JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
299
299
XOM IPAK ISHLAB CHIQARISH MAHSULOTLARI SINOV
LABORATORIYASINI AKKREDITATSIYAGA TAYYORLASH
Andijon davlat texnika instituti
Eshonxonov Yusufxon Rasulilloxon o’g’li
Sulaymonov Sharifjon Abdumannobovich
Annotatsiya.
Mazkur maqolada xom ipak ishlab chiqarish mahsulotlarini
sinovdan o‘tkazuvchi laboratoriyani xalqaro talablarga muvofiq akkreditatsiyaga
tayyorlash masalalari yoritiladi. Tadqiqotda laboratoriya infratuzilmasi, sinov usullari,
ISO/IEC 17025 standarti bo‘yicha talablar tahlil qilinadi. Shuningdek, mavjud
muammolar va ularning yechimlari ko‘rib chiqiladi. Tahlillar asosida sifatni oshirish
va akkreditatsiyaga muvaffaqiyatli erishish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Maqola amaliyotchi mutaxassislar va ilmiy tadqiqotchilar uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar:
xom ipak, sinov laboratoriyasi, akkreditatsiya, sifat nazorati, texnik
reglament, ISO/IEC 17025, tahlil usullari.
ПОДГОТОВКА ИСПЫТАТЕЛЬНОЙ ЛАБОРАТОРИИ
ИЗДЕЛИЙ ИЗ ШЕЛКА-СЫРЬЯ К АККРЕДИТАЦИИ
Аннoтация.
В статье рассматривается подготовка лаборатории по
испытаниям изделий из шелка-сырца к аккредитации в соответствии с
международными требованиями. В исследовании анализируется лабораторная
инфраструктура, методы испытаний и требования в соответствии со стандартом
ISO/IEC 17025. Также будут обсуждаться существующие проблемы и пути их
решения. На основе анализа будут разработаны рекомендации по повышению
качества и успешному получению аккредитации. Статья полезна практикующим
специалистам и научным исследователям.
Ключевые слова:
шелк-сырец, испытательная лаборатория, аккредитация,
контроль качества, технический регламент, ISO/IEC 17025, методы анализа.
PREPARATION OF A RAW SILK PRODUCTION
TESTING LABORATORY FOR ACCREDITATION
Abstract.
This article discusses the issues of preparing a raw silk production
testing laboratory for accreditation in accordance with international requirements. The
study analyzes laboratory infrastructure, test methods, requirements for the ISO/IEC
17025 standard. It also considers existing problems and their solutions. Based on the
analyzes, recommendations are developed for improving quality and successfully
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
300
300
achieving accreditation. The article is useful for practicing specialists and scientific
researchers.
Keywords:
raw silk, testing laboratory, accreditation, quality control, technical
regulations, ISO/IEC 17025, analysis methods.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi ipakchilik sohasida katta yutuqlarga
erishdi. Xususan, xom ipak ishlab chiqarish jarayonlari modernizatsiya qilinib,
mahsulot sifatiga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Shu sababli, ishlab chiqarilgan ipak
mahsulotlarini xalqaro standartlar asosida sinash va ularning sifatini tasdiqlovchi
akkreditatsiyadan o‘tkazish dolzarb masalaga aylandi. Mazkur maqolada xom ipak
mahsulotlari sinov laboratoriyasini akkreditatsiyaga tayyorlashning metodik jihatlari,
mavjud muammolar va ularning echimlari tahlil qilinadi.
Ipakchilik sanoati O‘zbekistonning agrar sanoat majmuasida muhim o‘rin
egallab, eksport salohiyatini oshirishda muhim vositadir. Ayniqsa, xom ipak va undan
tayyorlanadigan mahsulotlar xalqaro bozor talablari asosida ishlab chiqarilishi uchun
ularning sifatini ishonchli va mustaqil baholash muhim ahamiyatga ega. Shu nuqtai
nazardan, sinov laboratoriyalarining akkreditatsiyadan o‘tkazilishi nafaqat mahsulot
eksportini kengaytirish, balki ichki bozorda raqobatbardosh mahsulot yetkazib berishni
ta’minlash uchun ham zaruriy shart hisoblanadi.
