“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
518
Boʻlgʻusi oʻqituvchilarning kompitentligini rivojlantirish
Azimboyeva Yorqinoy
Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Urganch davlat univesiteti magistranti
Annotatsiya:
Bugungi kunda taʼlim tizimida boʻlgʻusi oʻqituvchilarning
kompetentligini rivojlantirish, ularning kasbiy faoliyatini samarali va sifatli
bajarishiga asosiy omil boʻlib xizmat qiladi. Oʻqituvchilarni tayyorlash jarayonida
kompetentlik yondashuvi orqali pedagogik ko'nikmalarni shakllantirish, pedagogik
psixologiya, kommunikativ mahorat, innovatsion pedagogik texnologiyalarni
o‘zlashtirishga alohida eʼtibor qaratish zarur. Bu maqolada boʻlgʻusi
oʻqituvchilarning kompetentligini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil
qilinadi, shuningdek, samarali taʼlim tizimini yaratish uchun zarur boʻlgan
yondashuvlar va metodlar ko'rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
bo‘lg‘usi o‘qituvchilar, kompetentlik, ta’lim tizimi, pedagogik
ko‘nikmalar, innovatsion texnologiyalar, kasbiy tayyorgarlik.
Абстрактный:
В современном образовательном процессе развитие
компетенций
будущих
учителей
является
важнейшим
фактором,
обеспечивающим
эффективное
и
качественное
выполнение
их
профессиональной деятельности. В процессе подготовки учителей
необходимо особое внимание уделить формированию педагогических
навыков через компетентностный подход, овладению педагогической
психологией,
коммуникативными
умениями
и
инновационными
педагогическими
технологиями.
В
данной
статье
анализируются
теоретические и практические аспекты развития компетенций будущих
учителей, а также рассматриваются подходы и методы, необходимые для
создания эффективной образовательной системы.
Ключевые слова:
будущие учителя, компетентность, образовательная
система,
педагогические
навыки,
инновационные
технологии,
профессиональная подготовка.
Abstract:
In the modern educational system, the development of future
teachers' competencies serves as a key factor in ensuring the effective and high-
quality performance of their professional duties. In the process of teacher training,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
519
special attention should be given to shaping pedagogical skills through a
competence-based approach, mastering pedagogical psychology, communicative
skills, and innovative teaching technologies. This article analyzes the theoretical and
practical aspects of developing future teachers' competencies, as well as the
approaches and methods necessary to create an effective education system.
Keywords:
future teachers, competence, education system, pedagogical skills,
innovative technologies, professional training.
Kirish:
Bugungi kunda ta'lim tizimining muvaffaqiyati, asosan, uning eng
muhim elementlaridan biri boʻlgan oʻqituvchilarning professional kompetentligiga
bogʻliq. Oʻqituvchi nafaqat bilimlarni oʻrgatadigan, balki yosh avlodning ruhiy va
axloqiy shakllanishida, ularning kelajakdagi jamiyatda oʻrin topishida katta rol
oʻynaydi. Shu sababli, boʻlgʻusi oʻqituvchilarni tayyorlashda kompetentlik
yondashuvini qoʻllash, ularning kasbiy faoliyatiga tayyorligini yaxshilashga,
zamonaviy talablarga mos pedagogik ko'nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kompetentlik yondashuvi nafaqat o'quvchilarni ta'lim olish jarayoniga jalb
qilish, balki oʻqituvchilarni kasbiy jihatdan shakllantirishda ham muhim rol
oʻynaydi. Bu yondashuv orqali boʻlgʻusi oʻqituvchilarga pedagogik bilimlarni
nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan oʻzlashtirish, shuningdek, muammolarni hal
qilish, innovatsion metodlar va texnologiyalarni qoʻllash imkoniyatlarini yaratadi.
Pedagogik psixologiya, kommunikativ mahorat, zamonaviy texnologiyalarni ta'lim
jarayonida toʻgʻri qoʻllash kabi koʻnikmalarni rivojlantirish oʻqituvchining
muvaffaqiyatli va samarali faoliyat yuritishiga olib keladi.
