“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
702
TALABALARDA IJTIMOIY FAOLLIKNI SHAKILLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
PSYCHOLOGICAL FEATURES OF FORMATION OF SOCIAL
ACTIVITY IN STUDENTS
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ
СОЦИАЛЬНОЙ АКТИВНОСТИ СТУДЕНТОВ
Karimova Nilufar Ulmassultonovna
Urdu Psixologiya magistratura 1-kurs
Annotatsiya:
Maqolada talabalar ijtimoiy faolligini shakllantirishning
psixologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Ijtimoiy faollikning shakllanishi ta'lim
jarayonida, shaxsning motivatsiyasi, qiziqishlari va ijtimoiy muhit ta'siri bilan
chambarchas bog'liqligi yoritiladi. Shuningdek, ijtimoiy faollikni oshirishga
qaratilgan pedagogik va psixologik yondashuvlar tahlil etiladi. Mazkur jarayonni
samarali tashkil qilishda liderlik qobiliyatlari, jamoada ishlash ko'nikmalari va o'z-
o'zini rivojlantirishning ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so’zlar
: Ijtimoiy faollik, psixologik xususiyatlar, talaba, motivatsiya,
ijtimoiy muhit, liderlik, pedagogik yondashuv, shaxsiy rivojlanish, ta'lim jarayoni,
psixologik ta'sir.
Abstract:
The article analyzes the psychological characteristics of the
formation of students' social activity. The formation of social activity is closely
related to the educational process, the motivation of the individual, his interests and
the influence of the social environment. Also, pedagogical and psychological
approaches aimed at increasing social activity are analyzed. The importance of
leadership skills, teamwork skills and self-development in the effective organization
of this process is indicated.
Keywords:
Social activity, psychological characteristics, student, motivation,
social environment, leadership, pedagogical approach, personal development,
educational process, psychological impact.
Аннотация:
В статье анализируются психологические особенности
формирования социальной активности студентов. Подчеркивается, что
формирование социальной активности тесно связано с мотивацией,
интересами и влиянием социальной среды на образовательный процесс.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
703
Также анализируются педагогические и психологические подходы,
направленные на повышение социальной активности. Показана важность
лидерских качеств, навыков работы в команде и саморазвития в эффективной
организации этого процесса.
Ключевые
слова:
Социальная
активность,
психологические
характеристики, студент, мотивация, социальная среда, лидерство,
педагогический подход, развитие личности, образовательный процесс,
психологическое воздействие.
Kirish:
Zamonaviy jamiyat rivojlanishida yoshlarning ijtimoiy faolligi
muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, talabalar yoshidagi shaxslar jamiyatning eng faol
qatlamini tashkil etib, ular ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda hamda iqtisodiy
islohotlarda muhim rol o‘ynashadi. Shuning uchun talabalarda ijtimoiy faollikni
shakllantirish bugungi ta'lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sanaladi.
Mazkur jarayonni samarali tashkil qilish psixologik qonuniyatlarni chuqur
o‘rganishni talab etadi.
Asosiy qism
: Ijtimoiy faollik – shaxsning jamiyatda o‘z rolini anglash, faol
ishtirok etish, o‘z fikrlarini erkin bildirish va ijtimoiy masalalarni hal etishga
qaratilgan harakatlari yig‘indisi sifatida talqin qilinadi. Bu faollik shaxsning
maqsadlari, qiziqishlari, ehtiyojlari va motivatsiyasiga bog‘liq. Yoshlar orasida
ijtimoiy faollikni rivojlantirish jamiyatni barqaror rivojlantirish va demokratik
qadriyatlarni qaror toptirish uchun zarur.
Talabalarning ijtimoiy faolligini shakllantirish omillari haqida ko’rib chiqsak.
