“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
28
JISMONIY TARBIYA DARSLARI JARAYONIDA TALABALARNING
JISMONIY RIVOJLANISH KO‘RSATKICHLARI
(TAJRIBA BOSHIDAGI NATIJALAR)
Ne’matjon Mamadjanov
Farg‘ona Davlat Universiteti “Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi”
kafedrasi professori v.b., pedagogika fanlari nomzodi
Tolametov Abdujalil Abdujaparovich
Jismoniy tarbiya va sport bo‘yicha mutaxassislarni qayta tayyorlash
va malakasini oshirish instituti “Sport psixologiyasi, ijtimoiy-gumanitar va tabiiy-
ilmiy fanlar” kafedrasi professori
e-mail: a.tolametov@sportedu.uz
AKBAROV AXMATJON
O`zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport Universiteti, professori
e-mail: akbarov19542089@gmail.com
Annotatsiya.
Maqolada talabalarni jismoniy rivojlanish darajasini oshirishda
jismoniy tarbiya dasturlarining samaradorligi o‘rganish bo‘yicha pedagogik
tajribaning boshlang‘ich bosqichida qayd etilgan natijalar, ularning asosiy statistika
xarakteristikalar hamda nazorat va tajriba guruhlari sinaluvchilarining
ko‘rsatkichlari statistik xarakteristikalarini solishtirish va ularning muhokamasi
bo‘yicha
ma’lumotlar
keltirilgan.
Tadqiqot
natijalari,
antropologik
ko‘rsatkichlarining tahlili asosida jismoniy tarbiya dasturini ahamiyatligi haqidagi
tadqiqot ishlarida yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
: jismoniy rivojlanganlik, antropologik ko‘rsatkich, o‘rtacha
arifmetik qiymat, Styudent taqsimoti.
Dolzarbligi
. Respublikamizda jismoniy tarbiya va sport sohasida malakali
kadrlar tayyorlash sifatini tubdan oshirish, o‘quv jarayonini zamonaviy talablar va
xalqaro standartlarga muvofiq tashkil etish kabi ustuvor vazifalar belgilab berilgan.
Barcha sohalarda olib borilgan chuqur islohotlar qatorida jismoniy tarbiya va sportni
rivojlantirishga ham alohida e’tibor qaratilmoqda [1, 2].
Respublikamiz aholisining moddiy va ma’naviy hayot darajasi oshib
bormoqda, jismoniy tarbiya va sport sohasining moddiy–texnik bazasini
mustahkamlash borasidagi sa’y harakatlari amalga oshirilmoqda va yuqori malakali
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
29
pedagog va murabbiy kadrlar mavjud. Ayniqsa, bolalar va ayollar sportini
rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturlari asosida katta ishlar amalga oshirilmoqda.
Mamlakatimiz aholisi uchun, jismoniy tarbiya va sport bilan faol shug‘ullanishlari
uchun yoshi, jinsi, kasbi, tayyorgarlik darajasi qanday bo‘lishidan qat’iy nazar
barcha imkoniyatlar mavjud [3].
Organizmning morfologik va funksional holati, shuningdek, jismoniy
rivojlanishi inson salomatligi uchun muhim ob’ektiv ko‘rsatkichlardir. Talabalik
yoshida tananing o‘sish va kamolot jarayonlari o‘z nihoyasiga yetadi, bu esa
jismoniy rivojlanishning eng yuqori darajasiga muvofiq keladi. Tana uzunligi va
vazni insonning umumiy salomatligini, oziq-ovqat ta’minotini, jismoniy faolligini
va genetik xususiyatlarini aks ettiradi. Ushbu ko‘rsatkichlar faqat shaxsiy
rivojlanishni emas, balki jamiyatdagi salomatlik tendensiyalarni ham aks ettiradi [2,
3, 5].
Talabalar jismoniy tarbiyasining maqsadi jismoniy sog‘lomlikni ta’minlash,
jismoniy faollikni oshirish, sportga qiziqishni uyg‘otish va jismoniy tarbiya orqali
sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda tana tuzulishining antropometrik
ko‘rsatkichlari muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, talabalarning psixologik va
emotsional holatini yaxshilash, jamoa bilan ishlash qobiliyatlarini rivojlantirish va
ularning ijtimoiy faolligini oshirishda tana tuzulishida bo‘yi, tana vazni qo‘l oyoq
uzunligi, ko‘krak qafas kengligi, juda muhim omillardan sanaladi.
