“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
409
SUYAKLARNING O`SISHI VA RIVOJLANISHIGA TA`SIR
ETUVCHI OMILLAR
Erkayeva Gulsevar Ravshan qizi
Bekmrizayev Eshquvvat Ro`ziboyevich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti Davolash ishi talabasi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti o’qituvchisi
Annatatsiya: Suyaklar
— odam va umurtqali hayvonlar skeletining asosiy
qismi. Suyak toʻqimasi biriktiruvchi toʻqimaning bir xili. Suyak boʻgʻimlar,
boylamlar, muskullar va oʻziga birikkan paylar bilan birga tayanchharakat apparatini
hosil qiladi. Suyak hujayralar (osteotsitlar, osteoklastlar) va hujayralar oraligʻi
mineral moddalardan tarkib topgan. Suyak embrional rivojlanish davrida
biriktiruvchi toʻqima — mezenximadan hosil boʻladi. Birlamchi suyak ichki togʻay
skeletning suyaklanishidan (yelka, son va boshqalar), ikkilamchi suyak teri osti
tangachalaridan (peshona, tepa va boshqa suyaklar) vujudga keladi.
Kalit
so`zlar
: osteotsitlar, osteoklastlar,suyak, suyak to`qimasi, boylamlar,
suyakdagi osteoblast, lakunadagi osteotsitlar, osteoblast hujayrasi
Аннотация:
Кости являются основной частью скелета человека и
позвоночных животных. Костная ткань — это разновидность соединительной
ткани. Кость вместе с прикрепленными к ней суставами, связками, мышцами
и сухожилиями образует опорно-двигательную систему. Костные клетки
(остеоциты, остеокласты) и межклеточные пространства состоят из
минеральных веществ. Кость образуется из соединительной ткани —
мезенхимы — в процессе эмбрионального развития. Первичная кость
возникает в результате окостенения внутреннего хрящевого скелета (плечо,
бедро и т. д.), тогда как вторичная кость возникает из подкожных тканей (лоб,
череп и другие кости).
Ключевые слова:
остеоциты, остеокласты, кость, костная ткань, связки,
остеобласт в кости, остеоциты в лакунах, клетка остеобласта
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
410
Abstract:
Bones are the main part of the skeleton of humans and vertebrates.
Bone tissue is a type of connective tissue. Bone, together with joints, ligaments,
muscles and tendons attached to it, forms the musculoskeletal system. Bone cells
(osteocytes, osteoclasts) and intercellular spaces are composed of mineral
substances. Bone is formed during embryonic development from connective tissue
- mesenchyme. Primary bone is formed from the ossification of the internal cartilage
skeleton (shoulder, thigh, etc.), secondary bone from subcutaneous layers (forehead,
skull and other bones).
Keywords:
osteocytes, osteoclasts, bone, bone tissue, ligaments, osteoblast in
bone, osteocytes in lacunae, osteoblast cell
Muammoning
dolzarbligi
:
Suyak to'qimalarining boshqa biriktiruvchi
to'qimalardan asosiy xususiyati va farqi uning tarkibida mineral moddalarning
ko'pligi, ya'ni 70% ni tashkil qiladi. Bu suyaklarning mustahkamligini tushuntiradi,
chunki suyak biriktiruvchi to'qimasining hujayralararo moddasi qattiq holatda.
Gistologiyada
suyak
to'qimalarining
funktsiyalari
barcha
to'qimalarning
funktsiyalari bilan mos kelishi bilan belgilanadi.skelet biriktiruvchi to'qimalar, lekin
bu to'qima bir qator o'ziga xos xususiyatlarga ega.
Suyak to'qimasi uning kimyoviy tarkibini o'rganishdan boshlanishi kerak. Bu
sizga uning maxsus xususiyatlarini tushunish imkonini beradi. To'qimalarda organik
moddalar miqdori 10 dan 20% gacha. Suvda 6% dan 20% gacha, minerallar,
yuqorida aytib o'tilganidek, eng muhimi - 70% gacha. Suyakning mineral
moddasining asosiy elementlari k altsiy fosfat va gidroksiapatitlardir. Mineral
tuzlarda ham ko'p.
Suyak to'qimalarining organik va noorganik moddalarining birikmasi
suyaklarning mustahkamligini, elastikligini, og'ir yuklarga bardosh berish
qobiliyatini tushuntiradi. Shu bilan birga, mineral tarkibining haddan tashqari
ko'pligi suyaklarni sezilarli darajada mo'rt qiladi.