Bularning eng asosiylaridan biri motivatsiyadir. Motivatsiya Talabaning
jamiyatdagi o‘z o‘rnini anglash, kelajakdagi hayotiy maqsadlarini belgilash va
ularga erishish uchun motivatsiya darajasi yuqori bo‘lishi zarur. Motivatsiya
ijtimoiy faollikni rag‘batlantiruvchi asosiy omillardan biridir. Talabalarda ijtimoiy
faollikni shakllantirish jarayonida motivatsiya asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Motivatsiya talabaning maqsadlari, ehtiyojlari va qiziqishlarini uyg‘otuvchi ichki
kuch bo‘lib, uning ijtimoiy jarayonlarda faol ishtirok etishiga turtki beradi. Yuqori
motivatsiyaga ega talabalar ijtimoiy loyihalarda ishtirok etishga, jamoat ishlariga
hissa qo‘shishga va shaxsiy rivojlanish uchun yangi imkoniyatlarni izlashga
intilishadi. Ijtimoiy faollikni shakllantirishda ichki va tashqi motivatsiyaning
uyg‘unligi muhim. Ichki motivatsiya talabaning shaxsiy qiziqishlari va ichki
ehtiyojlariga asoslanadi, tashqi motivatsiya esa mukofot, rag‘bat yoki maqtov kabi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
704
omillar orqali shakllanadi. Shuning uchun ta’lim muassasalari talabalarning ichki
motivatsiyasini qo‘llab-quvvatlash bilan birga, tashqi motivatsiyani oshirish
mexanizmlarini ham takomillashtirishi zarur. Motivatsiyaning talabalarda ijtimoiy
faollikni shakllantirishdagi roli ularning jamiyatdagi faolligi, liderlik qobiliyatlari va
shaxs sifatida o‘sishida beqiyos ahamiyatga ega. Shu sababli, ta’lim jarayonida
motivatsiyani oshirishga yo‘naltirilgan chora-tadbirlar samaradorlikni oshirishning
muhim sharti hisoblanadi.
Ta'lim muhitining roli: Universitetlarda talabalarning ijtimoiy faolligini
rivojlantirish uchun turli loyihalar, jamoat ishlari, tanlovlar va seminarlar tashkil
etilishi muhimdir. Ushbu tadbirlar talabalarda jamoada ishlash ko‘nikmasini
shakllantiradi va ularning faolligini oshiradi. Talabalarda ijtimoiy faollikni
shakllantirishda ta'lim muhitining o‘rni juda muhimdir. Mazkur muhit nafaqat bilim
olish jarayonini tashkil etadi, balki talabaning ijtimoiylashuvi, shaxsiy rivojlanishi
va ijtimoiy faolligini rag‘batlantiradi. Ijobiy va qo‘llab-quvvatlovchi ta'lim muhitida
talaba o‘zini erkin his qiladi, jamiyatda faol ishtirok etish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi va o‘z fikrlarini erkin ifoda etishga intiladi. Universitetlarda o‘quv
jarayonini faqat nazariy bilimlar bilan cheklamasdan, amaliy mashg‘ulotlar, ijtimoiy
loyihalar, guruh ishlari va ko‘ngillilar harakatlarini tashkil etish talabalarning
ijtimoiy faolligini oshiradi. Bunday muhit talabalarning jamoada ishlash qobiliyatini
rivojlantirish, liderlik ko‘nikmalarini shakllantirish va ularni turli ijtimoiy
masalalarni hal etishga jalb qilishda katta ahamiyatga ega. Shu sababli, ta'lim
muassasalarida talabalar uchun innovatsion va ijodiy faollikni qo‘llab-
quvvatlaydigan muhitni yaratish zarur. Bunday muhitda shakllangan ijtimoiy faollik
nafaqat talabaning shaxsiy yutuqlari uchun, balki jamiyatning barqaror rivojlanishi
uchun ham mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Liderlik qobiliyatlarini rivojlantirish: Talabalarni liderlik ko‘nikmalariga
o‘rgatish ularning ijtimoiy faolligini oshirishning muhim yo‘li hisoblanadi. Lider
bo‘lish – nafaqat shaxsiy yutuqlarga, balki jamoaga foyda keltirishga ham qaratilgan
faoliyatdir. Liderlik qobiliyatlarini rivojlantirish talabalarda ijtimoiy faollikni
shakllantirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Bu qobiliyatlar talabaning
shaxs sifatida o‘sishi, jamiyatdagi rolini mustahkamlashi va turli jamoaviy
