JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
85
85
G‘ARBIY O‘ZBEKISTONDAGI O‘RTABULOQ MAYDONIDAGI RIF
YOTQIZIQLARI TARKIBI VA HOSIL BO‘LISHIGA QARAB
BOG‘LAM(PACHKA) TAVSIFI
Bo‘riyev Sardor Sayfullaevich
Qarshi davlat unversititi assistenti
(Tel)+99891 455 10 11
Annotatsiya:
Hozirgi paytda ko‘pchilik marjon turlarining yoshini yarus va hatto
yarus osti qatlamlariga to‘g‘ri kelishini aniqlash va ularni nafaqat qo‘shni kesmalar
bilan solishtirish, balki bir-biridan uzoq hududlardagi kesmalar bilan ham taqqoslash
imkoni tug‘ildi.
Kalit so‘zlar:
Marjon,
Oksford, kimerij, polip, organogenli detrit, kalkarenit jins,
oxaktosh, krinoideylar, mshankalar.
DESCRIPTION OF THE LINKAGE(PACHKA) DEPENDING
ON THE COMPOSITION AND FORMATION OF REEF DEPOSITS
IN THE MIDDLE LANE IN WESTERN UZBEKISTAN
Annotation:
At present, it was possible to determine the age of most coral species
to coincide with the layers of the yarus and even under the yarus and compare them not
only with neighboring cuts, but also with cuts in regions far from each other.
Keywords:
Coral, Oxford, chimeric, polyp, organogenic detritus, calcarenite
genus, oxactoch, crinoideans, mshankas.
Karbonat formatsiyasidagi yotqiziqlarda turli xil oxaktosh uyumlarini (biogerm,
biostrom, rif) hosil qilishda marjonlar muxim o‘rin egallaydi. Boshqa organizmlar
bilan birgalikda rif oxaktoshlarini hosil qilishda, ularning oksford va kimerij asrida
tutgan o‘rni alohida ahamiyatga ega. Marjon qoldiqlarini o‘rganish asosida hozirgi
paytda Buxoro-Xiva regionidagi karbonat rifli formatsiyasining stratigrafik jixatdan
bo‘limlarga bo‘lish va rif yotqiziqlarining yoshini aniqlashga imkon yaratdi.
Shuni ta’kidlash kerakki, yaqin-yaqingacha Janubiy va G‘arbiy O‘zbekistondagi
yuqori yura davri karbonat formatsiyasi yotqiziqlarida uchraydigan marjonlarga
biostratigrafik jixatdan uncha ahamiyat berilmas edi. Lekin, ilmiy adabiyotlar tahlili
natijasida shu narsa ma’lum bo‘ldiki, Tetis dengizida rif vujudga kelishi oksford va
kimerij asrlariga to‘g‘ri kelishini ko‘rsatdi.
1-bog‘lam. Fatsial tahlil natijasida shu narsa ma’lum bo‘ldiki, O‘rtabuloq
maydonidagi 1-bog‘lamning hosil bo‘lishi, tarkibi va tuzilishiga ko‘ra pastki
qatlamlardan keskin farq qiladi. Maydonning ba’zi joylarida (9,13,18,24,26,28-
quduqlar) marjon poliplarning rivojlanishi uchun qulay sharoit vujudga kelgan. Eng
muhimi shundaki, Organik detritli oxaktoshlar uyumini siniq bo‘laklar tashkil qilgan
bo‘lib, orasida ham muhim o‘rin egallaydi. Marjon polip qoldiqlari har xil, siniq
bo‘laklarda 28-quduqdan olingan kern namunalarida ko‘plab uchraydi. Bular, asosan
organogenli detrit hisoblanib, hajmi 0,1 dan 2m gacha, ba’zan 5 m gacha boradi. Ular
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
86
86
orasidan marjon polip qoldiqlarining siniq bo‘laklari topilib, quyidagi avlodlari
aniqlandi.
19-quduqda mazkur jins tarkibi davom etadi, biroq ular bir qadar yaxshi
navlangandir. Bog‘lam qalinligi 30-40 m gacha o‘zgarib turadi, marjonlarning keng
rivojlangan maydonlarida (28-quduq) u maksimal darajaga yetgan (60m).