Hujayralararo modda 95% I turdagi kollagendan hosil boʻladi. Organik
moddalar oqsil tolalarida to'planadi. Fosfoproteinlar suyaklarda k altsiy ionlarining
to'planishiga hissa qo'shadi. Proteoglikanlar kollagenning mineral birikmalar bilan
bog'lanishiga yordam beradi, ularning hosil bo'lishiga, o'z navbatida, ishqoriy
fosfataza va osteonektin yordam beradi, bu esa noorganik kristallarning keyingi
o'sishini rag'batlantiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
411
Suyak tuzilishi va shakliga koʻra uzun, yaʼni naysimon (son, boldir va
boshqalar), yassi, yaʼni serbar (toʻsh va boshqalar) va kalta (umurtqalar va
boshqalar) buladi. Naysimon suyaklarning urta qismi (diafiz) va ikki uchi (epifiz)
bor. Diafiz zich moddadan, epifiz va yassi hamda kalta suyaklar tanasi gʻovak
moddadan iborat. Diafiz boʻshligʻida va epifiz gʻovak moddasi oraligʻida ilik buladi.
Suyak sirti biriktiruvchi toʻqimadan tashkil topgan suyak usti pardasi — periost,
ichki ilik boʻshligʻi tomondan xuddi shunga oʻxshash endost bilan qoplangan. Diafiz
4—15 mkm kalinlikdagi plastinkalardan iborat boʻlib, ular orqali qon tomirlari va
nervlar
oʻtadi.
Inson
suyakalari
Suyak — kalsiy va fosfor deposi hisoblanadi. Paratgormon va kalsiotonin
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
412
gormonlari kon plazmasida kalsiy miqdorini va osteoklastlarning soʻrilish faolligini
boshkarib turadi. Suyak toʻqimasi juda faol regeneratsiya xususiyatiga ega boʻlib,
organizmda toʻxtovsiz yangilanib turadi. Shu sababdan suyakning mexanik
xossalari ham organizmga tushadigan yukka mos ravishda oʻzgarib boradi. Odam
skeleti suyak tarkibi umr davomida yangilanib turadi Odam skeleti 200 dan ortiq
alohida-alohida suyaklardan iborat. Skelet quyidagi bo‘laklaiga ajratilgan tana
suyaklari (umurtqalar, qovurg‘alar va to‘sh suyagi), kalla suyagi (miya va yuz
qismlaridan iborat), yelka kamari (kurak va kutubxonasi o'mrov suyaklari), qo'l
suyaklari (yelka, bilak va qo 1 panja suyaklari), chanoq suyaklari (yonbosh, qov va
o‘tiig‘ich suyaklar) va son, boldir hamda oyoq panja suyaklaridan iborat. Bolalarda,
o`smirlarda, katta yoshda ham qo`shimcha suyaklanish nuqtalari hosil
bo`lib, ulardan mushaklar, boylamlar birikadigan o`simtalar (apofizlar) taraqqiy
etadi. Suyaklarning tashqi yuzasi suyak ust pardasi (periosteum) bilan qoplanib, bu
parda orqali qon tomir va nervlar yo`naladi. Suyaklar og`irligining 50% ini suv hosil
qiladi. Qolgan qismi esa organik moddalar (12,4%), neorganik moddalar (21,85%),
hamda yog` moddasidan (15,75%) tashkil topgan. Suyaklarning organik moddasini
ossein hosil qilsa, neorganik moddalarni esa kalsiyning fosforli va karbon tuzlari
hosil qiladi. Odam skeleti joylashishiga ko`ra quyidagi guruh suyaklarga bo`linadi:
Tanadagi
suyaklar:
umurtqalar,
qovurg`alar,
to`sh
suyagi.
Kalla
suyaklari: yuz
miya
atrofidagi
suyaklar.
yelka
kamari
suyaklari:
kurak
suyagi,
o`mrov
suyagi.
Qo`l
suyaklari:
yelka,
tirsak,
bilak
va
qo`l
panjasidagi
suyaklar.
Chanoq suyaklari.Oyoq suyaklari: son, katta boldir, kichik boldir va oyoq
panjasidagi suyaklar.
Suyak hujayralari ichidaGistologiya uch turga bo'linadi: osteoblastlar,
osteotsitlar va osteoklastlar. Hujayra komponentlari bir-biri bilan oʻzaro taʼsirlashib,
yaxlit tizim hosil qiladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
413
suyakdagi osteoblast
Osteoblastlar yadrosi ekssentrik tarzda joylashgan oval shaklidagi kubik
hujayralardir. Bunday hujayralarning o'lchami taxminan 15-20 mikronni tashkil
qiladi.