jarayonlarda yetakchilik qilishiga imkon beradi. Liderlik qobiliyatlari rivojlangan
talabalar o‘z fikrlarini ishonch bilan ifoda etish, qarorlar qabul qilish va boshqalarni
samarali boshqarish kabi ko‘nikmalarga ega bo‘ladi. Liderlik nafaqat shaxsiy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
705
muvaffaqiyatga, balki jamoadagi faoliyatni tashkil etish va boshqalarga ijobiy ta’sir
ko‘rsatish orqali ijtimoiy muhitni yaxshilashga xizmat qiladi. Bu qobiliyatlarni
rivojlantirish orqali talabalar jamoaviy ishlarda faol ishtirok etib, turli masalalarga
ijodiy va samarali yondashishni o‘rganadi. Shunday qilib, liderlik qobiliyatlarini
rivojlantirish nafaqat talabalar uchun, balki ta’lim muassasalari va butun jamiyat
uchun katta ahamiyatga ega. Bu jarayon talabalarning nafaqat yetakchi sifatida
shakllanishini, balki ularning jamiyatning faol va mas’uliyatli a’zosi bo‘lishini
ta’minlaydi. Ijtimoiy muhit ta'sirida talaba o‘zini o‘rab turgan muhitdan o‘rnak
oladi. Ijobiy muhit, faol guruhlar va qo‘llab-quvvatlovchi pedagoglarning
mavjudligi talabada ijtimoiy faollikni rag‘batlantiradi. Ijtimoiy muhit talabaning
shaxsiy rivojlanishi va ijtimoiy faolligining shakllanishida muhim o‘rin tutadi.
Ijobiy ijtimoiy muhit talabaga o‘z qobiliyatlarini namoyon etish, jamoada ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish va ijtimoiy mas’uliyatni his etishda yordam beradi.
Bunday muhit talabaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va uni jamiyatda faol
ishtirok etishga undaydi. Salbiy ijtimoiy muhit esa aksincha, talabaning ijtimoiy
faolligini susaytirib, o‘z fikrlarini erkin ifoda etishiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Shuning uchun ta’lim muassasalari, oilalar va jamoat tashkilotlari talabalarga
qo‘llab-quvvatlovchi, do‘stona va ijodiy rivojlanish uchun qulay bo‘lgan ijtimoiy
muhitni ta’minlashi muhim. Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy muhitning talaba
shaxsiga bo‘lgan ta’siri nafaqat uning ijtimoiy faolligi, balki kelajakda jamiyatda
tutgan o‘rnini ham belgilaydi. Shu sababli, talabalar uchun sog‘lom va
rag‘batlantiruvchi ijtimoiy muhit yaratish jamiyatning barqaror taraqqiyoti uchun
zarurdir.
Psixologik
xususiyatlar
uchun
talabalarning
ijtimoiy
faolligini
rivojlantirishda quyidagi psixologik xususiyatlarni inobatga olish zarur:
Motivatsion yo‘nalishlik: Talabaning ehtiyojlari va manfaatlari uning
faolligini shakllantirishga asos bo‘ladi. Ijtimoiy faol bo‘lish uchun talabalar o‘z
oldilariga yuqori maqsadlar qo‘yishlari lozim.
Emotsional barqarorlik: Talabaning ijtimoiy faolligi uchun emotsional
barqarorlik muhim. Shaxs o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish va muammoli vaziyatlarda
mantiqiy fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak.
O‘z-o‘zini rivojlantirishga intilish: Talabalar o‘z bilim va ko‘nikmalarini
mustaqil ravishda rivojlantirishga intilishlari ularning ijtimoiy faolligini oshiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
706
Pedagogik yondashuvlarda talabalarda ijtimoiy faollikni shakllantirishda
pedagogik yondashuvlarning ahamiyati katta:
1. Interfaol metodlardan foydalanish: Munozaralar, loyiha ishlari, guruhli
faoliyat va ijodiy mashg‘ulotlar talabalarning ijtimoiy faolligini oshirishga yordam
beradi.
2. Individual yondashuv: Har bir talabaning shaxsiy ehtiyojlarini inobatga
olish orqali uning ijtimoiy faolligini rivojlantirish mumkin.
3. Ijobiy motivatsiya yaratish: Talabalarni rag‘batlantirish va ularning
yutuqlarini qadrlash orqali ijtimoiy faollikni rag‘batlantirish mumkin.
