JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
533
533
533
533
EKOLOGIK JIHATDAN XAVFSIZ XOM IPAK ISHLAB CHIQARISH:
OEKO-TEX VA BOSHQA EKOLOGIK STANDARTLAR TAHLILI
Ibrohimova Odinaxon Dilshodbek qizi
Sulaymonov Sharifjon Abdumannobovich
Andijon Davlat Texnika Instituti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ekologik jihatdan xavfsiz xom ipak ishlab
chiqarish jarayoni, shuningdek, Oeko-Tex va boshqa ekologik standartlar tahlili
keltirilgan. Dunyo bozorida ekologik xavfsiz mahsulotlarga talabning ortishi va
iste'molchilarning atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan mahsulotlarni afzal ko'rishlari,
xom ipak sanoatida yangi tendensiyalarni yuzaga keltirgan. Oeko-Tex sertifikati,
ayniqsa, Yevropa bozoriga kirish uchun muhim talablardan biri hisoblanadi. Ushbu
maqolada ekologik xavfsizlikni ta'minlashda Oeko-Tex va boshqa muhim sertifikatlar
roli, ularning afzalliklari va sanoatda qanday qo'llanilayotgani haqida tahlil olib
boriladi. O'quvchilar ushbu maqoladan ekologik sertifikatlash tizimlari haqida
chuqurroq tushuncha olishadi, bu esa ular uchun sanoatdagi amaliy o'zgarishlarni
anglashda foydali bo'ladi.
Kalit so'zlar:
Ekologik xavfsiz xom ipak, Oeko-Tex, ekologik sertifikatlash,
Yevropa bozori, atrof-muhit, xom ipak sanoati, ekologik standartlar, xavfsizlik
sertifikati.
Kirish
Bugungi kunda ekologik muvozanatning buzilishi, tabiiy resurslarning
cheklanganligi va global isish kabi muammolar insoniyatning barcha sohalarida,
xususan, sanoat ishlab chiqarishida chuqur o‘z aksini topmoqda. Xususan, tekstil
sanoati ekologik jihatdan eng katta salbiy ta’sirga ega tarmoqlardan biri hisoblanadi.
Chunki bu sohada xom ashyoni yetishtirishdan tortib, yakuniy mahsulot
tayyorlashgacha bo‘lgan bosqichlarda ko‘plab suv, energiya sarflanadi va kimyoviy
moddalar qo‘llaniladi. Ushbu muammo xom ipak ishlab chiqarish sohasiga ham
bevosita taalluqlidir. Xom ipak tabiiy kelib chiqishga ega bo‘lgan, hashamatli va
foydali tolalardan biri sanaladi. Biroq, ipak yetishtirishda pilla o‘stirish, uni qayta
ishlash, bo‘yash va pardozlash kabi jarayonlar ekologik xavf tug‘diruvchi omillarni o‘z
ichiga oladi. Masalan, bo‘yoq moddalari, kislotali eritmalar yoki og‘ir metall
aralashmalari suv havzalariga tushib, atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin. Shu bois
so‘nggi yillarda xom ipak ishlab chiqarishda ekologik xavfsizlikka doir talablar
sezilarli darajada kuchaygan.Iste’molchilarning ongli xarid qilishga intilishi, ularning
sog‘lig‘i va tabiatni muhofaza qilishga bo‘lgan e’tibori ortgani sababli, ekologik toza
mahsulotlar bozorda ustunlik qila boshladi. Xususan, Yevropa Ittifoqi, AQSh,
Yaponiya kabi mamlakatlar bozori ekologik sertifikatlangan tovarlarni tanlashda qat’iy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
534
534
534
534
siyosat yuritmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, xom ipak ishlab chiqaruvchilari
uchun xalqaro ekologik standartlar va sertifikatlar (Oeko-Tex, GOTS va boshqalar)ga
muvofiq faoliyat yuritish hayotiy zaruratga aylangan.Mazkur maqolada ekologik
xavfsiz xom ipak ishlab chiqarish zarurati, bu boradagi global talablarning ortib
borishi, Oeko-Tex kabi xalqaro ekologik standartlarning mohiyati va amaliy ahamiyati,
shuningdek, boshqa ekologik sertifikatlash tizimlari batafsil tahlil qilinadi.