Ishning dolzarbligi shundan iborat-ki, talabalarni jismoniy rivojlanish
ko‘rsatkichlarini oshirish dolzarb vazifalardan sanaladi.
Tadqiqotning maqsadi
. Talabalarning jismoniy rivojlanish ko‘rsatkichlari
darajasini oshirishda jismoniy tarbiya dasturlari samaradorligini aniqlash va
ularning talabalarning jismoniy holatlariga ta’sirini o‘rganishdan iborat.
Tadqiqot vazifalari:
– talabalarni jismoniy rivojlanish ko‘rsatkichlarini oshirish uslublarini o‘rganib
chiqish va ilmiy uslubiy adabiyotlarni tahlil etish.
– talabalarning jismoniy rivojlanish ko‘rsatkichlarini oshiruvchi maxsus
mashqlar samaradorligini aniqlash.
Tadqiqot usullari
. Olib borilgan ilmiy izlanishlarimiz davomida quyidagi
tadqiqot usullaridan foydalandik:
– Ilmiy-uslubiy adabiyotlar materiallarini umumlashtirish va tahlil etish;
– Pedagogik kuzatuv;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
30
– Pedagogik tajriba;
– Matematik-statistik tahlil.
Tadqiqot natijalari va uning muhokamasi
. Mavjud ilmiy uslubiy adabiyotlar
materiallarini va tadqiqod natijalarini tahlili shuni ko‘rsatdi-ki, insonlarning 16-17
yoshda jismoniy kamolotga erishish davri va ijtimoiy kamolot bosqichiga to‘g‘ri
keladi, bu davrda inson bolalikdan balog‘atga o‘tadi. Kelajakdagi kasbni tanlash,
oliy o‘quv yurtiga yoki ishga kirishga tayyorlanish jarayoni boshlanadi. Ushbu
davrni jismoniy, psixologik va intellektual stressning yuqori darajada bo‘lishi bilan
belgilash mumkin. Insonning jismoniy o‘sishi, ijtimoiy talablar va yangi
mas’uliyatlarning paydo bo‘lishi, uning emotsional holatiga va rivojlanish
jarayoniga ta’sir ko‘rsatadi.
Jumladan, talabalarning organizmi yosh bo‘lganligi sababli o‘sish va
rivojlanish jarayonida tana a’zolarini o‘sish suratining bir maromda kechadi. Shu
munosabat bilan gavda tuzilishidagi organizmning rivojlanish va jinsiy inndividual
farqlanishi ham aniq nomoyon bo‘ladi. Ma’lum vaqt o‘tgani bilan yosh tananing
bo‘yi o‘sishi sekinlashadi va uning hajmi eniga qarab o‘sish davomida
antropometrik ko‘rsatkichlar ham rivojlanib boradi. Bundan kelib chiqib, inson
organizmi rivojlanish jarayonida turli ta’sir etuvchi omillarni (masalan, jismoniy,
psixik, ijtimoiy jihatlari) hisobga olish kerak, chunki ularning har biri o‘sish va
rivojlantirishga ta’sir ko‘rsatadi.
Jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ulanuvchilarni jismoniy rivojlanganlik
anotomik-fizologik xususiyatlarini o‘rganishga oid ilmiy uslubiy adabiyotlar va
tadqiqotlarni o‘rganish natijasida shunday xulosa chiqarish imkonini berdiki, ya’ni
jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanuvchilarning morfologik xususiyatlari va jismoniy
rivojlanishi yoshga bog‘liqligini ko‘pchilik olimlar muhim rol o‘ynaydi deb e’tirof
etib o‘tishgan.
Shuningdek, jismoniy tarbiya va sport insonning jismoniy va psixik sog‘lig‘iga
ta’siri alohida ahamiyatga ega. Ya’ni, yoshlar orasida jismoniy faollikni oshirish,
ularning sog‘lig‘i va rivojlanishi uchun muhimdir.