Bugungi kunda mavjud sinov laboratoriyalarining katta qismi ISO/IEC 17025
xalqaro standartining talablariga to‘liq javob bermaydi. Bu esa ularning berayotgan
natijalarining xalqaro darajada tan olinmasligiga olib kelmoqda. Mazkur standart
laboratoriyaning texnik salohiyati, sinov usullarining aniqligi, xodimlar malakasi,
jihozlarning kalibrlanishi va sifatni boshqarish tizimini o‘z ichiga oladi. Shu bois, har
qanday laboratoriya xalqaro akkreditatsiyaga erishish uchun bu talablarni chuqur tahlil
qilib, amalda joriy etishi kerak bo‘ladi.
O‘zbekiston hukumati tomonidan 2020–2024-yillarga mo‘ljallangan ipakchilikni
rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturida sinov va sertifikatlashtirish tizimini
takomillashtirish alohida vazifa sifatida belgilangan. Bu esa sinov laboratoriyalarining
akkreditatsiyasi masalasini yanada muhimlashtiradi. Ayniqsa, xom ipak mahsulotlari
sifati milliy iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan eksportni qo‘llab-
quvvatlashda beqiyos rol o‘ynaydi. Aks holda, xalqaro bozorda O‘zbekiston ipak
mahsulotlarining raqobatbardoshligi pasayib ketishi mumkin.
Ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ilg‘or mamlakatlarda sinov
laboratoriyalarini akkreditatsiyadan o‘tkazish ilgari surilgan texnologik me’zonlar,
menejment tizimlari va tajriba almashuvi orqali yo‘lga qo‘yilgan. Misol uchun, Xitoy,
Hindiston va Turkiya kabi ipakchilik bo‘yicha yetakchi davlatlarda har bir laboratoriya
ISO/IEC 17025 talablariga qat’iy amal qilgan holda faoliyat yuritadi. O‘zbekiston
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
301
301
uchun ham ushbu tajribalarni o‘rganish va milliy sharoitga moslashtirish zarur.
Maqolaning maqsadi – xom ipak ishlab chiqarish mahsulotlarini sinovdan
o‘tkazuvchi laboratoriyalarni xalqaro standartlar asosida akkreditatsiyaga tayyorlashda
yuzaga keladigan muammolarni aniqlash, ularni yechish yo‘llarini ko‘rsatish va amaliy
tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Maqolaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Xom ipak mahsulotlarini sinovdan o‘tkazish laboratoriyalariga qo‘yiladigan
xalqaro talablarni o‘rganish;
ISO/IEC 17025 standarti asosidagi texnik va menejment tamoyillarini tahlil
qilish;
Laboratoriyalarning mavjud holatini baholash va tayyorlash bosqichlarini
aniqlash;
Akkreditatsiyaga erishishda uchraydigan muammolar va ularning echimlarini
ko‘rsatish;
Akkreditatsiyalangan laboratoriyalarning amaliy ahamiyatini baholash.
Mazkur maqola nafaqat ilmiy-nazariy asoslarga, balki amaliy tajribalar, xalqaro
standartlar va milliy me’yoriy hujjatlarga tayangan holda yozilgan. Tadqiqot natijalari
ipakchilik sohasidagi ishlab chiqaruvchilar, laboratoriya xodimlari va sifat nazorati
organlari uchun metodik qo‘llanma bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
ASOSIY QISM
Xom ipak mahsulotlarini sifat jihatidan baholashda sinov laboratoriyalariga
qo‘yiladigan talablar xalqaro standartlarga muvofiq aniq belgilab qo‘yilgan. Bu
talablar fizik-kimyoviy, biologik, mexanik va organoleptik ko‘rsatkichlarni baholashni
o‘z ichiga oladi. Xususan, ipak ipining tortish kuchi, cho‘ziluvchanligi, namlik
darajasi, rangi, tolalar diametri va uzayish koeffitsienti kabi parametrlar asosiy sinov
mezonlaridan hisoblanadi. Bunday tahlillarni aniqlik bilan bajarish uchun zamonaviy
laboratoriya
asbob-uskunalari,
yuqori
aniqlikdagi
o‘lchov
qurilmalari
va
sertifikatlangan metodikalarning mavjudligi talab qilinadi.