Shuningdek, ekologik sertifikatlashning ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar uchun
qanday afzalliklar berishi yoritiladi.
1. Ekologik xavfsiz xom ipak ishlab chiqarishga talab ortishi.
So‘nggi o‘n yilliklarda dunyo bo‘ylab ekologik masalalarga nisbatan
jamoatchilikning e’tibori sezilarli darajada oshdi. Ayniqsa, tekstil sanoatida ekologik
tozalikka, resurslardan samarali foydalanishga va inson salomatligi uchun xavfsiz
mahsulotlar ishlab chiqarishga bo‘lgan talab kundan kunga ortmoqda. Xom ipak ishlab
chiqarish ham bu umumiy tendensiyadan mustasno emas. Ipak ishlab chiqarish
jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Pillani parvarish qilishdan tortib, ip olish
va tayyor mahsulot tayyorlashgacha bo‘lgan jarayonlarda ko‘plab biologik va
kimyoviy omillar qo‘llaniladi. Agar bu jarayonlar ekologik me’yorlarga amal qilinmay
olib borilsa, tuproq, suv va havo muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shuningdek, zararli moddalar mahsulot tarkibida saqlanib qolib, inson salomatligiga
ham xavf tug‘diradi. Dunyo bozorida iste’molchilar ekologik toza va sertifikatlangan
mahsulotlarni tanlashga tobora ko‘proq e’tibor bermoqda. Ayniqsa, Yevropa Ittifoqi,
Shimoliy Amerika va Yaponiyada ekologik me’yorlarga javob beruvchi mahsulotlarga
talab keskin oshgan. Bunday sharoitda, xom ipak ishlab chiqaruvchilar o‘z
mahsulotlarini global bozorda muvaffaqiyatli sotishlari uchun ekologik standartlarga
rioya qilishga majbur bo‘lmoqda. Bundan tashqari, xalqaro savdoda ekologik
sertifikatlar mavjudligi mahsulotlar uchun qo‘shimcha raqobat ustunligi yaratadi.
Oeko-Tex kabi sertifikatlar mahsulotning inson salomatligi uchun xavfsizligi va
ekologik tozaligini tasdiqlab beradi. Bu esa eksport imkoniyatlarini kengaytiradi, brend
obro‘sini oshiradi va xaridorlar ishonchini mustahkamlaydi. Shuningdek, davlat
siyosati va qonunchilik ham ekologik toza ishlab chiqarish jarayonlarini
rag‘batlantirmoqda. Masalan, ayrim mamlakatlarda ekologik sertifikatga ega
bo‘lmagan mahsulotlarni import qilish cheklovlari joriy qilingan yoki ular uchun
qo‘shimcha boj to‘lovlari belgilangan. Bu holat ekologik xavfsiz xom ipak ishlab
chiqarishga bo‘lgan talabni yanada oshirmoqda.
Umuman olganda, ekologik toza ishlab chiqarish faqat ijtimoiy talab emas, balki
iqtisodiy zarurat hamdir. Zamonaviy ipak ishlab chiqaruvchilarning global bozorda
raqobatbardosh bo‘lishi uchun ekologik standartlarga mos ravishda ishlab chiqarish
jarayonlarini tashkil etish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
535
535
535
535
2. Oeko-Tex va boshqa ekologik sertifikatlarning mohiyati.
Xalqaro miqyosda tekstil sanoatida ekologik xavfsizlikni ta’minlash maqsadida
turli standartlar va sertifikatlash tizimlari joriy qilingan. Ular mahsulotlar va ishlab
chiqarish jarayonlarini atrof-muhit va inson salomatligiga zarar yetkazmasligini
nazorat qilishga xizmat qiladi. Eng keng tarqalgan va obro‘li sertifikatlar qatoriga
Oeko-Tex® Standard 100, GOTS (Global Organic Textile Standard), Bluesign®, va
EU Ecolabel kiradi.
Oeko-Tex® Standard 100
— dunyo bo‘ylab eng tan olingan ekologik xavfsizlik
sertifikatlaridan biridir. U 1992-yilda Germaniya va Avstriya ilmiy tadqiqot institutlari
tomonidan yaratilgan. Ushbu standart tayyor mahsulotdagi zararli moddalarning
mavjudligini qat’iy nazorat qiladi.
