MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
278
BOSHLANG’ICH TA’LIMDA TOVUSH VA HARFLARNI
O'RGATISH
Norbekova Sitora Zayniddin qizi
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi
Shodiyev Faxriddin Teshayevich
Ilmiy rahbar
Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim bosqichida tovush va
harflarni o‘rgatish jarayonining mazmun-mohiyati, pedagog oldida turgan asosiy
vazifalar va metodik yondashuvlar yoritilgan. Dastlabki sinflarda o‘quvchilarning
psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda, ularning savodxonligini
shakllantirishda tovush va harf tushunchalarini to‘g‘ri, izchil o‘rgatishning
ahamiyati tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Boshlang‘ich ta’lim, tovush, harf, savodxonlik, pedagogik
yondashuv, o‘qituvchi mahorati, metodika, maktabgacha tayyorgarlik.
Bugungi kunda ta’lim tizimidagi islohotlar zamirida bolalarga chuqur, puxta
bilim berish bilan bir qatorda ularni mustaqil fikrlovchi, faol, intellektual shaxs
sifatida tarbiyalash masalasi turadi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi
o‘quvchilarning savodxonlikka yo‘l olishi, nutqiy malakalari shakllanishi va o‘qish-
yozish ko‘nikmalarining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Shu nuqtai nazardan,
tovush va harflarni o‘rgatish jarayoni nafaqat tilni o‘rgatish, balki bolani tafakkur,
idrok va muloqot faoliyatiga tayyorlash vositasi sifatida qaralishi lozim. Mazkur
maqolada tovush va harf tushunchalarini boshlang‘ich ta’limda samarali
o‘rgatishning metodik asoslari, o‘qituvchi mahoratining o‘rni va zamonaviy
pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi. O‘qituvchining qanchalik mahoratli, o‘z
kasbining ustasi ekanligi — avvalo, u ta’lim-tarbiya etgan yosh avlodlar nazdida
namoyon bo‘ladi. Pedagog hali o‘yinqaroqligi qolmagan, diqqat-e’tibori tarqoq,
o‘rganishga bo‘lgan xohishdan ko‘ra o‘yin o‘ynashga ehtiyoji baland bo‘lgan jajji
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
279
bolalarning fikrini jamlashi, ularni maktab tartib-qoidalariga, odob-axloq normalariga
odatlantirishi, ilm dargohining ilk saboqlari bilan qurollantirib borishi lozim.
Maktabning ilk kunlari — tayyorgarlik davri tugagach, o‘quvchilar o‘qishni
o‘rganish uchun zamin hozirlashadi. O‘zbek alifbosida mavjud, talaffuzimizda
qo‘llaniladigan tovushlar va ularning grafik ifodasi bo‘lgan harflar bilan yaqindan
tanishadilar. O‘quvchilarning aksariyati maktabgacha ta’lim tashkilotlarida olgan
saboqlari yoki uyda ota-ona, opa-ukalari shug‘ullanishi natijasida harflarning bosma
ko‘rinishini tanib olgan bo‘lishadi. Shuningdek, predmetlar ko‘rsatilganda ularning
nomi qaysi harflardan tashkil topganini ayta olishadi va bu harflarni harflar jadvalidan
topib bera olishadi. O‘qituvchi ana shu boshlang‘ich saboqlarni umumlashtirib,
keyinchalik yangi bilimlarni egallash uchun zamin yaratishi, harflarning o‘qilishi va
yozilishini o‘rgatishi, tovushlarning harflardan farqli jihatlarini tushuntirishi va eng
muhimi, o‘qib-o‘rganishga bo‘lgan mehr-muhabbatni shakllantirishi zarur.
Boshlang‘ich poydevorni qo‘yish — insonning butun umri davomida asqotadigan
bilim va ko‘nikmalarni bolajonlar xotirasiga muhrlash bo‘lib, bu jarayon nihoyatda
mas’uliyatli va mashaqqatli ish sanaladi.
Boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatish jarayoni bolalar uchun
nafaqat yangi bilimlarni egallash, balki atrofdagi olamni o‘zlashtirish, fikrlash,
muloqot qilish kabi ko‘nikmalarning shakllanishida ham muhim rol o‘ynaydi.