Sinov laboratoriyalari ishlab chiqargan natijalar faqat ilmiy emas, balki amaliy
qarorlar qabul qilishda ham muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, laboratoriyalar o‘z
faoliyatida xalqaro texnik reglamentlarga, xususan ISO, EN va ASTM kabi
standartlarga qat’iy rioya qilishi lozim. Mahalliy reglamentlar esa bu talablarning
milliy sharoitdagi moslashtirilgan shakli bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston
Respublikasida bu borada O‘z DSt 3265:2018 va unga oid boshqa sertifikatlash
me’yorlari amal qiladi.
Shuningdek, laboratoriyalarning muhit sharoiti, ichki tartib-qoidalari, xavfsizlik
va gigiyena standartlariga ham rioya qilinishi talab etiladi. Xonalar harorati, namligi
va chang darajasi kabi tashqi omillar sinov natijalariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu
sababli, sinov jarayonlari maxsus tayyorlangan muhitda, nazorat ostida olib borilishi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
302
302
lozim.
Laboratoriyada
ishlatiladigan
reagentlar,
namunalarning
saqlanishi,
tayyorlanish usullari ham maxsus yo‘riqnomalar asosida tartibga solinishi shart.
Namunalarning to‘g‘ri saqlanmasligi yoki noto‘g‘ri tayyorlanishi sinov natijalarining
ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa, o‘z navbatida, ishlab chiqaruvchi
korxona yoki eksportyorning obro‘siga, hatto moliyaviy yo‘qotishlariga olib kelishi
mumkin. Eng muhimi, sinov jarayonlari mustaqil, xolis va izchil olib borilishi lozim.
Buning uchun laboratoriya faoliyati qonuniy va huquqiy asoslar bilan
mustahkamlangan bo‘lishi, manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘yilmasligi kerak. Ushbu
talablarga javob beruvchi sinov laboratoriyasi xalqaro maydonda ishonchli va malakali
sifatida tan olinadi.
ISO/IEC 17025 — sinov va kalibrlash laboratoriyalari uchun eng muhim xalqaro
standart bo‘lib, uning asosiy maqsadi laboratoriyaning texnik malakasini va sinov
natijalarining ishonchliligini ta’minlashdir. Ushbu standart 2017-yilda yangilangan
shaklda tasdiqlangan va bugungi kunda jahondagi barcha yetakchi sinov
laboratoriyalari tomonidan amal qilinmoqda. ISO/IEC 17025 standarti ikki asosiy
blokdan iborat: menejment tizimi va texnik talablar. Menejment tizimida laboratoriya
rahbariyati, sifat siyosati, hujjat aylanishi, ichki auditlar, doimiy monitoring va
takomillashtirish tizimi muhim o‘rin egallaydi. Texnik talablar esa asbob-
uskunalarning kalibrlanganligi, sinov metodikalarining ilmiy asoslanganligi,
xodimlarning malakasi va sinov muhitining standartlarga muvofiqligini o‘z ichiga
oladi. Akkreditatsiya jarayoni muayyan bosqichlardan iborat: dastlabki tahlil, o‘z-
o‘zini baholash, rasmiy hujjatlarni tayyorlash, tashqi auditdan o‘tish va yakuniy qaror.
Bu jarayonda milliy akkreditatsiya organlari (O‘zbekistonda bu — “O‘zakkreditatsiya”
agentligi) laboratoriyaning barcha faoliyatini har tomonlama o‘rganadi. Har bir qadam
ISO/IEC 17011 talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Standart asosida ish olib
boruvchi laboratoriyalar nafaqat texnik imkoniyatlarga, balki etik me’yorlarga ham
amal qiladi. Xodimlar shaxsiy manfaatlar asosida emas, balki ilmiy va huquqiy asosda
faoliyat yuritishi zarur. Bundan tashqari, har bir sinov natijasi hujjatlashtirilgan, izchil
va takrorlanuvchi bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, akkreditatsiya sertifikati olgach,
laboratoriya faoliyatining doimiy ravishda monitoring qilinishi va sertifikatning har 3
yilda qayta tasdiqlanishi talab qilinadi. Bu doimiy sifatni kafolatlash va o‘zgaruvchan
texnologik sharoitlarga moslashish uchun muhim hisoblanadi.