Talabalarda ijtimoiy faollikni shakllantirish nafaqat ularning shaxsiy
rivojlanishi, balki jamiyatning kelajakdagi barqarorligi va farovonligini ta'minlash
uchun ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu jarayonni samarali tashkil qilish uchun
psixologik va pedagogik yondashuvlarni birlashtirish zarur. Yoshlarning ijtimoiy
faolligi – bu faqat shaxsiy muvaffaqiyatning kaliti emas, balki jamiyatdagi muhim
o‘zgarishlarning asosidir. Shuning uchun ta'lim muassasalari talabalarning ijtimoiy
faolligini shakllantirishga alohida e'tibor qaratishi lozim.
Muhokama:
Talabalarda ijtimoiy faollikni shakllantirish bugungi kunda
ta'lim tizimi va jamiyat oldida turgan dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Mazkur
jarayon talabalar faqat bilim olish bilangina cheklanmasdan, balki shaxsiy
rivojlanish, ijtimoiy muhitga faol moslashish va jamoatchilikda o‘z o‘rnini topishga
intilishlarini ta’minlaydi. Shunga qaramay, bu jarayon ko‘plab ichki va tashqi
omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning har biriga alohida e’tibor qaratilishi lozim.
Avvalo, ijtimoiy faollikni shakllantirishda talabalar motivatsiyasi muhim
ahamiyatga ega. Ba’zi talabalar ijtimoiy loyihalarda ishtirok etishga intilsa,
boshqalari bu jarayonlardan chetda qolishi kuzatiladi. Bu holat, asosan,
motivatsiyaning yetarli darajada shakllanmagani yoki ijtimoiy faollikning ularga
ahamiyatini anglatib bera olmaslik bilan bog‘liq. Demak, o‘qituvchilar va universitet
rahbariyati talabalarga motivatsiya beruvchi ijtimoiy tadbirlarni tashkil etish va
ularni rag‘batlantirish mexanizmlarini ishlab chiqishi lozim. Shuningdek, talabalar
o‘rtasida ijtimoiy faollikni shakllantirishda psixologik xususiyatlar, jumladan,
emotsional barqarorlik, o‘ziga bo‘lgan ishonch va kommunikativ ko‘nikmalar katta
rol o‘ynaydi. Ammo ayrim talabalar jamoatchilik ishlarida faol ishtirok etish uchun
zarur bo‘lgan yetarli kommunikativ qobiliyatga ega emasligi kuzatiladi. Bu
muammo talabalar uchun maxsus treninglar va seminarlar orqali hal qilinishi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
707
mumkin. Masalan, liderlik, jamoada ishlash va samarali muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantiruvchi dasturlar bu borada muhim ahamiyatga ega.
Ta’lim muassasalarida ijtimoiy faollikni rivojlantirish uchun interfaol ta’lim
metodlari va tashabbuskorlikni rag‘batlantiruvchi muhit yaratish zarur. Bugungi
kunda aksariyat universitetlarda ushbu yo‘nalishda turli ijtimoiy va madaniy
tadbirlar o‘tkazilmoqda, ammo ba’zan ushbu tadbirlarning mazmuni va maqsadi
talabalarning haqiqiy ehtiyojlariga mos kelmaydi. Bu esa tadbirlarning samarasini
kamaytiradi. Shuning uchun bunday faoliyatlarni rejalashtirishda talabalar fikrini
inobatga olish va ularni bevosita loyihalar yaratish jarayoniga jalb qilish muhim.