Shu bois, boʻlgʻusi oʻqituvchilarni tayyorlashda ularning kompetentligini
rivojlantirishga e'tibor qaratish, nafaqat o'quvchilarga yuqori sifatli ta'lim berishni,
balki jamiyatning ilg'or va raqobatbardosh taraqqiyotiga hissa qoʻshishni
taʼminlashga xizmat qiladi. Ushbu maqolada, bo‘lg‘usi o‘qituvchilarni
kompetentlikka asoslangan tayyorlashning ahamiyati, zarur metodlar va pedagogik
yondashuvlar ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism: Kompetentlik yondashuvining ta'lim tizimida o‘rni
Kompetentlik yondashuvi o‘qituvchilarni tayyorlashda zamonaviy va samarali
yondashuvlardan biri hisoblanadi. Ushbu yondashuvning asosiy maqsadi —
o‘qituvchilarni nafaqat pedagogik bilimlar bilan, balki zamonaviy metodlar,
texnologiyalar, psixologik bilimlar, ijtimoiy-ma'naviy ko‘nikmalar bilan ham
ta'minlashdir. Bu yondashuv o‘qituvchining nafaqat bilim berish, balki
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
520
o‘quvchilarni shaxs sifatida rivojlantirish, jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat
ko‘rsatishiga yordam berishga qaratilgan.
Kompetentlikka asoslangan ta'lim yondashuvi bo‘yicha o‘qituvchilar quyidagi
asosiy kompetensiyalarni rivojlantirishi kerak:
Pedagogik kompetensiya
– ta'lim jarayonini tashkil etish va boshqarish,
darslarni samarali o‘tkazish;
Kommunikativ kompetensiya
– o‘quvchilar, ota-onalar, hamkasblar bilan
samarali muloqot qilish qobiliyati;
Texnologik kompetensiya
– ta'lim jarayonida zamonaviy texnologiyalarni,
multimedia vositalarini qo‘llash;
Pedagogik psixologik kompetensiya
– o‘quvchilarning psixologik
ehtiyojlarini tushunish va ularga mos ravishda ta'lim berish;
Innovatsion kompetensiya
– yangi pedagogik metod va yondashuvlarni
o‘rganish va amaliyotda qo‘llash.
O‘qituvchilarning pedagogik ko‘nikmalarini shakllantirish
O‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida pedagogik ko‘nikmalarni shakllantirish
muhim ahamiyatga ega. Bu ko‘nikmalar orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarning
bilimini samarali tarzda oshirish, ularning shaxsiy rivojlanishiga yo‘l ochish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Pedagogik ko‘nikmalarni shakllantirishda quyidagi asosiy
jihatlarga e'tibor qaratish zarur:
Didaktik ko‘nikmalar
– o‘qituvchining darsni tuzish, o‘quv materialini
taqdim etish, o‘quvchilarning faoliyatini boshqarish qobiliyatini rivojlantirish;
Psixologik ko‘nikmalar
– o‘quvchilarni psixologik jihatdan tushunish va
ularga individual yondashuvni ta'minlash;
Kommunikativ ko‘nikmalar
– samarali muloqot qilish, o‘quvchilarning
savollariga javob berish, ularni ilhomlantirish va motivatsiya qilish;
Tahliliy ko‘nikmalar
– o‘quvchilarning o‘rganishini va rivojlanishini
baholash, darsni samarali tahlil qilish.
Innovatsion texnologiyalarning roli
Zamonaviy ta'limda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash o‘qituvchining
kompetentligini rivojlantirishda alohida o‘rin tutadi. Bugungi kunda ta'lim
texnologiyalari o‘qituvchining kasbiy kompetentsiyasini oshirishda kuchli vosita
sifatida xizmat qilmoqda. Kompyuter texnologiyalari, internet-resurslar, ta'lim
dasturlari va multimedia vositalari yordamida o‘qituvchilar nafaqat bilimlarni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
521
samarali taqdim etish, balki o‘quvchilarning faoliyatini rivojlantirish va ularni
mustaqil fikrlashga o‘rgatishda katta yutuqlarga erishishlari mumkin.
Innovatsion texnologiyalarni o‘qituvchilar tomonidan to‘g‘ri qo‘llash ta'lim
jarayonining samaradorligini oshiradi va o‘quvchilarning motivatsiyasini
kuchaytiradi.
Zamonaviy
pedagogik
texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha
oʻqituvchilarni tayyorlashda texnologik kompetensiyalarni shakllantirish muhim
hisoblanadi.
Pedagogik psixologiya va kommunikativ kompetensiyalar
Pedagogik psixologiya va kommunikativ kompetensiyalar o‘qituvchining
o‘quvchilarga nafaqat bilim berish, balki ularning ruhiy holatini tushunish,
motivatsiyasini oshirish va individual yondashuvni amalga oshirishda yordam
beradi. O‘qituvchining psixologik bilimlari va komunikativ mahorati ta'lim
jarayonining samaradorligini oshiradi. O‘qituvchi o‘z faoliyatida psixologik
jihatlarni hisobga olishi va o‘quvchilarning ehtiyojlariga mos ravishda ta'limni
tashkil etishi zarur.