Oeko-Tex sertifikati berilgan mahsulotlar quyidagilarga javob berishi kerak:
-
Teriga zarar yetkazmaydigan bo‘lishi.
-
Formaldegid, pestitsidlar, og‘ir metallar, fenollar kabi zararli moddalarni
me’yordan ortiq miqdorda o‘z ichiga olmasligi.
-
Ishlab chiqarish jarayonida ekologik tozalikka rioya qilingan bo‘lishi.
Oeko-Tex sertifikati to‘rtta xavf guruhi asosida sinovdan o‘tkaziladi, bu guruhlar
mahsulotning teriga yaqinlik darajasiga qarab belgilanadi (masalan, bolalar
mahsulotlari uchun talablar eng qat’iy hisoblanadi).
Global Organic Textile Standard (GOTS)
- esa organik xom ashyodan
tayyorlangan tekstil mahsulotlarining ekologik va ijtimoiy standartlarga muvofiqligini
belgilaydi. GOTS sertifikatlangan ipak ishlab chiqarish quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
-
Kimyoviy o‘g‘itlar va pestitsidlar ishlatmasdan o‘stirilgan pilla.
-
Biologik parchalanadigan kimyoviy moddalar ishlatish.
-
Ishlab chiqarishda suvni tejash va chiqindilarni kamaytirish.
-
Ishlab chiqarish jarayonida ijtimoiy me’yorlarga rioya qilish.
Bluesign®
- standarti esa ishlab chiqarish jarayonining har bir bosqichini nazorat
qiladi. Xom ashyodan tortib, tayyor mahsulotgacha bo‘lgan har bir jarayon atrof-
muhitga minimal ta’sir ko‘rsatishi va inson salomatligi uchun xavfsiz bo‘lishi kerak.
EU Ecolabel
- Yevropa Ittifoqi tomonidan beriladigan EU Ecolabel belgisi
mahsulotning butun hayot aylanishi mobaynida — ishlab chiqarish, foydalanish va
utilizatsiya bosqichlarida — ekologik xavfsizligini kafolatlaydi.
Umumiy tahlil.
Oeko-Tex va boshqa ekologik sertifikatlar ishlab chiqaruvchilar
uchun quyidagi afzalliklarni beradi:
1)Mahsulot sifatini xalqaro miqyosda tan olinishi.
2)Yangi bozorlarga chiqish imkoniyatining oshishi.
3)Brend obro‘sining mustahkamlanishi.
4)Xaridorlarning ishonchini qozonish.
Bundan tashqari, bunday sertifikatlash tizimlari ekologik va ijtimoiy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
536
536
536
536
javobgarlikni oshirib, barqaror rivojlanishga hissa qo‘shadi.
4. Ekologik sertifikatlashning xom ipak ishlab chiqaruvchilarga ta’siri
Ekologik sertifikatlash tizimlari, jumladan Oeko-Tex va boshqa xalqaro
standartlar, xom ipak ishlab chiqaruvchilarning faoliyatiga ko‘plab ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Sertifikatga ega bo‘lish ishlab chiqaruvchilar uchun nafaqat ekologik va
sog‘liqni saqlash talablarga moslashishni, balki raqobatbardoshlik va moliyaviy
barqarorlikni ham oshiradi.
Global bozorga chiqish imkoniyati: Oeko-Tex kabi ekologik sertifikatlar bilan
ishlab chiqarilgan ipak mahsulotlari dunyo bozorlarida, ayniqsa Yevropa va Shimoliy
Amerika mamlakatlarida yuqori talabga ega. Sertifikatlangan mahsulotlar eksport
uchun ko‘plab imkoniyatlarni ochadi, shu bilan birga yangi mijozlar va hamkorlar jalb
qilish imkonini beradi.
Brend imijini yaxshilash: Ekologik xavfsiz mahsulotlar ishlab chiqarish va
sertifikatga ega bo‘lish kompaniya obro‘sini oshiradi. Xaridorlar orasida brendga
nisbatan ishonch kuchayadi, natijada doimiy mijozlar soni ortadi. Bugungi kunda
xaridorlar faqat sifatli emas, balki ijtimoiy va ekologik jihatdan mas’uliyatli
kompaniyalarni tanlayotgani kuzatilmoqda.