Dastlabki sinflarda bolalarga tovush va harf tushunchalarini to‘g‘ri, izchil va mantiqiy
ketma-ketlikda o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. Chunki bu bosqichda o‘zlashtirilgan
bilimlar o‘quvchining keyingi savodxonlik faoliyatining asosini tashkil qiladi.
O‘quvchilarga tovushlar va harflar haqida bilim berishda o‘qituvchi avvalo
ularning psixologik holatini inobatga olishi zarur. Bolalar bu davrda konkret tafakkur
bosqichida bo‘lganliklari sababli abstrakt tushunchalarni idrok etishda qiynalishlari
mumkin. Shu bois, tovush va harf tushunchalarini real hayotiy misollar, predmetlar,
o‘yin elementlari, ko‘rgazmali vositalar yordamida o‘rgatish samarali natija beradi.
Masalan, o‘quvchilarga tovush bilan harf orasidagi farqni anglatishda quyidagi
usuldan foydalanish mumkin: o‘qituvchi biror predmetni (masalan, “ kitob ”)
ko‘rsatadi va bolalardan bu so‘z nechta tovushdan tashkil topganini aniqlashni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
280
so‘raydi. So‘ngra bu so‘z yozilganda nechta harf ishtirok etishini taqqoslab, tovush
og‘zaki nutqda eshitiladigan birlik, harf esa yozuvdagi belgidir, degan xulosaga
kelinadi.
Tovush va harflarni o‘rgatish jarayonida quyidagi bosqichlarga amal qilish
maqsadga muvofiq:
1. Og‘zaki nutq asosida tovushni tanitish: Bolaga tovushni to‘g‘ri talaffuz
qilish va eshitish ko‘nikmasi beriladi. Bu bosqichda logopedik mashqlar, talaffuzga
oid o‘yinlar samarali bo‘ladi.
2. Tovushni so‘z ichida aniqlash: O‘quvchilar so‘z ichida berilgan tovushni
boshi, o‘rtasi yoki oxirida aniqlashni o‘rganadilar. Bu bosqichda diqqat va tafakkurni
faollashtirish usullari qo‘llaniladi.
3. Tovushga mos harfni tanitish: Endi o‘quvchilarga tovushga mos yozuv
belgisi – harf ko‘rsatiladi. Bosma va yozma shakllarini farqlash, harfni yozish
qoidalarini o‘rgatish bu bosqichning asosiy vazifasidir.
4. Harflar asosida so‘z hosil qilish: Harflarni birlashtirib, bo‘g‘in va so‘z hosil
qilish, o‘qish va yozishni boshlash jarayoni boshlanadi. Bu bosqichda bolalarning
savodxonligi shakllanadi.
Mazkur jarayon davomida har bir harf uchun maxsus mashqlar, qisqa hikoyalar,
she’rlar, chizmalar va qo‘llanmalar yordamida bolalarning qiziqishini uyg‘otish,
ularda o‘rganishga bo‘lgan ichki motivatsiyani kuchaytirish muhimdir.
O‘quvchilarning yozuv defektlarini bartaraf etishda individual yondashuv, sabr-toqat,
takrorlashga asoslangan mashqlar samarali natija beradi. Bundan tashqari, tovush va
harflarni o‘rgatishda multimediaviy texnologiyalar, audio va video materiallar,
interaktiv dasturlar, o‘yin platformalari yordamida darslarni tashkil etish zamonaviy
talablarga javob beradi. Bu usullar orqali o‘quvchilarning eslab qolish qobiliyati
ortadi, darslar mazmunli va qiziqarli o‘tadi.
Tovush va harflarni bosqichli va kontekstual o‘rgatish metodikasi. Ushbu metod
bolalarning og‘zaki nutqni idrok etishdan boshlab, harflarni yozish va o‘qishga
o‘tishigacha bo‘lgan izchil va mantiqiy bosqichlarni qamrab oladi. Unda eng avvalo
o‘quvchilarning e’tiborini og‘zaki nutqqa qaratish orqali tovushlarni ajratishga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
281
o‘rgatiladi. Masalan, bolalarga tanish bo‘lgan “olma” so‘zi og‘zaki aytiladi va ulardan
shu so‘zda qanday tovushlar borligi aniqlanadi. Bu usul orqali bola og‘zaki nutqdagi
tovushni eshitadi, idrok qiladi va unga e’tibor qaratadi.