Laboratoriyani akkreditatsiyaga tayyorlash jarayonida birinchi navbatda texnik
imkoniyatlar to‘liq baholanadi. Bunda laboratoriyada mavjud asbob-uskunalarning
ishlash holati, aniqligi, kalibrlanishi va mosligi tahlil qilinadi. Kalibrlash ishlari
akkreditatsiyalangan tashkilotlar tomonidan bajarilishi shart bo‘lib, ularning natijalari
hujjatlashtirilgan bo‘lishi kerak. Texnik baholash jarayonida sinov metodikalari
muhim ahamiyat kasb etadi. Metodikalar xalqaro tan olingan normalarga asoslangan
bo‘lishi, natijalari esa yuqori aniqlikda bo‘lishi talab qilinadi. Agar mavjud
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
303
303
metodikalar yetarli bo‘lmasa, ular yangidan ishlab chiqilishi yoki xorijiy standartlardan
moslashtirilgan holda qabul qilinishi mumkin. Xodimlarning malakasi laboratoriya
tayyorlashdagi muhim elementlardan biridir. Har bir xodim o‘z sohasi bo‘yicha
maxsus o‘quv kurslaridan o‘tgan, tegishli sertifikatlarga ega bo‘lishi zarur. Bundan
tashqari, ularning doimiy malaka oshirishi va zamonaviy tahlil metodlarini
o‘zlashtirishi kafolatlanishi kerak. Laboratoriya xonalari texnik talablarni to‘liq
qondirishi lozim: havo harorati, namlik, chang va yorug‘lik darajalari aniq me’yor
asosida nazorat qilinadi. Energiya ta’minoti, zaxira tizimlari, xavfsizlik vositalari —
bular ham texnik tayyorgarlik bosqichining ajralmas qismidir. Tayyorlov bosqichida
hujjatlar to‘plami ham shakllantiriladi: sifat qo‘llanmasi, ichki audit rejasi, metodik
ko‘rsatmalar, xavfsizlik yo‘riqnomalari, hisobot blankalari va boshqalar. Ushbu
hujjatlarning to‘g‘riligini akkreditatsiya komissiyasi tekshiradi va baholaydi.
Akkreditatsiya jarayonida laboratoriyalar turli muammolarga duch kelishadi. Eng
keng tarqalgan muammo — bu moliyaviy resurslarning yetishmasligi. Asbob-
uskunalarni kalibrlash, zamonaviy jihozlar xarid qilish, xodimlarni o‘qitish va
hujjatlarni rasmiylashtirish ancha mablag‘ talab qiladi. Bu muammoni yechish uchun
hukumat tomonidan subsidiyalar, xalqaro donor tashkilotlar (masalan, GIZ, KOICA,
UNIDO) orqali grantlar va texnik yordam jalb etilishi mumkin. Ikkinchi muammo —
bu malakali kadrlar yetishmovchiligi. Ko‘plab hududiy laboratoriyalarda tajribali
mutaxassislar yetarli emas. Bu esa sinov natijalarining ishonchliligini pasaytiradi.
Mazkur vaziyatni hal etish uchun respublika darajasida o‘quv markazlarini tashkil
etish, xorijiy mutaxassislarni jalb qilish va doimiy malaka oshirish tizimini yo‘lga
qo‘yish lozim. Uchinchi muammo — bu laboratoriyalar o‘rtasidagi tajriba almashinuvi
sustligi. O‘zbekistonning ba’zi laboratoriyalari ISO/IEC 17025 bo‘yicha allaqachon
akkreditatsiyadan o‘tgan bo‘lsa-da, ularning tajribasi boshqa laboratoriyalarga
yetkazilmayapti. Bu bo‘yicha milliy platformalar, seminarlar va konferensiyalar
tashkil etish maqsadga muvofiq. Shuningdek, ba’zida sinov metodikalari va
reglamentlar yangilanishi bilan laboratoriyalar ularni o‘z vaqtida joriy etishga
ulgurmaydi. Bunga sabab bo‘lib, markazlashgan muvofiqlashtirish tizimining yo‘qligi
xizmat qiladi. Bu muammoni bartaraf etish uchun yagona axborot portali, metodik
markazlar va texnik qo‘llab-quvvatlash guruhi tashkil etilishi kerak. Yuqoridagi