Ishimizning maqsadidan kelib chiqqan holda, biz, nazorat guruhiga mansub
bo‘lgan Farg‘ona davlat universiteti birinchi bosqich talabalarining jismoniy
rivojlanish ko‘rsatkichlari darajasini aniqlash maqsadida tadqiqotlar 2023-2024
o‘quv yilining boshida amalga oshirildi. Tadqiqotga jalb qilingan sinaluvchi
talabalarning pedagogik tajribaning boshlanish bosqichida jismoniy rivojlanganlik
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
31
darajasini aniqlash maqsadida ularning gavda uzunligi (sm.), vazni (kg.), qo‘l (o‘ng
va chap) panjalar kuchi, Ko‘krak qafasi kengligi (tinch holat-hda) va bel aylanasi
(sm.) ko‘rsatkichlari aniqlandi. Tadqiqotda olingan natijalar va ularning statistik
xarakteristikalari quyidagi 1- jadvalda keltirilgan.
1- jadval
Nazorat guruhiga mansub bo‘lgan talabalarning o‘quv yili boshida qayd
etilgan jismoniy rivojlanganlik ko‘rsatkichlarni va ularning statistik
xarakteristikalari (n=10)
№ F.I.Sh. Bo‘y
i, sm
Vazn
i, kg
Tana
mas-sasi
indeksi
kg/m
2
O‘ng
qo‘l
kuchi
dinami-
kasi, kg
Chap
qo‘l
kuchi
dinami-
kasi, kg
Ko‘krak
qafasi
kengligi
(tinch
holat-da),
sm
Bel ayla-
nasi, sm
1. A-v. A.
168
62,5
21,69
58,4
54,4
79,4
81,2
2. V-v. S.
172
65,9
21,38
54,5
51,7
82,6
89,5
3. D-v.A.
175
71,4
23,31
59,5
54,2
84,4
88,2
4.
J-v. R.
173
72,1
22,49
57,2
51,1
81,4
83,4
5. K-v. T.
162
59,5
20,85
65,6
59,6
79,8
88,4
6. M-v. F.
168
63,1
22,36
68,8
61,9
84,7
86,7
7.
N-v. I.
175
68,6
21,57
62,4
57,6
83,4
84,2
8. N-v. F.
169
62,2
21,78
67,5
64,7
83,2
83,4
9. S-v. T.
172
64,4
21,77
62,6
53,2
79,1
86,4
1
0
T-v. Z.
169
68,1
23,84
59,2
51,4
81,9
82,3
Х
170,3
0
65,78
22,10
61,57
55,98
81,99
85,37
σ
3,95
4,18
0,91
4,65
4,75
2,03
2,85
V%
2,32
6,35
4,12
7,55
8,49
2,48
3,34
Nazorat guruhi talabalari - sinaluvchilarini o‘quv yili, ya’ni tajriba boshida
qayd etilgan jismoniy rivojlanish ko‘rsatkichlari ma’lumotlarini umumlashtirish va
tahlil qilish pedagogik tajriba boshida o‘rganilgan jismoniy rivojlanish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
32
ko‘rsatkichlari statistik xarakteristikalari bo‘yicha quyidagicha manzarani aniqlash
imkonini berdi. Ushbu guruh talabalarining bo‘yi uzunligi 170,30±3,95 sm.ni, tana
vazni 65,78±4,18 kg.ni, tana massasi indeksi 22,10±0,91 kg/m
2
ni tashkil etganligi,
qo‘l kuchi dinamikasi bo‘yicha o‘ng qo‘l kuchi 61,57±4,65 kg. ga teng bo‘lgan
bo‘lsa, chap qo‘l kuchi 55,98±4,75 kg. ga, ko‘krak qafas kengligi (tinch holatda)
81,99±2,03 cm.ga va bel aylanasi 85,37±2,85 sm. ga teng ekanligi aniqlandi.
Tanlangan antropometrik qo‘rsatgichlar bo‘yicha tajriba boshida tajriba
guruhida qayd qayd etilgan natijalar va ularning statistik xarakteristikalari 2-
jadvalda keltirlgan.
2- jadval
Tajriba guruhiga mansub bo‘lgan talabalarning o‘quv yili boshida qayd
etilgan jismoniy rivojlanganlik ko‘rsatkichlarni va ularning statistik
xarakteristikalari (n=10)
№ F.I.Sh
.