Mahsulot sifatini oshirish: Ekologik standartlarga amal qilish ishlab chiqarish
jarayonining har bir bosqichini qat’iy nazorat qilishni talab qiladi. Bu esa mahsulot
sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Zarur sinovlar va monitoringlar natijasida ipak
mahsulotlarida zararli moddalarning mavjudligi kamayadi va ekologik tozaligi
ta’minlanadi.
Barqaror rivojlanishga hissa qo‘shish: Sertifikatlangan ishlab chiqarish
amaliyotlari tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni, chiqindilarni kamaytirishni va
suv hamda energiya resurslarini tejashni rag‘batlantiradi. Bu esa ishlab
chiqaruvchilarning uzoq muddatli barqaror rivojlanish strategiyasini shakllantirishga
yordam beradi.
Qonunchilik va talablar bilan moslik: Bugungi kunda ko‘plab davlatlar va
mintaqalar ekologik talablarni majburiy ravishda joriy qilmoqda. Sertifikatga ega
ishlab chiqaruvchilar o‘z faoliyatlarini nafaqat bozordagi talabga, balki xalqaro va
milliy qonunchilik talablariga ham mos ravishda tashkil qilgan bo‘ladi.
Iqtisodiy samaradorlik: Ekologik sertifikatlash dastlab qo‘shimcha xarajatlarni
talab qilishi mumkin, biroq uzoq muddatda bu sarmoyalar o‘zini oqlaydi. Energiya va
suvdan tejamkor foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, shuningdek, yuqori narxda
sertifikatlangan mahsulotlarni sotish natijasida iqtisodiy foyda oshadi.
Oeko-Tex sertifikatini olish jarayoni
- ekologik tozalikka va mahsulot
xavfsizligiga yuqori darajada e’tibor berishni talab etadi. Avvalo, ishlab chiqaruvchi
tashkilot Oeko-Tex agentligiga rasmiy ariza bilan murojaat qiladi. Arizada
mahsulotning tavsifi, ishlab chiqarish bosqichlari va ishlatiladigan materiallar haqida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
537
537
537
537
batafsil ma’lumot keltiriladi. Shundan so‘ng, mahsulot namunalarini akkreditatsiyadan
o‘tgan laboratoriyalarga yuborish talab etiladi. Laboratoriya sinovlari mahsulot
tarkibidagi zararli moddalarni aniqlashga qaratilgan bo‘lib, formaldegidlar,
pestitsidlar, og‘ir metallar, zararli azo bo‘yoqlar va fenol birikmalari kabi moddalarga
alohida e’tibor qaratiladi. Ushbu tekshiruvlar mahsulotning qaysi toifaga mansubligiga
qarab yanada qat’iy yoki nisbatan yumshoq mezonlar asosida amalga oshiriladi.
Shuningdek, faqat mahsulot emas, balki ishlab chiqarish jarayonining o‘zi ham
sinchiklab tekshiriladi. Ishlab chiqarishda suv va energiya sarfi, chiqindilarning qayta
ishlanishi, ishchilarning salomatligi va xavfsizlik sharoitlari ham ekologik me’yorlarga
mosligi bo‘yicha baholanadi. Tekshiruv natijalari ijobiy chiqqan taqdirda, korxonaga
Oeko-Tex® Standard 100 sertifikati beriladi. Bu sertifikat bir yil muddatga amal qiladi
va har yili qayta tasdiqlab turish talab qilinadi.