2-bog‘lam, O‘rtabuloq maydonining 18, 24, 28-quduqlarda bog‘lam qatlamlari
organogen-siniqli va detritli oxaktoshlar ko‘rinishidadir. Bu jinslar gohida pelitomorfli
va bug‘simondir. Jins ushoqlariniig hajmi 0,1 dan 5 km gacha, ular orasida marjonlar
ko‘p, gastropoda va ikki tabaqali mollyuskalar ham mavjud. Ushoqlar orasida
marjonlarning katta qismi ajralib turadi.
26-quduq kesimida quyidagi marjon polip avlodi vakillari aniqlandi: Microsolena
sp., Comoseris sp., Thecosmilia sp
e
, Calomopbylliopsis sp. Bog‘lam yotqiziqlari
qalinligi 35 dan 40 metrgacha o‘zgarib turadi.
3-bog‘lam. 24, 18 - quduq kesimlarida O‘rtabuloq maydonining rudit va kalkarenit
jinslariga o‘xshash organogenli siniq jinslar ko‘pdir. Siniq jinslar bir xil kattalikda,
ancha yaxshi xillangan, ularning hajmi 2-3 mm ga yetadi. O‘rtabuloq maydonining 24,
26, 18 - quduqlarida ular ko‘proq, 28-quduqda esa kamroqdir. Marjon polip
siniqlaridan quyidagi turlar aniqlangan.
Marjon poliplardan tashqari, bog‘lamda gastropodalar, braxiapodalar,
krinoideylar, mshankalar va boshqa aniqlab bo‘lmaydigan organizm qoldiqlari ham
bor. Ular bilan bir qatorda ba’zi qatlamlar orasida tosh yemiruvchilarning izlari ham
kuzatilgan (18-quduq). Bog‘lamning qalinligi 30-50 m.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
87
87
Marjonlarning O‘rtabuloq maydonlaridagi kesmalarda tarqalishi
4-bog‘lam. Bu bog‘lam yotqiziqlari organogenli ushoq, detritli va serkesak
oxaktoshlardan tashkil topgan. Siniqlarning hajmi asosan 2 mm, ba’zan yirikroqlari (2
sm gacha) ham uchraydi. Kesak (delvaklar) hajmi 0,05-1 sm. Detrit-ignatanli,
pelesipod, ostrakoda, foraminifera va boshqa qazilma organizmlardan tashkil topgan.
24-quduqda kript okristali oxaktoshlarning qavat-qavat katlamlari kuzatilgan. Bog‘lam
qatlamlari juda qo‘pol teksturalidir. 26-quduq kesmasidan marjon poliplar aniqlangan.
Yemiruvchi organizm qoldiqlari ham e’tiborga molikdir mazkur bog‘lam 19-
quduqda mayda-mayda oxaktoshlar ko‘rinishida uchraydi. Bog‘lam qalinligi 50-60 m,
umuman rif yotqiziqlari qalinligi 160 (9-quduq) - 225 m (24-quduq) orasida o‘zgarib
turadi.
Mazkur material taxlili shuni ko‘rsatadiki, rif yotqiziqlari qatlamini qazish borasida
tarkibida biokonstruktiv organizmlari mavjud bo‘lgan qoldiqlar katta o‘rin tutadi. Ular
orasida marjon poliplar muhim ahamiyatga egadir..
O‘rtabuloqning 24 va 28-quduqlarida I hamda II-bog‘lam marjonlari, quyi qismida
esa III-bog‘lam marjonli topilgan; 18-quduqdan II, 26 - quduqdan II -bog‘lam
marjonlari IV-bog‘lamgacha kuzatilgan. Marjonlar dengiz satxigacha yetib, yuvilgan,
ushoqlari xillangan, ba’zan dengiz tubiga cho‘kkan. Relef esa bora-bora
mo‘tadillashgan. Organogen siniqlar orasida yemiruvchilar va parmalovchilar qo‘nim
topgan. Ular biomorf oxaktoshlar tarkibini yana ko‘proq buzgan. Rif yotqiziqlarining
qavatlanishida marjon poliplarining soni va sifatining ham ta’siri bor.