muammolar kompleks yondashuv orqali hal etilsa, laboratoriyalarni xalqaro
akkreditatsiyaga tayyorlash jarayoni ancha tezlashadi va sifatli natijalarga erishiladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Olib borilgan tadqiqotlar xom ipak ishlab chiqarish mahsulotlari sinov
laboratoriyalarini xalqaro akkreditatsiyaga tayyorlashda tizimli va bosqichma-bosqich
yondashuv muhim ekanligini ko‘rsatdi. Bunday yondashuv faqatgina laboratoriyaning
texnik imkoniyatlarini emas, balki butun boshqaruv tizimini, xodimlar malakasini va
hujjatlashtirish jarayonlarini ham qamrab oladi. Tadqiqotlar natijasida aniqlanishicha,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
304
304
ISO/IEC 17025 talablariga muvofiq faoliyat yuritayotgan laboratoriyalar sinov
natijalarining aniqligi, takrorlanuvchanligi va ishonchliligi bo‘yicha yuqori
ko‘rsatkichlarga ega bo‘ladi. Tahlillardan ma’lum bo‘lishicha, texnik salohiyat
laboratoriya muvaffaqiyatining asosiy omillaridan biridir. Zamonaviy o‘lchov
asboblari, yuqori aniqlikdagi jihozlar va kalibrlangan qurilmalar sinov natijalarining
aniqligini oshiradi. Shu bilan birga, ushbu texnik bazani to‘liq ekspluatatsiya qilish
uchun laboratoriya xodimlarining malakasi muhim rol o‘ynaydi. Xodimlar ISO/IEC
17025 standarti bo‘yicha doimiy ravishda o‘quv kurslarida ishtirok etishi va tajriba
almashib borishi zarur. Bu esa sifatni kafolatlashning muhim omillaridan biri
hisoblanadi.
Tadqiqot davomida shuningdek, laboratoriyalarda mavjud bo‘lgan muammolar
tizimli ravishda tahlil qilindi. Ularning aksariyati moliyaviy cheklovlar, kadrlar
yetishmovchiligi va texnik dokumentatsiyaning to‘liqligiga taalluqli bo‘ldi. Bunday
sharoitda sinov laboratoriyasini akkreditatsiyaga tayyorlash jarayoni ko‘plab
to‘siqlarga uchraydi. Shu sababli, hukumat va tegishli vazirliklar tomonidan ushbu
yo‘nalishda maxsus qo‘llab-quvvatlov dasturlarini yo‘lga qo‘yish dolzarb hisoblanadi.
Muhokamalar shuni ko‘rsatdiki, laboratoriyalarning ko‘pchiligi sifat tizimini
joriy qilishda standartlar to‘plamiga faqat hujjat sifatida qaraydi. Aksincha,
akkreditatsiya talablariga muvofiq sifat menejmenti laboratoriya ichki madaniyatining
ajralmas qismiga aylanishi kerak. Har bir jarayon, har bir amaliyot – u sinov
o‘tkazishmi, hisobot tayyorlashmi yoki jihozlarni kalibrlashmi – ma’lum bir standart
asosida avtomatlashtirilgan bo‘lishi kerak.
Shuningdek, maqolada xorijiy tajribalar bilan mahalliy holat solishtirib o‘rganildi.
Masalan, Xitoy va Turkiya kabi ipakchilik rivojlangan davlatlarda laboratoriyalar
zamonaviy texnologiyalardan foydalangan holda avtomatlashtirilgan sinov tizimlariga
ega. O‘zbekiston sharoitida ham bunday yondashuvni joriy etish imkoniyati mavjud,
faqat buning uchun ilmiy tadqiqotlar, texnik ekspertlar va xalqaro hamkorliklarni
kengaytirish lozim.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, laboratoriyaning sifatli faoliyat yuritishi
faqatgina texnik baza bilan emas, balki xodimlarning motivatsiyasi, ichki muhit,
boshqaruv yondashuvlari bilan chambarchas bog‘liq. Akkreditatsiyaga tayyorlash
faqatgina tashqi ko‘rinishdagi jarayon emas, balki bu – laboratoriyaning har bir
bo‘g‘ini, hatto eng kichik detallari ham yagona tizimga mos bo‘lishi kerak deganidir.