Oeko-Tex sertifikati faqat mahsulot sifatini tasdiqlabgina qolmay, balki ishlab
chiqaruvchining ekologik va ijtimoiy mas’uliyatini ham namoyon etadi. Shu jihatdan,
bu jarayon ishlab chiqaruvchidan yuqori darajada intizom va ekologik ong talab qiladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy dunyoda ekologik xavfsiz xom ipak ishlab
chiqarish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Atrof-muhitni asrash, inson
salomatligini himoya qilish va resurslardan oqilona foydalanish bugungi kunda nafaqat
ijtimoiy mas’uliyat, balki bozorga chiqish uchun ham asosiy talabga aylanib
bormoqda. Shu nuqtayi nazardan, Oeko-Tex kabi xalqaro ekologik standartlarning
joriy
qilinishi
ishlab
chiqaruvchilar
uchun
yangi
imkoniyatlar
eshigini
ochmoqda.Ekologik sertifikatga ega bo‘lish ishlab chiqaruvchilarga mahsulot sifati va
xavfsizligini kafolatlash, raqobatbardoshligini oshirish va yangi bozorlarga chiqish
imkonini beradi. Bundan tashqari, ekologik toza ishlab chiqarish amaliyotlari barqaror
rivojlanish tamoyillariga muvofiq harakat qilishni ta’minlaydi, bu esa uzoq muddatda
nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki brendning ijobiy imijini shakllantirishda ham
muhim rol o‘ynaydi.Xom ipak ishlab chiqaruvchilarga tavsiya etiladiki, ishlab
chiqarish jarayonlarida ekologik standartlarga amal qilishni ustuvor vazifa sifatida
belgilab olishsin. Sertifikatlash jarayonida har bir bosqichda aniqlik va shaffoflikni
ta’minlash, sifat nazoratini kuchaytirish va xodimlar malakasini oshirish zarur. Shu
bilan birga, ekologik toza ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy qilish va resurslardan
samarali foydalanishga alohida e’tibor qaratish kerak.
Kelajakda ekologik jihatdan xavfsiz mahsulotlarga talab yanada ortishi
kutilmoqda. Shuning uchun ham xom ipak ishlab chiqaruvchilarning bugundan
boshlab ekologik sertifikatlash jarayonlariga e’tibor qaratishi, ularning global
raqobatda muvaffaqiyat qozonishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
538
538
538
538
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Oeko-Tex® Association. "STANDARD 100 by OEKO-TEX® – Test Criteria
and Limit Values." Rasmiy veb-sayt, 2024-yil. https://www.oeko-tex.com
2. European Commission. "The EU Ecolabel: A Guide for Textile
Manufacturers." Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2023.
3. Kadolph, Sara J. Textiles. 12-nashr, Pearson Education, 2022.
4. Niinimäki, Kirsi. "Sustainable Fashion and Textiles: Design Journeys."
Earthscan, 2020.
5. Guldager Jensen, Anne. "Textile and Clothing Sustainability: Design for
Environmental and Social Impact." Springer, 2021.
6. ISO 14001:2015. "Environmental Management Systems – Requirements with
Guidance for Use." International Organization for Standardization.
7. GOTS (Global Organic Textile Standard). "Global Standard for Ecological and
Socially Responsible Textile Production." 2024-yil nashri. https://global-standard.org
8. Hossain, Md. Nasir Uddin. "Eco-friendly Textile Processing." Textile Today,
2023.
9. Anastas, Paul T., and John C. Warner. Green Chemistry: Theory and Practice.
Oxford University Press, 2020.
10. Textile Exchange. "Preferred Fiber and Materials Market Report." 2024-yil.
11.Alisher R. et al. Study of the Influence of Silkworm Feeding Conditions on the
Quality of Cocoons and Properties of the Cocoon Shell //Engineering. – 2019. – Т. 11.
– №. 11. – С. 755.
12.Рахимов А. Ю., Абдурахмонов А. А., Сулаймонов Ш. А. Изучение
состояния использования ваты-сдира и пути повышения качества коконного
сырья //Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. – 2015. – №. 4.
– С. 152-157.
13.Аbdumanabovich, Sulaymonov Sharifjon, Sativaldiyev Aziz Kaxramanovich,
and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon Ball Moisten and its
Modification with Surface Active Substances." Design Engineering (2021): 10636-
10647.
14.Сулаймонов Ш. А. Табиий ипакдаги юқори армирловчи кимёвий
компанентларни ўрганиш орқали кимёвий препаратлар ёрдамида пиллани
cақлаш усуллари //Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №.
12. – С. 407-413.
15.Аbdumanabovich, Sulaymonov Sharifjon, Sativaldiyev Aziz Kaxramanovich,
and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon Ball Moisten and its
Modification with Surface Active Substances." Design Engineering (2021): 10636-
10647.