Osteoblastlar paydo bo'lgan suyakdagi suyak nurlari yuzasida lokalize bo'lib,
ular gubkasimon moddada etuk suyaklarda qoladi. Shakllangan suyaklarda
osteoblastlar periosteumda, medullar kanalini qoplaydigan endosteumda,
osteonlarning perivaskulyar bo'shlig'ida bo'lishi mumkin.
lakunadagi osteotsitlar
Osteotsitlar suyak to'qimalarining etuk, yaxshi tabaqalangan hujayralari bo'lib,
bir vaqtning o'zida bo'shliqlarda joylashgan, shuningdek, suyak bo'shliqlari deb
ataladi. Ko'p jarayonlarga ega oval shaklidagi hujayralar. Osteotsitlarning o'lchami
uzunligi taxminan 30 mikron va kengligi 12 ga etadi. Organellalar kam rivojlangan,
bu osteotsitlarning past sintetik faolligini tushuntirishi mumkin. Hujayralar bir-biri
bilan bog'langan hujayra aloqalari orqali sintsitiyni hosil qiladi. Jarayonlar orqali
suyak to'qimasi va qon tomirlari o'rtasida moddalar almashinuvi sodir bo'ladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
414
osteoblast hujayrasi
Osteoklastlar, osteoblastlar va osteotsitlardan farqli o'laroq, qon hujayralaridan
kelib chiqadi. Osteotsitlar bir nechta promonotsitlarning birlashishi natijasida hosil
bo'ladi, shuning uchun ba'zi mualliflar ularni hujayra deb hisoblamaydilar va ularni
simplastlar deb tasniflaydilar.Tuzilishi boʻyicha osteoklastlar katta, biroz choʻzilgan
hujayralardir. Hujayra hajmi 60 dan 100 mkm gacha o'zgarishi mumkin. Sitoplazma
ham oksifil, ham bazofil bo'yalgan bo'lishi mumkin, barchasi hujayralar yoshiga
bog'liq.
Xulosa
Suyaklar elastikligini organik moddalar bajaradigan bo‘lsa, mineral tuzlar
ularga qattiqlik xossasini beradi. Organik va anorganik moddalarning suyaklar
tarkibidagi nisbati kerakli bo‘lgan mustahkamlikni vujudga keltiradi va bu xolat
yoshga qarab o‘zgarib turadi. Yosh organizm suyaklari tarkibida organik moddalar
ko‘p bo‘lganligidan egiluvchan va juda kam sinadigan bo‘ladi. Yosh ulg‘ayib
borgan sayin suyaklarda mineral tuzlar miqdori ko‘payadi. Shuning uchun keksa
odamlarningsuyaklari elastiklik xususiyatini yo‘qotib, mo‘rt va tez sinadigan bo‘lib
qoladi. Organik modda bilan anorganik moddaning qo‘shilishi natijasida normal
suyak muhim fizik xossalarga ega bo‘ladi, ya‘ni elastik va qattiq bo‘ladi.
Suyaklarning sirtqi yuzasi suyak ust pardasi-periost bilan qoplangan bo‘lib, u yupqa,
pushti rang biriktiruvchi to‘qimadan iborat. Periostning o‘zi suyaklarning alohida
teshiklaridan o‘tib boradigan tolachalari vositasida suyakka mustaxkam yopishib
turadi. kelet bir qancha alohida suyaklardan tashkil topgan bo‘lib, biriktiruvchi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
415
to‘qimalar, boylamlar va tog‘aylar vositasida o‘zaro birlashib turadi. Skelet
organizmda asosan, tayanch, harakat va himoya vazifasini bajaradi.
Quyida "Suyaklarning o‘sishi va rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar"
mavzusidagi maqolangiz uchun foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatining namunaviy
shaklini keltiraman. Agar sizda aniq foydalanilgan manbalar bo‘lsa, ularni asos
qilib, ro‘yxatni yanada aniqroq tuzishim mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov I.A., Toshmatov Sh.
Inson anatomiyasi
. – Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi, 2018. – 432 b.
2.
Xudoyberganov S.H.
Fiziologiya asoslari
. – Toshkent: “O‘qituvchi”
nashriyoti, 2017. – 280 b.
3.
Назаров Б.Қ., Зуфаров М.Б.
Илм ва ҳаётда остеологиянинг аҳамияти
.
// Тиббиётда янги кун. – 2020. – №2(89). – Б. 45–48.
4.
Tortora G.J., Derrickson B.
Principles of Anatomy and Physiology
. –
Hoboken: Wiley, 2017. – 1232 p.
5.
Saladin K.S.
Anatomy & Physiology: The Unity of Form and Function
. –
New York: McGraw-Hill Education, 2020. – 1248 p.
6.
World Health Organization (WHO).
Calcium and Bone Health: Nutritional
and Lifestyle Factors
. – Geneva: WHO Publications, 2019.
7.
Алиев А.Т., Сафаров Ш.Т.
Ёш физиологияси ва гигиенаси
. – Тошкент:
Маърифат, 2015. – 256 б.
8.
Маматқулов Ҳ.Х.
Соғлом ҳаёт ва скелет тизими ривожланиши
. //
Педагогика фанлари журнали. – 2021. – №4. – Б. 61–64.
9.
MedlinePlus. “Bone Growth and Development”. U.S. National Library of
Medicine. https://medlineplus.gov
10.
Mayo
Clinic.
“Factors
affecting
bone
growth”.
