab chiqarish uchun kichik qismi sifatida
ishlatiladi. Un, qandolatchilik va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishda bug‘doy un
o‘rniga javdar unidan xom ashyo sifatida foydalanish istiqbolli. Javdar doni unidan
noodle ishlab chiqarishda foydalanish mumkin, Bu pishirishni, tez nonushta qilishni
yoki parhez va davolash va profilaktik non turlarini, shu jumladan to'liq va ko'p donli
nonlarni ishlab chiqarishni talab qilmaydi [4].
Ilmiy tadqiqotning hozirgi yo‘nalishi don javdarni kraxmalga qayta ishlash
texnologiyasi, javdar kepagidan xun tolasi va donni qayta ishlashning
biomodifikatsiyalangan mahsulotlari ishlab chiqarish uchun foydalanish [3].
Shuni ta'kidlash kerakki, hozirgi vaqtda O’zbekiston Respublikasida mavjud un
tegirmonlarida navli javdar unini sanoat ishlab chiqarish yo'q. Xorijiy olimlarning
so’nggi 10 yil davomida olib borgan tadqiqotlari asosan javdar turlarining biologiyasi
va uning o’sishi va rivojlanishidagi bioxavfsizligi, geksaploid javdarning kelib
chiqishi, donning sanoat ishlab chiqarilishi va bug’doy bilan raqobatbardoshligi, javdar
genomikasi va biotexnologiyasi bilan bog’liq. don va uni qayta ishlash mahsulotlari
[3].
Hozzirgi kunda javdar donasi va uni qayta ishlash mahsulotlarini o'rganish
bo'yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Undan non pishirish, makaron, qandolat,
kraxmal, go‘sht va oziq-ovqat sanoatining boshqa tarmoqlarida talabga ega bo‘ladigan,
ma’lum tarkibi va xossalariga ega bo‘lgan javdar unining turli navlari, butun va
raqamlangan don mahsulotlari ishlab chiqarishning yangi texnologiyalari ishlab
chiqarish ko’zlanmoqda.
Ushbu ishning maqsadi tritikali donini yuqori sifatli non tayyorlashda
ishlatiladigan un olishning samarali texnologik sxemasini ishlab chiqish.
Metodologiya. Olimgan ma’lumotlarga ko’ra Butunrossiya don va uni qayta ishlash
mahsulotlari ilmiy-tadqiqot institutida o'tkazilgan tadqiqotlarda “V.I. V.M. Gorbatov”,
Don zonali qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan yetishtirilgan 2014 yil
hosilining “Ramses” navi va 2015 yil hosilining “Saur” navining javdar donining
namunalaridan foydalanildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
84
84
Javdar donalari sifatining dastlabki ko'rsatkichlari jadvalda keltirilgan.
Jadval 1.
Javdar navlarning dastlabki sifat ko'rsatkichlari.
Don navlari
Ko’rsatkichlar
1000
ta
donlar
vazni, g
shaffofligi, %
natura
og’irligi g/l
kul miqdori,
%
Namlik, %
Ramses 2014
yil
31,8
38
625
2,07
10,2
Saur 2015
33,2
44
661
1,99
9,3
Javdar donalarini maydalash uchun tayyorlash gidrotermik tozalashning ilgari
belgilangan parametrlari bo'yicha amalga oshirildi [3]. Javdarning dastlabki donini
maydalash RSA-4-2 maydalagichli valikdagi maydalash va saralash agregatlarida va
RSA-4 mikroqo‘pol valiklarda, oraliq silliqlash mahsulotlarini boyitish laboratoriya
elak mashinasida amalga oshirildi.
To'plam elaklar va elak mashinasining havo oqimi tezligi boyitish uchun taqdim
etilgan dastlabki mahsulot hajmiga qarab tanlangan. Maydalash mahsulotlari
laboratoriya elaklarida 90 s davomida elakdan o'tkazildi. Maydalash parametrlari va
rejimlari tavsiya etilgan "Un tegirmonlarida texnologik jarayonni tashkil etish va
o'tkazish qoidalari" ga mos keladi, [1]
Javdar donini non pishirish uniga qayta ishlashda uning texnologik xossalari
ko’proq bug’doy bilan bog’liq. Bunda don hosil bo`lish jarayoni tajribamizda sof
endospermlardan tashkil topgan sezilarli miqdordagi donalarning hosil bo`lishi bilan
tavsiflanadi.
Donni maydalashning oraliq mahsulotlari tahliliga ko‘ra, javdarni qayta ishlash
mahsulotlari 3 guruhga bo‘lingan: donalarning o‘zi (sof endosperm zarralari),
endosperm va qobiqlarning o‘zaro o‘sishi hamda shakli va rangi bilan farq qiluvchi
qo‘shimcha mahsulotlar. Bunday tahlil elakdan o'tkazish jarayonini joriy etish
zarurligini ko'rsatdi. Donni navli maydalashning oraliq mahsulotlarida donning yuqori
miqdori aniqlangan, buning asosida ularni ajratib olish maqsadga muvofiq degan
xulosaga kelish mumkin. Elak mashinalarini qo'llash donni navli maydalash paytida
hosilni oshirishga imkon beradi.