O‘qituvchilarni doimiy ravishda takomillashtirish
Kompetentlikni rivojlantirish jarayoni uzluksiz bo‘lishi kerak. O‘qituvchilarni
doimiy ravishda takomillashtirish, yangi pedagogik yondashuvlar, metodlar va
texnologiyalarni o‘rganish, ularni o‘z faoliyatida qo‘llash muhimdir.
O‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishiga yordam beradigan mashg‘ulotlar,
seminarlar, malaka oshirish kurslari, innovatsion tajriba almashish shakllari
kompetentlikni rivojlantirishning samarali vositalaridir.
Muhokama:
Bugungi kunda taʼlim tizimi jamiyatning rivojlanishida muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, uning samaradorligi va sifatini ta'minlashda
oʻqituvchilarning kompetensiyasi katta rol oʻynaydi. Taʼlimning uzluksiz o‘sishi va
o‘zgarishi, yangi pedagogik yondashuvlar va texnologiyalarning joriy etilishi,
bo‘lg‘usi oʻqituvchilarning kompetentligini rivojlantirishni dolzarb masalaga
aylantirgan. Oʻqituvchilar faqat bilimlarni oʻrgatishdan iborat emas, balki
o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, ularning ijtimoiy,
madaniy va emosional o‘sishini ta'minlashda ham faol ishtirok etishlari kerak.
Buning uchun ular o‘z kasbiy kompetensiyalarini doimiy ravishda oshirib borishlari
zarur.
Kompetentlik yondashuvi taʼlim tizimida yangi pedagogik normaga
aylanmoqda. Oʻqituvchilarni tayyorlashda kompetentlikka asoslangan metodlar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
522
orqali taʼlimning sifatini yaxshilash, o‘quvchilarning ehtiyojlariga mos ravishda
o‘qitish metodlarini ishlab chiqish, innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash
ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. Oʻqituvchining pedagogik
psixologiya, kommunikatsiya va innovatsion texnologiyalar sohalaridagi
kompetentsiyalari ular faoliyatining muvaffaqiyatli bo‘lishiga bevosita ta'sir qiladi.
Shuningdek, dunyo miqyosida taʼlim tizimining globalizatsiyasi, yangi
pedagogik texnologiyalar va metodologiyalarning joriy etilishi, iqtisodiy va ijtimoiy
talablarning tez o‘zgarishi, oʻqituvchilarning kasbiy tayyorgarligiga bo‘lgan
talablarni keskin oshirgan. Shu sababli, bo‘lg‘usi oʻqituvchilarning kompetentligini
rivojlantirish, ularning o‘z kasbiy ko‘nikmalarini muntazam ravishda oshirish,
zamonaviy taʼlim metodologiyalariga moslashish, taʼlim tizimining rivojlanishida
zarur bo‘lgan shart-sharoitlarni yaratish dolzarb masalaga aylanmoqda.
Shu bilan birga, oʻqituvchilarning kompetentsiyalarini rivojlantirish nafaqat
ularning individual muvaffaqiyati uchun, balki butun taʼlim tizimining sifatini
yaxshilash, o‘quvchilarga yuqori sifatli taʼlim berish uchun ham juda muhimdir.
Shuning uchun, bo‘lg‘usi oʻqituvchilarning kompetentligini rivojlantirish masalasi
zamonaviy taʼlim tizimining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda.
Xulosa va takliflar:
Bugungi kunda ta'lim tizimining muvaffaqiyatli ishlashi,
asosan, o‘qituvchilarning kasbiy kompetentsiyasiga bog‘liq. O‘qituvchining nafaqat
bilim berish, balki o‘quvchilarning shaxsiy, ijtimoiy va emotsional rivojlanishiga
ham ta’sir ko‘rsatishi zarur. Kompetentlik yondashuvi orqali bo‘lg‘usi
o‘qituvchilarni tayyorlashda pedagogik, psixologik, kommunikativ va innovatsion
kompetensiyalarni rivojlantirishga katta e'tibor qaratish zarur. Bu yondashuv nafaqat
o‘qituvchining samarali ishlashini ta'minlaydi, balki ta'lim jarayonining sifatini
oshirishga, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish, ularga kreativ va tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalarini berish imkonini yaratadi.