Bo‘yi,
sm
Vazn
i, kg
Tana
mas-
sasi
indek
si
kg/m
2
O‘ng
qo‘l
kuchi
dinami-
kasi, kg
Chap qo‘l
kuchi
dinami-
kasi, kg
Ko‘krak
qafasi
kengligi
(tinch
holat-da),
sm
Bel
aylanasi,
sm
1.
A-v.
A.
169
61,5
21,53
60,2
51,7
80,2
81,9
2.
V-v.
S.
172
64,2
21,7
58,2
50
83,3
91
3.
D-
v.A.
175
69,9
22,82
61,3
54,4
84,9
89,2
4.
J-v.
R.
177
69,5
22,18
59,8
53,1
81,9
84,4
5.
K-v.
T.
168
57,4
20,73
66,9
61,6
81,2
88,4
6.
M-v.
F.
168
64,5
22,85
72,2
64,4
85,8
86,7
7.
N-v.
I.
175
66,4
21,68
66,2
63,6
85,9
85,2
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
33
8.
N-v.
F.
172
65,2
22,04
69,2
63,2
84,8
83,4
9.
S-v.
T.
174
67,4
22,26
65,2
58,2
81,4
86,4
1
0.
T-v.
Z.
175
63,1
20,6
61,3
55,4
82,4
82,3
Х
172,5
0
64,9
1
21,84
64,05
57,56
83,18
85,89
σ
3,24
3,75
0,76
4,59
5,35
2,06
3,02
V%
1,88
5,77
3,49
7,16
9,30
2,47
3,51
Tajriba guruhi talabalarining tajriba boshidagi o‘rtacha bo‘yi uzunligi
172,50±3,24 sm. ni, tana vazni 64,91±3,75 kg.ni, tana massasi indeksi 21,84±0,76
kg/m
2
ni tashkil etganligi, qo‘l kuchi dinamikasi bo‘yicha o‘ng qo‘l kuchi
64,05±4,59 kg. ga teng bo‘lgan bo‘lsa, chap qo‘l kuchi 57,56±5,35 kg. ga, ko‘krak
qafas kengligi (tinch holatda) 83,18±2,06 cm.ga va bel aylanasi 85,89±3,02 sm. ga
teng ekanligi kuzatildi.
Pedagogik tajriba boshida nazorat va tajriba guruhlarida qayd etilgan
antropometrik ko‘rsatkichlari statistik xarakteristikalarini o‘zaro solishtirish hamda
ularning o‘rtacha arifmetik qiymatlari absolyut farqining statistik ishonchliligini
Styudent taqsimoti nazariy kritik qiymatlarini hisoblash asosida baholash bo‘yicha
ma’lumotlar 3-jadvalda keltirilgan.
3-jadval
Tajriba (n=10) va nazorat (n=10) guruhlari talabalarining tajriba boshida
qayd etilgan antropometrik ko‘rsatkichlari statistik xarakteristikalarini
solishtirish
№
Antropologik
ko‘rsatkich
Tajriba gurhi
Nazorat gurhi
farqi
%
t
p
Х
σ
V%
Х
σ
V%
1. Bo‘yi, sm
172,50 3,24 1,88 170,30 3,95 2,32 1,28 1,36 >0,1
2. Vazni, kg
64,91 3,75 5,77 65,78 4,18 6,35 1,34 0,49 >0,6
3. Tana massasi
indeksi
kg/m
2
21,84 0,76 3,49 22,10 0,91 4,12 1,21 0,71 >0,4
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
34
4. O‘ng qo‘l
kuchi
dinamikasi,
kg
64,05 4,59 7,16 61,57 4,65 7,55 3,87 1,20 >0,2
5. Chap qo‘l
kuchi
dinamikasi,
kg
57,56 5,35 9,30 55,98 4,75 8,49 2,74 0,70 >0,4
6. Ko‘krak
qafasi
kengligi, sm
83,18 2,06 2,47 81,99 2,03 2,48 1,43 1,30 >0,2
7. Bel aylanasi,
sm
85,89 3,02 3,51 85,37 2,85 3,34 0,61 0,40 >0,6
3-jadvalda keltirilgan ma’lumotlarni tahlilidan ko‘rinib turibdi-ki, pedagogik
tajriba boshida tadqiqotda ishtirok etgan nazorat va tajriba guruhlari talabalarining
jismoniy rivojlanishi barcha ko‘rsatkichlari bir-birlariga yaqin bo‘lgan. Chunonchi,
tajriba boshida nazorat va tajriba guruhlari talabalarining bo‘y qo‘rsatkichlari
o‘rtacha arifmetik qiymatlarining nisbiy farqi 1,36 % ni tashkil etgan bo‘lsa,
zrganilgan parametrlar orasida eng kichik nisbiy farq bel aylanasi qo‘rsatkichlarida
(0,61 %) va eng katta nisbiy farq esa chap qo‘l kuchi qo‘rsatkichlarida (3,87 %)
kuzatilgan holda o‘rtacha nisbiy farq 1,78 % ni tashkil etdi (1-rasmda ifodalangan
diagramma).