Yuqori navli un, "irmik" kabi yormalar, makaron uchun yormalarni olish uchun
560-950 mkm gacha bo'lgan dag'al donalarni olish va boyitishning maqsadga
muvofiqligi faqat I maydalash tizimda belgilanadi, I va II maydalash tizimlarda 315-
560 mkm gacha bo'lgan o'rta donalarning bir qismi tanlanadi, nozik 224-315 mikron I,
II va III maydalash tizimlarda IV bo'yicha oraliq mahsulotlarning tarkibi maydalash
tizim yuqori kulli kepak zarralari mavjudligi bilan tavsiflanadi va elak mashinasida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
85
85
boyitish uchun amaliy emas. Shu munosabat bilan elak va maydalash jarayonlari
yordamida donni maydalashning ishlab chiqilgan texnologik sxemasi ishlab chiqilgan.
Javdar donini maydalash sxemasi silliqlash mahsulotlarini bosqichma-bosqich
maydalash va saralash printsipiga asoslanadi.
Maydalash sxemasi tayyor mahsulotga, don turiga va mahsuldorlikka
qo'yiladigan talablar bilan belgilanadi. Javdarni yuqori sifatli nonvoy uniga qayta
ishlashning qisqartirilgan sxemasining texnologik jarayoni 4 ta maydalangan, 6 ta
silliqlash va 1 ta qoqishni o'z ichiga oladi [2].
Ishlab chiqilgan sxemaning texnologik jarayoni 4 ta maydalash, 2 ta silliqlash, 3
ta qoqish va 6 ta silliqlash tizimini o'z ichiga oladi.
Donni yuqori sifatli unga qayta ishlashning maydalash jarayoni yorma hosil
bo'lish bosqichidan (I-III maydalash sistemalari) va maydalash bosqichidan (IV
maydalash sistemasi va VI maydalash sistemasi) iborat.
Qoqish (elash) jarayoni I maydalash sistemaning yirik donalarini, I+II maydalash
sistemalarning o‘rta donalarini va I+II+III maydalash sistemalarning mayda donalarini
alohida boyitishni nazarda tutadi. Qoqish (elash)dan o'tkazish jarayonining
parametrlari o'tish qismining ajratish bilan tavsiflanadi.
Javdar donini qisqartirilgan holda maydalashda un hosil bo'lishining 3 bosqichi
va ishlab chiqilgan texnologik sxema bo'yicha 2 bosqich borligi aniqlandi. Ramses
navining donini qayta ishlashda endospermning markaziy qismidan olingan T-70 navli
javdar unining qisqartirilgan texnologik sxema bo‘yicha unumdorligi ishlab chiqilgan
unga ko‘ra 40%-63% ni tashkil etdi. Ishlab chiqilgan sxema bo'yicha unning umumiy
unumdorligi pasaytirilganga nisbatan 3,4 foizga oshdi. Saur donini qayta ishlash
jarayonida endospermning markaziy qismidan olingan.
T-70 navli javdar unining ham qisqartirilgan, ham ishlab chiqilgan sxema
bo'yicha 73% ni tashkil etdi. Unning umumiy unumdorligi 0,6 foizga oshib, 78,0 foizni
tashkil etdi. Shu bilan birga, ishlab chiqilgan qayta ishlash sxemasiga ko'ra, kul miqdori
0,55% dan ko'p bo'lmagan 42% javdar unini olish mumkin edi. Binobarin, javdar
donini qayta ishlashning oraliq mahsulotlarini elak mashinalarida sifat koeffitsienti
bo’yicha havo elak orqali ajratish endospermning markaziy qismidan un chiqishini va
javdar navli nonning umumiy unumdorligini oshirish imkonini beradi. Javdar donidan
yuqori sifatli non tayyorlash uchun eng samarali usul ishlab chiqilgan texnologiya
hisoblanadi.
Adabiyotlar:
1.Андреев Н.Р., Носовская Л.П., Адикаева Л.В., Некрасова О.А.,
Гольдштейн В.Г.Качество сухого корма из вторичных продуктов переработки
зерна тритикале на крахмал.// Достижения науки и техники АПК, 2016 -, Т. 30. -
№11. С. 73-75.
2.Панкратов Г.Н., Мелешкина Е.П., Кандроков Р.Х., Витол И.С.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
86
86
Технологические свойства новых сортов тритикалевой муки. // Хлебопродукты.
-2016. - № 1.- С. 60-62.
3.Dennett A.L., Cooper K.V., Trethowan R.M. The genotypic and phenotypic
interaction of wheat and rye storage proteins in primary triticale. Euphytica, 2013 - №
194. - p. 235 - 242. DOI: 10.1007/s10681-013-0950-y.
4.Туляков Д.Г., Мелешкина Е.П., Оценка свойств муки из зерна тритикале с
использованием системы Миксолаб. //Хранение и переработка сельхозсырья. -
2017. № 1.