O‘rtabuloq maydonidagi qatlamlar hosil bo‘lishi borasida quyidagi omillar
ahamiyatlidir: ba’zi kesimlarda organogen va organogenli ushoq jinslar, boshqalarida
esa juda yaxshi ajragan va saralangan jinslar joylashgandir. Shuning uchun
O‘rtabuloqdan janubga yuraverishda organogen qurilmalarining qalinligi tenglashib
borishini kuzatamiz.
Yuqorida bayon etilganlardan malum bo‘ladiki, bog‘lamlarning ajratilishi qaysidir
darajada o‘rta oksford kimerij asrida rifogenez jarayonining uzuq-yuluqligini aks
ettiradi.
Qirg‘oqli - shelf zonasida rif davri taraqqiyotida biomorf marjonli oxaktoshlar
yo‘qola boradi. Uning o‘rniga navbati bilan organogen ushoqli, detritli, serkesak
quyuq va mayda donali oxaktoshlar paydo bo‘la boshlagan. Karbonatlar borgan sayin
quyqali materiallar bilan boyib boradi.
Umuman, kesmalar qurilishi va tarkibini taxlil etganda, rif davrlarini o‘z ichiga
olgan bog‘lamlar sayoz havzalarining differensiyalanishi natijasida paydo bo‘lgan.
Ular boshqa cho‘kindilardan qatlamlarning rangdorligi, kulrang yangi, biomerf,
biomorfli ushoq tarkibi bilan farqlanadi.
Oksford asrida marjonlar paydo bo‘lishi uchun qulay imkoniyatlar yaratilgan.
(Husanov, 1977, 1979; Mirkomolov, Husanov, 1979; Mirkomolov, Husanov, 1930;
Husanov, 1987). Marjonlarning stratigrafik joylashishini tahlil etish shuni ko‘rsatadiki,
marjon poliplar turkumi bog‘lamlari o‘rta oksford kimerij yotqizqlaridagi kichik
Kavkaz, Qrim va G‘arbiy Yevropa turkumlariga tenglashtirish mumkin. Shu asosda
aytish mumkinki, rif yotqiziqlari qatlami o‘rta-yuqori oksford va kimerij asri doirasiga
to’g‘ri keladi. Ular bog‘lamlarining qalinligi rif yotqiziqlari bor bo‘lgan kesimlarda
150-200 m, depressiyaga uchragan maydonlarda esa bunday yotqiziqlar qalinligi 15-
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
88
88
20 m gacha keskin kamayib ketgan.
Bog‘lamlar ustidagi yotqiziqlar hajmiga ko‘ra XV rif usti gorizontiga to‘g‘ri keladi.
Buni hududiy masshtab tekshiruvlarida ko‘pchilik tadqiqotchilar isbotlashgan.
Rif davrida paydo bo‘lgan bog‘lamlar qatlami kulrang, rang-dor kulrang, qavat-
qavat, eng asosiysi marjonlardan va suv o‘tlaridan kelib chiqqan oxaktoshlardan
iboratdir. Ular orasida dona-dona kesak, onkolit va jelvak holida uchraydiganlari
ko‘pchiligini tashkil etadi.
Suv o‘tlarining qoldiqlari ko‘pincha tik va tuxumsimon shaklda, pelitomorf yoxud
kristall kalsitning chotishmalaridan iboratdir. Goho bog‘lamdan kesak holdagi
oxaktoshlar mustaqil qavatlar holida uchraydi.
Yotqiziqlarda suv o‘tlaridan tashqari, organogen detritning dona-dona tuzilishga
ega bo‘lganlari ham bor. Bundan tashqari braxiopoda parchalari, ikki tabaqali
mollyuskalar, ignatanlilar, kichik foraminiferalar va aniqlanishi mushkul bo‘lgan
organizmlarni uchratish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev G. G'arbiy va Janubiy O'zbekistonning yuqori yura karbonat
shakllanishining stratigrafiyasi va ikki pallali mollyuskalari. Muallif.diss. kand. - geol.