Keyingi bosqichda tovushlar so‘z tarkibida qayerda joylashganini aniqlashga
urg‘u beriladi. Bu orqali bolalarda diqqat, eslab qolish va tahlil qilish qobiliyati
shakllanadi. Tovushlar so‘zning boshida, o‘rtasida yoki oxirida joylashganini
aniqlash mashqlari orqali tafakkur rivojlanadi. Shundan so‘ng, tovushga mos yozuv
belgisi — ya’ni harf bilan tanishtiriladi. Bu bosqichda harfning bosma va yozma
shakllari ko‘rsatiladi, uning qanday yozilishi amaliy mashqlar orqali
mustahkamlanadi. Har bir harf uchun vizual, eshitiluvchi va kinestetik usullar
uyg‘unlashtirilgan mashqlar qo‘llaniladi: harfni chizish, plastilindan yasash, harf
ishtirokidagi hikoya eshitish va shu harf bilan bog‘liq rasmlar ko‘rish.
Tovush va harflar bo‘yicha yetarlicha bilim berilgach, o‘quvchilar harflardan
bo‘g‘in va so‘z hosil qilishga o‘rgatiladi. Bu bosqichda o‘yinlar, qo‘shiqchalar,
interaktiv topshiriqlar orqali bolalarning savodxonlik asoslari shakllanadi. Harflarni
birlashtirib o‘qish, bo‘g‘inlab yozish, so‘zlar ustida ishlash orqali dars mazmunli va
samarali bo‘ladi. Metodda individual yondashuvga alohida e’tibor beriladi — har bir
o‘quvchining idrok qilish darajasi, yozuv defektlari, qiziqishlari hisobga olinadi.
Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar: multimedia vositalari, audio-video
materiallar, interaktiv ilovalar orqali o‘qitish usullari uyg‘unlashtiriladi.
Ushbu metod bolaning og‘zaki nutqini faollashtirish, tafakkurini rivojlantirish,
yozuv va o‘qishga qiziqishini kuchaytirish hamda savodxonlik asoslarini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, darslar bolalar uchun qiziqarli,
mazmunli va esda qolarli o‘tadi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich ta’limda tovush va harflarni o‘rgatish
jarayoni puxta metodik asosga ega bo‘lib, u o‘qituvchidan pedagogik mahorat,
yondashuvning yangiligi, bolalar psixologiyasini chuqur bilishni talab qiladi. Aynan
shu bosqichda o‘quvchilarga berilgan asosiy bilimlar ularning kelgusidagi
savodxonlik darajasi va ta’limdagi muvaffaqiyatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shuning uchun pedagogning didaktik yondashuvi, sabr-toqati, bolalar psixologiyasini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
282
chuqur anglagan holda faoliyat yuritishi muhim ahamiyat kasb etadi. Tovush va
harflarni farqlash, ularni to‘g‘ri talaffuz qilish, yozuvda qo‘llay bilish kabi
ko‘nikmalarni shakllantirishda o‘yin, ko‘rgazmali vositalar va innovatsion
texnologiyalardan samarali foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ushbu maqolada
ilgari surilgan nazariy va amaliy fikrlar boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun uslubiy
yordam bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. — Toshkent, 2020.
3. Tursunov U. Boshlang‘ich sinflarda savod o‘rgatish metodikasi. — Toshkent:
O‘qituvchi, 2019.
4. Qodirova M., Xolboyeva D. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. — Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
5. Soliyeva N. O‘qish va yozuv o‘rgatishning psixologik-pedagogik asoslari. —
Toshkent: Ilm ziyo, 2022.
6. Karima Qosimova, Safo Matchonov, Xolida G‘ulomova, Sharofat Yo‘ldosheva,
Sharofjon Sariyev “ Ona tili o‘qitish metodikasi ”. T.:“Nosir” 2009.