Bundan tashqari, akkreditatsiya orqali laboratoriyalar o‘zlarining xalqaro miqyosdagi
nufuzini oshirishi, eksport salohiyatini kengaytirishi va ilmiy salohiyatini
mustahkamlashi mumkin. Aynan shu jihatlar, ya’ni amaliy va iqtisodiy foyda
akkreditatsiya jarayonining strategik ahamiyatini belgilaydi.
Yakuniy xulosa sifatida ta’kidlash lozimki, laboratoriyalarni akkreditatsiyaga
tayyorlash jarayonida hukumat, ilmiy markazlar, xalqaro ekspertlar va ishlab
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
305
305
chiqaruvchilarning hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Tizimli hamkorlik,
muvofiqlashtirilgan reja va strategik yondashuv orqali har qanday sinov laboratoriyasi
xalqaro tan olinishga erishishi mumkin. Natijada, O‘zbekiston ipakchilik sanoatida
sifatli, ishonchli va raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarish imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Tadqiqotlar asosida xulosa qilish mumkinki, xom ipak ishlab chiqarish
mahsulotlari sinov laboratoriyalarini xalqaro akkreditatsiyaga tayyorlash O‘zbekiston
ipakchilik sanoatining raqobatbardoshligini oshirish va global bozorga chiqishida hal
qiluvchi omillardan biridir. Akkreditatsiya jarayoni faqatgina texnik talablar to‘plami
emas, balki chuqur islohotlarni talab qiluvchi boshqaruv va sifat madaniyati tizimi
hisoblanadi.
ISO/IEC 17025 xalqaro standarti laboratoriyalar uchun yagona mezon bo‘lib,
unga muvofiq ishlash sinov natijalarining ishonchliligini ta’minlaydi. Ushbu standartni
chuqur o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish orqali laboratoriyalar o‘z faoliyatini
xalqaro tan olinish darajasiga olib chiqishi mumkin. Shu bilan birga, bu standart
faqatgina texnik ko‘rsatkichlarga emas, balki menejment tizimi, xodimlar malakasi va
ichki audit jarayonlariga ham katta e’tibor qaratadi.
Mahalliy laboratoriyalar hozirgi holatda bir qator muammolar, jumladan,
moliyaviy cheklovlar, texnik baza yetishmovchiligi va malakali mutaxassislar
tanqisligi bilan yuzma-yuz turibdi. Bunday muammolarni bartaraf etish uchun
hukumat tomonidan maxsus dasturlarni ishlab chiqish, laboratoriyalarni davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish muhimdir. Shu bilan birga, xalqaro
moliyaviy institutlar va donor tashkilotlar bilan hamkorlikda grantlar, texnik yordam
va o‘quv dasturlari yo‘lga qo‘yilishi zarur.
Akkreditatsiyalashga erishishda xorijiy mamlakatlar, xususan, Xitoy, Turkiya,
Hindiston kabi ipakchilikda yetakchi davlatlar tajribasi juda foydali bo‘lishi mumkin.
Ularning texnologik yondashuvi, sifat menejmenti tizimi va standartlar asosida ishlash
usullari O‘zbekiston laboratoriyalari uchun metodik namuna vazifasini o‘taydi. Shu
sababli, xalqaro tajribalarni chuqur o‘rganish, seminar va amaliyotlar orqali ulardan
foydalanish tavsiya etiladi.
Shuningdek, sinov laboratoriyalarining ichki muhitini takomillashtirish, sifat
madaniyatini shakllantirish, axborot texnologiyalarini keng joriy etish va
avtomatlashtirish jarayonlarini yo‘lga qo‘yish zamonaviy talablar sirasiga kiradi.
Raqamli laboratoriya muhitining yaratilishi sinov tezligini, aniqligini va izchilligini
sezilarli darajada oshiradi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib quyidagi
asosiy tavsiyalar
ni ilgari surish
mumkin:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
306
306
1.
ISO/IEC 17025 talablarini to‘liq o‘zlashtirish va hujjatlashtirish tizimini
joriy qilish.
2.
Xalqaro tajribalarni o‘rganish va milliy sharoitga moslashtirish asosida
yangi metodikalarni ishlab chiqish.
3.
Malakali mutaxassislar tayyorlash bo‘yicha doimiy kurslar, stajirovkalar
va seminarlarni tashkil etish.