Shuningdek, kompetentlikka asoslangan yondashuv orqali o‘qituvchilar
nafaqat bilimlarni o‘rgatish, balki zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash,
o‘quvchilarning ehtiyojlarini tushunish va ularga mos ravishda ta’lim berish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Innovatsion texnologiyalar, kommunikativ mahorat va
pedagogik psixologiya kabi sohalardagi kompetensiyalarni rivojlantirish orqali
bo‘lg‘usi o‘qituvchilar o‘z kasbiy faoliyatlarini muvaffaqiyatli amalga oshirishlari
mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
523
Takliflar:
1.
Kompetentlikka
asoslangan
o‘qituvchilarni
tayyorlash
dasturlarini
takomillashtirish:
O‘qituvchilarning
kompetentsiyalarini
rivojlantirish uchun dasturlarni yanada zamonaviylashtirish va o‘quv rejalari asosida
pedagogik, psixologik, kommunikativ va texnologik kompetensiyalarni o‘rganishga
alohida e'tibor qaratish zarur.
2.
Innovatsion texnologiyalarni keng qo‘llash:
Ta'lim jarayonida
innovatsion pedagogik texnologiyalarni samarali qo‘llashni o‘rgatish va
o‘qituvchilarni texnologiyalarga oid malaka oshirish kurslari bilan ta'minlash, ta'lim
samaradorligini oshiradi.
3.
Doimiy malaka oshirish va kasbiy rivojlanish:
O‘qituvchilarni
doimiy ravishda kasbiy rivojlanish uchun seminarlar, treninglar, innovatsion tajriba
almashish va malaka oshirish kurslarini tashkil etish zarur. Bu o‘qituvchilarga yangi
pedagogik metodlarni o‘rganish va ulardan ta'lim jarayonida foydalanish imkonini
yaratadi.
4.
Psixologik va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish:
O‘qituvchilarni pedagogik psixologiya va kommunikatsiya ko‘nikmalari bo‘yicha
o‘qitish, o‘quvchilarning ehtiyojlari va ruhiy holatini tushunish va ularga mos ta'lim
berish jarayonini takomillashtirish zarur.
5.
Amaliyotga asoslangan o‘qituvchilarni tayyorlash:
Bo‘lg‘usi
o‘qituvchilarni amaliyotga yo‘naltirilgan ta'lim dasturlari orqali tayyorlash, ularni
real ta'lim sharoitlarida tajriba orttirishga imkon yaratish lozim. Shuningdek,
amaliyot davomida o‘qituvchilarni mentorlik qilish va ularni doimiy qo‘llab-
quvvatlash tizimini yaratish tavsiya etiladi.
6.
Pedagogik
psixologiyaning
roli:
O‘qituvchilarga pedagogik
psixologiya bo‘yicha qo‘shimcha kurslar va seminarlar tashkil etish, ularni
o‘quvchilar bilan to‘g‘ri muloqot qilish, shaxsiy yondashuvni amalga oshirishga
o‘rgatish ta'lim sifatini oshiradi.
Xulosa o‘rnida
, bo‘lg‘usi o‘qituvchilarning kompetentligini rivojlantirish
bugungi ta'lim tizimining eng dolzarb vazifalaridan biridir. Kompetentlikka
asoslangan yondashuv orqali o‘qituvchilar nafaqat o‘quvchilarga sifatli bilim berish,
balki ularni ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishiga yordam berish imkoniga ega
bo‘ladilar. O‘qituvchilarni kasbiy ravishda rivojlantirish, ta'lim jarayonining
samaradorligini oshiradi va jamiyatning ilg‘or rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
524
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Shunkarov, M. S. (2019). Pedagogik texnologiyalarni qo‘llashda
kompetentlik yondashuvi. Toshkent: O‘zbekiston davlat pedagogika universiteti
nashriyoti.
2.
Mirzaev, S. M., & Askarova, G. G. (2020). O‘qituvchilarni tayyorlashda
kompetentlik yondashuvi: nazariy va amaliy masalalar. Tashkent: Ta'lim nashriyoti.
3.
Ergasheva, N. A. (2018). Innovatsion pedagogik texnologiyalar va ularning
ta'lim jarayonidagi o‘rni. Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
4.
Javlonova, Z. N. (2021). Kompetentlikka asoslangan o‘qituvchilarni
tayyorlash tizimi. Tashkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
5.
Perevalova, O. V. (2017). Pedagogika va psixologiyada kompetentlik
yondashuvi. Moskva: Pedagogika nashriyoti.
6.
Kuchkarov, R. B. (2022). O‘qituvchilarni tayyorlashda psixologik va
kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti.
7.
Fayzieva, Z. T., & Rakhmatullaeva, M. X. (2020). Ta'lim tizimida innovatsion
texnologiyalar va metodlar. Buxoro: Buxoro davlat universiteti nashriyoti.