Muhokama davomida yana bir muhim jihat ta’kidlanishi kerak: talabalar ijtimoiy
faolligi ularning faqat jamiyatga foyda keltirishi bilangina cheklanmasdan, balki
shaxs sifatida rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Ijtimoiy faol talabalar odatda o‘z
fikrlarini erkin ifoda eta oladi, tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega bo‘ladi va kelajakda
jamiyatning faol ishtirokchisi sifatida shakllanadi. Shunday qilib, ijtimoiy faollikni
shakllantirish jarayoni ko‘p qirrali va murakkab bo‘lib, har bir talabaga individual
yondashuvni talab qiladi. Bu borada pedagoglar, psixologlar va ta’lim
muassasalarining o‘zaro hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. To‘g‘ri tashkil
etilgan jarayon nafaqat talabalar uchun, balki jamiyatning barqaror rivojlanishi
uchun ham mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa va takliflar:
Talabalarda ijtimoiy faollikni shakllantirish – zamonaviy
ta’lim tizimining dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu jarayon nafaqat shaxsiy
rivojlanishga, balki jamiyatning barqaror taraqqiyotiga xizmat qiladi. Maqolada
talabalarning ijtimoiy faolligini shakllantirishga ta’sir qiluvchi motivatsiya, ta’lim
muhiti, liderlik qobiliyatlari va kommunikativ ko‘nikmalar kabi omillar ko‘rib
chiqildi. Ijtimoiy faollikni rivojlantirishda psixologik xususiyatlarni chuqur
o‘rganish va ularga asoslangan holda ta’lim jarayonlarini tashkil etish muhimligi
ta’kidlandi. Ushbu jarayon faqatgina ta’lim tizimi vakillari emas, balki talabalar
o‘zlari tomonidan ham faol ishtirokni talab qiladi.
Takliflar:
1. Motivatsiyani oshirish: Talabalarni ijtimoiy loyihalarga jalb qilish uchun
ularni rag‘batlantirish tizimini joriy etish lozim (masalan, grantlar, sertifikatlar va
mukofotlar). Ijtimoiy faollikning ahamiyati va uning shaxsiy rivojlanishga ta’sirini
targ‘ib qilish maqsadida motivatsion seminar va treninglar tashkil etish.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
708
2. Pedagogik yondashuvlarni takomillashtirish: Universitetlarda interfaol
metodlarni keng qo‘llash (masalan, guruh loyihalari, rolli o‘yinlar va munozaralar).
Talabalarni jamoatchilik ishlariga jalb qilish uchun qiziqarli va maqsadli tadbirlarni
tashkil etish.
3. Psixologik qo‘llab-quvvatlash: Talabalarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni
oshirish va ularni ruhiy barqarorlikka o‘rgatish uchun maxsus psixologik xizmatlarni
rivojlantirish. Liderlik va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiruvchi trening va
mashg‘ulotlarni muntazam o‘tkazish.
4. Ijtimoiy muhitni takomillashtirish: Universitetlarda ijtimoiy muhitni
mustahkamlash uchun ixtiyoriy guruhlar, yoshlar klublari va talabalar uyushmalarini
rivojlantirish. Talabalar tomonidan tashabbus qilingan loyihalarni qo‘llab-
quvvatlash orqali ularning ijodiy faolligini rag‘batlantirish.
5. Hamkorlikni rivojlantirish: Talabalarni mahalliy jamoatchilik ishlari va
davlat loyihalariga jalb qilish uchun davlat va nodavlat tashkilotlar bilan
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish. Chet ellik talabalar bilan tajriba almashish dasturlarini
rivojlantirish, ular orqali talabalar ijtimoiy faollikning global jihatlarini anglaydilar.
Ushbu takliflarni amalga oshirish orqali talabalarning ijtimoiy faolligini
oshirish nafaqat ta’lim sifati, balki jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarning
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shunday qilib, yoshlarning ijtimoiy
faolligini qo‘llab-quvvatlash jamiyat taraqqiyotining muhim shartidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abduqodirov, A. A. (2018). Psixologik asoslar va ta’lim jarayonida shaxs
faolligini oshirish. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
2. Karimov, S. N. (2020). Ijtimoiy faollik va ta'lim jarayonida uning
shakllanish omillari. Toshkent: Fan nashriyoti.
3. Rahmonov, T. H. (2019). "Talabalarning ijtimoiy faolligini rivojlantirishda
ta’lim muhitining ahamiyati." O‘zMU ilmiy jurnali, 3(12), 45–52.
4. Vygotskiy, L. S. (1997). O‘quv jarayonida shaxsning ijtimoiy rivojlanishi.
Moskva: Pedagogika nashriyoti.
5. Bandura, A. (2001). Social Foundations of Thought and Action: A Social
Cognitive Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
709
6. Yusupova, G. N. (2021). "Yoshlar ijtimoiy faolligini shakllantirishda
motivatsiyaning roli." Psixologiya va ta’lim jurnali, 6(4), 112–119.
7. Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 28-dekabrdagi "Yoshlar
faolligini oshirish va ularning tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash"ga oid farmoni.