- min.fanlar. Dushanbe, 1987, 19 bet.
2. Abetov E. M. Hisorning janubi-g'arbiy shoxlarining yuqori yura karbonat
shakllanishi. Nashr. Ilm-fan, Toshkent, 1965, 138 bet.
3. Akramxodjayev A. M., Egamberdiyev M. E. va boshqalar.Janubiy va G'arbiy
O'zbekistonning litologiyasi, stratigrafiyasi va neft-gazliligi. Toshkent, 1971, 200 bet.
4. Akramxodjayev A. M., Mirkamalov X. X., Husanov S. T. va boshqalar.neft va
gaz konlarini maqsadli qidirish uchun asos sifatida g'arbiy O'zbekiston yura terrigen va
karbonat shakllanishining ko'p fazli tolshlari korrelyatsiyasining biostratigrafik
asoslanishi. IV ma'ruzalar tezislari. Idoralararo stratigrafik konferentsiya. Ashxobod,
1983 yil.I4-I6 betlar.
5. Akramxodjayev A.M, Mirkamalov X.X. va boshqalar. G‘arbiy O‘zbekistonning
yuqori yura karbonat shakllanishining stratigrafiyasi. Izv. – qaniydi. SSSR fanlar
akademiyasi. Ser. - geol. - 1985, № 8. 47-55-betlar.
6. Bo‘riev S.S. “G‘arbiy o‘zbekistonda terrigen yura yotqiziqlarining gazlilik
istiqbollari”. Journal
of
new
century
innovations 38.1
https://newjournal.org/new/article/view/8897 (2023): 93-96.
7. Bo‘riev S.S. “Qatlamni Gidravlik Yorish (Qgy) ni amalga oshirishda
qo‘llaniladigan agregatlarning bog‘lanmasi”. International conferences. Vol. 1. No. 1.
2023.
8. Bo‘riev S.S. “Kon sharoitida qatlam gidravlik yorilgandan keyin quduqda yuvish
ishlarinini amalga oshirish bo‘yicha ko‘rsatmalar”. Educational Research in Universal
Sciences 2.4 (2023): 582-585.
9.
Bo‘riev
S.S.
“Gaz
ajratgichning
ish
prinsipi
va
tuzilishini
o‘rganish.”Образование
наука и
инновационные
идеи
в мире 34.3
https://newjournal.org/01/article/view/9782 (2023): 163-168.
10. Bo‘riev S.S, and Raufov M.M. “Qatlamni sinab ko‘rish usullari. qatlamni
to‘g‘ridan-to‘g‘ri sinab ko’rish usullari. ximoya tizmasi orqali sinash.”Образование
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
89
89
наука
и
инновационные
идеи
в
мире 34.3
https://newjournal.org/01/article/view/9783 (2023): 169-173.
11. Bo‘riev S.S. “Quduq tubi dvigatellari yordamida burg‘ilashda quduqni
sirkulyatsion tizimidagi bosim yo‘qotilishini hisoblash”. Образование наука и
инновационные идеи в мире 34.3 https://newjournal.org/01/article/view/9784
(2023): 174-178.
12. Bo‘riev S.S. “Kon shroitida qo‘llaniladigan qatlamni gidravlik yorish
texnikalari va texnologiyalarini qo‘llanilish tahlili.” Educational Research in Universal
Sciences 2.1 (2023): 54-58.
13. Bo‘riev S.S. “Qatlamni gidravlik yorishda qo‘llaniladigan eritmalar turini
asoslash.” Journal
of
new
century
innovations 11.1
https://newjournal.org/new/article/view/1321 (2022): 69-75.
14. Bo‘riev, S.S, Eshturdiyev T. D. (2024). “Zarafshon-oloy kamari nodir va
kamyob metallar ma’danlashuvining metollogeniyasi”. Educational Research in
Universal Sciences, 3(11), https://researchweb.uz/index.php/erus/article/view/15 40-
44.