4.
Laboratoriyalarni zamonaviy texnika, asbob-uskunalar va kalibrlash
vositalari bilan ta’minlash.
5.
Davlat tomonidan subsidiyalar, soliq imtiyozlari va grant dasturlari orqali
moliyaviy qo‘llab-quvvatlashni kengaytirish.
6.
Tarmoq doirasida tajriba almashinuvi, tarmoq laboratoriyalarining
hamkorlik platformalarini shakllantirish.
7.
Natijalarni
hujjatlashtirish,
saqlash
va
monitoring
qilishning
avtomatlashtirilgan elektron tizimini joriy etish.
Yuqoridagi tavsiyalar amalga oshirilgan taqdirda, O‘zbekistonda ipakchilik
mahsulotlari sinov laboratoriyalari xalqaro tan olinishga erishadi, sifatli mahsulot
ishlab chiqarish omili yanada mustahkamlanadi va mamlakatning eksport salohiyati
izchil ravishda rivojlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Rasulov M.A. Xom ipak mahsulotlarini sinash asoslari. – Toshkent: Fan,
2020. – 256 b.
2.
ISO/IEC 17025:2017 – General requirements for the competence of
testing and calibration laboratories.
3.
Karimova N.S. Laboratoriya sifatini boshqarish asoslari. – Samarqand:
Ilm Ziyo, 2022. – 198 b.
4.
Abdumannabovich S. S., Sayfiddin P., Sandjarovna U. N. Еffects of
surface active substances in protection of dry cocoon from dust and other factors
//Archive of Conferences. – 2020. – Т. 10. – №. 1. – С. 94-99.
5.
Рахимов А. Ю., Сулаймонов Ш. А., Рахимов А. А. Использование
искусственного коконника в процессе завивки коконов тутового шелкопряда
//Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. – 2015. – №. 4. – С.
160-161.
6.
Alisher R. et al. Study of the Influence of Silkworm Feeding Conditions
on the Quality of Cocoons and Properties of the Cocoon Shell //Engineering. – 2019.
– Т. 11. – №. 11. – С. 755.
7.
Рахимов А. Ю., Абдурахмонов А. А., Сулаймонов Ш. А. Изучение
состояния использования ваты-сдира и пути повышения качества коконного
сырья //Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. – 2015. – №. 4.
– С. 152-157.
8.
Аbdumanabovich,
Sulaymonov
Sharifjon,
Sativaldiyev
Aziz
Kaxramanovich, and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
307
307
Ball Moisten and its Modification with Surface Active Substances." Design
Engineering (2021): 10636-10647.
9.
Сулаймонов Ш. А. Табиий ипакдаги юқори армирловчи кимёвий
компанентларни ўрганиш орқали кимёвий препаратлар ёрдамида пиллани
cақлаш усуллари //Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №.
12. – С. 407-413.
10.
Аbdumanabovich,
Sulaymonov
Sharifjon,
Sativaldiyev
Aziz
Kaxramanovich, and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon
Ball Moisten and its Modification with Surface Active Substances." Design
Engineering (2021): 10636-10647.
ILOVALAR
Jadval 1 – Akkreditatsiya bosqichlari va hujjatlari ro‘yxati
Diagramma – Ishlab chiqarish sifati va sinov natijalari dinamikasi (2021–2024)
Jadval 1 – Akkreditatsiya bosqichlari va hujjatlari ro‘yxati"
Bosqich
Asosiy hujjatlar
1. Dastlabki baholash
Laboratoriya pasporti, faoliyat doirasi
2. O‘z-o‘zini tahlil qilish
Ichki auditlar natijalari, muvofiqlik
hisobotlari
3. Hujjatlarni tayyorlash
Sifat qo‘llanmasi, sinov metodikalari
4. Akkreditatsiya arizasini topshirish
Ariza, laboratoriya tavsifi, texnik
hujjatlar
5. Tashqi audit va ekspertiza
Audit hisobotlari, baholovchi xulosalari
6. Kamchiliklarni bartaraf etish
To‘g‘rilash rejalari, dalillar
7. Akkreditatsiya qarorini qabul qilish
Akkreditatsiya organining rasmiy qarori
8. Akkreditatsiya sertifikatini olish
Rasmiy akkreditatsiya sertifikati