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
35
1-rasm. Tajriba va nazorat guruhlari talabalarining tajriba boshida qayd
etilgan antropometrik ko‘rsatkichlari o‘rtacha arifmetik qiymatlarining
nisbiy farqlari diagrammasi (foizlarda)
Shunday qilib, pedagogik tajriba boshida nazorat va tajriba guruhlarida
o‘rganilgan antropometrik qo‘rsatkichlar asosiy statistik xarakteristikalarini
o‘rganish mazkur guruhlarda qayd etilgan natijalar o‘rtacha arifmetik qiymatlarini
bir-birlariga yaqinligi, ya’ni ularning umumiy o‘rtacha nisbiy farqi 1,78 foizga teng
bo‘lishi bilan birga, ularning absolyut farqlarining hammasi turli yomon va juda
yomon (0,40 va 1,36 qiymatlar oralig‘ida hamda R>0,6 va R>0,1 intervalida
joylashgan) ahamiyatlilik darajalarida statistik ishonchsiz farq qilganligi aniqlandi.
Xulosa
o‘rnida shuni aytish mumkin-ki, yuqorida keltirilgan jadvallarda va
rasmda ifodalangan diagrammada berilgan ma’lumotlarning qiyosiy tahlili
pedagogik tajribaga jalb qilingan talabalarnin tajriba boshidagi antropometrik
ko‘rsatkichlarining statistik xarakteristikalari yetarli darajada bir-birlariga yaqinligi
hamda ularning absolyut farqlarini hammasi turli yomon va juda yomon (R>0,6 va
R>0,1) ahamiyatlilik darajalarida statistik ishonchsiz farq qilganligi faktlari
pedagogik tadqiqotni uslubiy jihatdan to‘g‘ri tashkil etilganligini tasdig‘i
hisoblanadi va tajribani davom ettirish maqsadga muvofiq ekanligini ko‘rsatib
turibdi.
1,28
1,34
1,21
3,87
2,74
1,43
0,61
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
Bo‘yi, sm
Vazni, kg
Tana massasi
indeksi kg/m2
O‘ng qo‘l kuchi
dinamikasi, kg
Chap qo‘l kuchi
dinamikasi, kg
Ko‘krak qafasi
kengligi (tinch
holatda), sm
Bel aylanasi, sm
N
isb
iy
far
q %
Antropometrik ko‘rsatkichlar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
36
Foydalanilgan manbalar
1.
Akbarov
A.,
Спортда математик таҳлил усуллари. Ўқув
қўлланма/Чирчиқ: УзДЖТСУ, 2020.-228 с.
2.
Tolametov A.A., Mamadjanov N, Sportda jismoniy rivojlanganlik
darajasini o‘lchash [Matn]: Uslubiy qo‘llanma//–Toshkent: «Umid Design», 2024.
– 88 b.
3.
Tolametov A.A., Mamadjanov N., Sport metrologiyasi: O‘quv qo‘llanma/-
T.: Umid Design, 2022. – 252 b.
4.
Баязитов К.Ф. Повышение спортивно педагогического мастерства в
тяжелой атлетике. Т, 2011.
5.
Матвеев, Л.П. Теория и методика физической культуры. Учеб. для
высших спец. физ. учебных заведений/ 3-еизд. – СПб.: Изд-во «Лань», 2003.
6.
Начинская С. В., Спортивная метрология: Учебник для студентов
высшего профессионального образования/-М.: Академия, 2011-240 с.
